The Odes Written by Hasan Dâniş Bey to Sultan Abdülaziz and Sultan Abdülhamid II

Öz

Sultan Abdülaziz (b. 1830–d. 1876) and his nephew Sultan Abdülhamid II (b. 1842–d. 1918) were among the most significant sultans who left an indelible mark on the final period of the Ottoman Empire. Sultan Abdülaziz reigned for 15 years (1861–1876), while Sultan Abdülhamid ruled the empire for 33 years (1876–1909). Although there were brief changes in leadership in between, the reigns of these two sultans followed one another almost consecutively; both had a distinct impact on their respective eras, Ottoman political history, and the survival of the state. Thanks to these powerful influences, they have secured an important place in both Ottoman history and the collective memory of Muslim Turkish history. In addition to their political activities during their reigns, numerous works have been written about these two sultans in literary and cultural spheres; their names have been mentioned in various texts, and poems have been composed in their honor. Among such poems, the kaside stands out. Indeed, kasides were written by various poets about Sultan Abdülaziz and Sultan II. Abdülhamid and presented to the sultans. The two odes discussed in this study are by the Thessaloniki-born poet Hasan Dâniş Bey (d. 1293/1876). In addition to his military training, Hasan Dâniş Bey was also educated in the field of civil administration; he held various civil service positions for many years and passed away while serving as the district governor of Mudanya. In addition to his official duties, Hasan Dâniş Bey was deeply interested in poetry. He authored a small collection of poems. This collection includes poems such as naat, ghazals, and elegies for Kerbala, as well as works of various other genres. However, we have identified two odes by the poet that have not been the subject of any academic or scholarly study to date and are not included in his collection. The first of these odes consists of 69 couplets and was written for Sultan Abdülaziz. The second ode comprises 79 couplets and was composed on the occasion of the accession of Sultan Abdülhamid II. In this study, both odes have been examined in terms of form, content, language, and stylistic features, and the ode texts are provided with transcriptions. Thus, not only have two poems written about two sultans who played significant roles in the final period of the Ottoman Empire been brought to light, but two new works have also been added to the literature of odes.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic literature
• kaside
• cülûsiye
• Hasan Dâniş
• Sultan Abdülaziz
• Sultan Abdülhamid II.

Hasan Dâniş Bey’in Sultan Abdülaziz ve Sultan II. Abdülhamid’e Yazdığı Kasideler

Öz

Sultan Abdülaziz (1830-1876) ve yeğeni Sultan II. Abdülhamid (1842-1918), Osmanlı Devleti’nin son dönemine damga vurmuş iki önemli padişahtır. Sultan Abdülaziz Osmanlı tahtında 15 yıl (1861-1876) kalmış, Sultan Abdülhamid ise 33 yıl (1876-1909) boyunca devleti yönetmiştir. Her ikisi de devletin siyasi, kültürel ve sosyal hayatında derin izler bırakmıştır. Bu sebeple haklarında birçok eser kaleme alınmış, çeşitli şiirler yazılmıştır. Bu çalışmada, Selânikli Hasan Dâniş Bey’in (ö. 1293/1876) söz konusu padişahlar hakkında kaleme aldığı ve daha önce herhangi bir akademik çalışmaya konu edilmemiş iki kasidesi incelenmiştir. Askerî ve mülki eğitim alan Hasan Dâniş Bey, çeşitli görevlerde bulunmuş ve şiirle de yakından ilgilenmiştir. Tespit edilen kasidelerden ilki 69 beyit olup Sultan Abdülaziz’e yazılmış, ikincisi ise 79 beyit olup Sultan II. Abdülhamid’in cülûsu münasebetiyle kaleme alınmıştır. Çalışmada bu şiirler; şekil, muhteva, dil ve üslup bakımından değerlendirilmiş, şiir metinleri transkripsiyonlu olarak verilmiş ve bu vesileyle kaside literatürüne iki yeni eser kazandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam edebiyatı
• kaside
• cülûsiye
• Hasan Dâniş
• Sultan Abdülaziz
• Sultan II. Abdülhamid.

Kaynakça

1. Aktaş, Hasan. “Modern Şairlerin Perspektifinden Sultan İkinci Abdülhamit”. Ayla Demiroğlu Kitabı. ed. Adem Ceyhan. 182-197. İstanbul: Kutup Yıldızı Yayınları, 2007.
2. Arslan, Mustafa Uğurlu. “Mehmed Mihrî Efendi’nin Sultân Abdulhamîd’in Cülûsuna Yazdığı Şiirler”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 9/1 (2020), 24-39.
3. Aydemir, Yaşar. “Türk Edebiyatında Kaside”. Bilig Dergisi 22 (2002), 133-168.
4. Aydemir, Yaşar - Yerdemir, Fatih. “Tercümân-ı Hakîkat Gazetesinde Sultan Abdülaziz’e Yazılan Mersiyeler”. Türklük Bilimi Araştırmaları 53 (2023), 11-39.
5. Bursalı Mehmed Tâhir Bey. Osmanlı Müellifleri. haz. A. Fikri Yavuz, İsmail Özen. İstanbul: Meral Yayınevi, 1972.
6. Çakır, Mustafa Sefa. “Döneminin Kadın Şairlerinden Sultan İkinci Abdülhamid’e Cülûsiyyeler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 46 (2019), 75-93. https://doi.org/https://doi.org/10.21563/sutad.636648
7. Çapar, Onur. “Sultan Abdülaziz Devrinde Tersane-i Âmire’ye Demir Tedariki Meselesine Dair İki Layiha Etrafında Yapılan Müzakereler”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 83 (2025), 186-207. https://doi.org/https://doi.org/10.51290/dpusbe.1577582
8. Dâniş-i Rûmî. Dîvân-ı Dâniş. Selimiye Yazmalar, 2206.

9. Dânişzâde Şevket Gavsi Özdönmez. Şâir Dâniş Bey. İstanbul: Yuvanaki Panaytidis Matbaası, 1314.
10. Delice, Gönül. “Hasan Dâniş Bey ve Gazelleri”. Asya Studies 7/23 (2023), 115-122.
11. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 18. Baskı., 2001.
12. Dilçin, Cem. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara: TDK Yayınları, 6. Baskı., 2000.
13. Doğan, Hasan. Döneminin Şâirlerinin Kaleminden Sultan İkinci Abdülhamid’e Medhiyeler. İstanbul: Şamil Yayınevi, 2018.
14. Erkan, Ahmet Serdar. “Sultan Abdulazîz İçin Yazılmış Cülûsiyeler Üzerine”. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 13/3 (2023), 3421-3468. https://doi.org/https://doi.org/10.48146/odusobiad.1275549
15. Fatîn Davud. Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). haz. Ömer Çiftçi. Ankara: KTB Yayınları, 2017.
16. Gider, Mahmut - Ahmad, Hemın Omar. “Kerküklü Şeyh Muhammed Salih Efendi’nin Sultan Abdülaziz Cülûsiyesi”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21 (2020), 21-44. https://doi.org/https://doi.org/10.29029/busbed.851317.
17. Güler, Zülfi. “Safahat’tan Seçmeler: II. Abdülhamit-İstibdat”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 9/4 (2023), 687-719.
18. Güneş, Merve Nur. Türk Şiirinde II. Abdülhamit. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
19. Gürgendereli, Müberra. “Hasan Dâniş Beğ’in Sâkînâmesi”. Türk Kültürü 470 (2002), 335-340.
20. İpekten, Haluk. Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
21. Karaer, Nihat. “Mehmet Akif ve Sultan II. Abdülhamit”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 26 (2015), 137-144.
22. Karasu, Büşra. “Trabzonlu Tayyib-zâde Hâfız Mehmed Zühdî’nin II. Abdülhamid’e Yazdığı Tebrikname: Kasîde-i Hamîdiyye”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 9/2 (2024), 966-991. https://doi.org/https://doi.org/10.32321/cutad.1533855
23. Kayaokay, İlyas. “İstibdad Devrini Anlatan Müellifi Bilinmeyen Manzum Bir Eser: Münâcât-ı Erbâ‘în”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 2/1 (2019), 713-731.
24. Kayaokay, İlyas. “Üsküdarlı Hakkı’nın Devlet Arşivlerinde Kayıtlı Sultan Abdülaziz Cülûsiyesi”. Kalemname 5/9 (2020), 167-181.
25. Keleş, Reyhan. “Örneklerle Türk Edebi̇yatı’nda Medhiye”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 22 (2009), 215-233.
26. Kızılcık, Abdullah. “XIX. Asır Alimlerinden eş-Şerîf Muhammed b. Abdullah’ın, Sürgünde İken, Sultan II. Abdülhamit’e Yazmış Olduğu Methiye”. Şarkiyat Mecmuası 9 (2006), 27-34.
27. Küçük, Cevdet. “Abdülaziz”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/179-185. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
28. Küçük, Cevdet. “Abdülhamid II”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/216-224. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
29. Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. çev. Seyit Ali Kahraman. haz. Nuri Akbayar. 4 Cilt. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
30. Mehmed Tevfik. Kâfile-i Şu’arâ. haz. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz, Hanife Koncu, Müjgan Çakır. Ankara: KTB Yayınları, 2017.
31. Okumuş, Sümeyye Revşen. Mısırlı Neo-Klasik Şairlerin Şiirlerinde II. Abdulhamid Han İmajı. Çorum: Hitit Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
32. Öztürk, Murat. “Bir Darbenin Şiire Yansıması: Sultan Abdülaziz’e Yazılan Mersiyeler”. Uluslararası Türk Dünyası Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Kongresi. 341-348. Antalya, 2016.
33. Saraç, Mehmet Ali Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi: Biçim-Ölçü-Kafiye. İstanbul: 3F Yayınevi, 2007.
34. Soysal, Umut. “Sultan II. Abdülhamid’in Doğumu Münasebetiyle Yazılan Şiirler”. İstanbul, 2018.
35. Şemsettin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İdeal Kültür-Yayıncılık, 2019.
36. Yekbaş, Hakan. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2020. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/danis-hasan
37. Yıldırım, İsmail. “Hayret Efendi’nin II. Abdülhamid Han’ın Tahta Çıkışına Dair Bir Methiyesi: Mir’ât-ı Bedâyi‘ Mesnevisi”. Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi 1 (2016), 250-269.
38. Yıldız, Alim. “Tahir Nadi’nin II. Abdülhamid’le İlgili Bir Medhiyesi”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 8/4 (2025), 617-625.
39. Yörür, Ali. “Hasan Dâniş Bey’in Kerbelâ Mersiyesi”. Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan Özel Sayısı (2018), 680-694. https://doi.org/https://doi.org/10.28981/hikmet.494455