Erken Dönem Tevcîhu’l-Kıraat Metodolojisi ve Tarihsel Arka Planı

Öz

Tevcîhu’l-kıraat, Kur’ân-ı Kerîm’in farklı okuyuş biçimlerini dilsel, anlam bakımından ve tefsirî açılardan temellendiren bir ilimdir. Bu çalışma tevcîhu’l-kıraat ilminin ortaya çıkışını, tarihsel seyrini, dilbilgisel eleştirilere karşı geliştirdiği savunma reflekslerini, metodolojisini ve literatürdeki yerini incelemeyi amaçlamaktadır. Kıraat olgusu, Hz. Peygamber’e verilen ruhsat çerçevesinde sahabe döneminden itibaren çeşitlilik kazanmıştır. Bu çeşitlilik, özellikle dil merkezli eleştirilerin artmasıyla birlikte kıraat vecihlerini temellendirme ihtiyacını doğurmuş ve tevcîh ilminin erken dönemde şekillenmesine zemin hazırlamıştır. Çalışmanın kapsamı bu ilmin tanımı, amacı, gelişim aşamaları ve temel kaynakları ile sınırlandırılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yaklaşımlarından doküman analizi yöntemi kullanılarak literatür taraması yapılmıştır. Tevcîhu’l-kıraat ilminin mütevâtir kıraatlere yönelik dilsel eleştirilere karşı bir savunma yöntemi olarak geliştiği ve isnad ile dil temelli olmak üzere iki metodolojik temele sahip olduğu tespit edilmiştir. İsnad yöntemi rivayetlerin sıhhatini esas alırken, dil yöntemi kıraat vecihlerini sarf, nahiv ve belâgat kuralları doğrultusunda açıklamaktadır. Tarihsel süreçte bireysel tercihlerden müstakil bir disipline dönüşen bu ilim, tefsir, nahiv ve kıraat literatürünün kesişim noktasında yer almaktadır. Elde edilen bulgular, bu ilmin tarihsel süreçte geçirdiği evrelerin mütevâtir ve şâz ayrımının netleşmesine katkı sağladığını ve Kur’an lafızlarının korunmasında kritik bir rol oynadığını göstermektedir. Çalışma, tevcîhu’l-kıraat ilminin yalnızca kıraat vecihlerini açıklayan bir disiplin değil, aynı zamanda mütevâtir kıraatlere yöneltilen dilbilgisel eleştirilere karşı gelişen ihtiyatlı ve kapsayıcı bir metodoloji olduğunu ortaya koyması bakımından literatüre katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Tevcîhu’l-Kıraat
• İsnad
• İhticâc
• Tefsir
• Dilbilimsel
• Semantik

Early Period Methodology of Tawjīh al-Qirāʾāt and Historical Background

Öz

Tawjīh al-qirāʾāt is a scholarly discipline that establishes the different modes of Qur’anic recitation on linguistic, semantic, and exegetical grounds. This study aims to examine the emergence of the science of tawjīh al-qirāʾāt, its historical development, its defensive intellectual responses to grammatical criticism, its methodology, and its place within the relevant scholarly literature. The phenomenon of qirāʾāt gained diversity from the time of the companions (Ṣaḥābah), within the framework of the dispensations (ruḵṣa) granted to the Prophet Muḥammad. This diversity, particularly with the increasing linguistic critiques, created a need to ground the various recitational readings (wujūh al-qirāʾāt), thereby laying the foundations for the early formation of the discipline of tawjīh. The scope of this study is limited to the definition of this discipline, its objectives, stages of development, and its primary sources. The study employs a qualitative research method based on a literature review. It has been established that the science of tawjīh al-qirāʾāt developed as a defensive mechanism against linguistic objections directed at the canonical (mutawātir) readings, and that it is grounded in two methodological foundations: transmission-based (isnād) and language-based analysis. The isnād approach focuses on the authenticity of transmission, whereas the linguistic approach explains the various recitational readings through the principles of grammar (naḥw), morphology (ṣarf), and rhetoric (balāgha). Historically, this discipline evolved from individual scholarly preferences into an independent field situated at the intersection of tafsīr, grammar, and qirāʾāt literature. This transformation reflects the institutionalization of an approach that required Qur’anic readings to be justified not only through transmission but also through linguistic principles. The findings indicate that the developmental stages of this discipline contributed to clarifying the distinction between mutawātir and shādhdh readings and played a critical role in the preservation of the Qur’anic wording.

Anahtar Kelimeler

• Qiraʾat
• Tawjīh al-Qirāʾāt
• Isnad
• Argumentation
• Tafsir
• Linguistics
• Semantics

Kaynakça

1. Bağdâdî, Abdülkâdir b. Ömer. Hizânetü’l-edeb ve lübbü lübâbi lisâni’l-ʿArab. ed. Abdüsselâm Muhammed Harun. 13 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 4. Basım, 1997.
2. Bakuli, Nureddin Ebu’l-Hasan Ali b. Hüseyin el-. Keşfü’l-müşkilât ve izâhu’l-muʿzalât fî iʿrabi’l-Kurʾan ve ʿileli’l-Kıraat. thk. Muhammed Ahmed ed-Dâlî. 3 Cilt. Dımaşk: Matbûʿâtü Mecmaʿi’l-Lugati’l-ʿArabiyye, ts.
3. Birışık, Abdulhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/425-432. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
4. Bosat, Sait. “Kıraat Farklılıklarının Hadîs Elfazıyla Temellendirilmesi”. Uluslararası Hadis Araştırmaları Dergisi 15 (2025), 559-592.
5. Cürcânî, Seyyid Şerif. Kitâbü’t-Taʿrîfât. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 2003.
6. Çalkaya, Selvihan - Akkuş, Murat. “Kıraat İlminde İhticâc ve Tevcîh Olgusuna Dâir Bir İnceleme”. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi 10/2 (2025), 105-115.
7. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2019.
8. Dağ, Mehmet. Tarihsel Perspektif ve Problematik Sorgulaması Bağlamında Kırâat İlminde İhticâc Olgusu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2005.

9. Ebu Ali el-Farisi, Hasan b. Ahmed b. Abdülgaffar. el-Hücce li’l-Kurrâi’s-Seb’a. thk. Bedreddin Kahveci - Beşir Cuveycabi. Dımaşk/Beyrut: Daru’l-Me’mun li’t-türas, 2. Basım, 1993.
10. Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed el-. Kitâbu’l-ʿAyn. thk. Abdülhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y.
11. Ğarâzî, Fâiz Muhammed el-. “Fennu tevcîhi’l-kırâʾâti’l-Kurʾâniyye”. Mecelletü’l-bâhiŝi’l-câmiʿî 30 (2013), 2-22.
12. Hatipoğlu, Mustafa - Hatip, Alim. “İbn Âşûr Tefsi̇ri̇’nde Kıraatleri̇n Sarf ve Nahi̇vle Temellendi̇ri̇lmesi̇: Di̇lbi̇li̇msel Bi̇r Yöntem Okuması”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2025), 755-782.
13. Hatipoğlu, Mustafa - Hatip, Alim. “Kıraatlerde Lehçe ve Şiirle İhticâcın İmkânı: et-Tahrîr ve’t-Tenvîr Özelinde İbn Âşûr’un Hüccet Anlayışı Üzerine Bir İnceleme”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59 (2025), 775-798.
14. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzzil-kırââti vel-îzâhı 'anhâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1998.
15. İbn Ebî Meryem, Nasr b. Ali b. Muhammed Ebû Abdullah eş-Şîrâzî. el-Muvaddih fî vücûhi’l-Kırâât ve İlelihâ. ed. Ömer Hamdân el-Kebîsî. 3 Cilt. Mekke-i Mükerreme, 1993.
16. İbn Fâris, Ebu’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. Muʿcemu makâyîsi’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, t.y.
17. İbn Hazm, Ebû Muhammed ʿAlî b. Ahmed b. Saʿîd. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâʾ ve’n-nihal. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, ts.
18. İbn İdris, Ahmed b. Ubeydullah b. İdris Ebû Bekr. el-Muhtâr fi Me’ani Kırââti Ehlil-Emsâr. thk. Abdülaziz b. Humeyd b. Muhammed el-Cuhenî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd Naşirun, 2007.
19. İbn Kuteybe, Ebu Muhammed Abdullah b. Müslim. Te’vîlü Müşkili’l-Kur’ân. thk. İbrahim Şemsuddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
20. İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Cemâluddîn Muhammed b. Mukerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî. Lisânu’l-ʿArab. thk. Abdullah Ali el-Kebîr vd. 7 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
21. İbn Mücahid, Ebu Bekir Ahmed b. Musa b. el-Abbas et-Temimi. Kitabü’s-seb‘a fi’l-Kırâât. thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dâru’l-Ma‘ârif, 2. Basım, 1979.
22. İbn Teymiyye, Ahmed b. Abdülhalim. Mecmû‘u’l-Fetava. ed. Abdurrahman b. Muhammed İbn Kasım. 35 Cilt. Medinetü’l-Münevvere: Mecma‘u’l-Melik Fehd li tibâ‘ati’l-Mushafi’ş-Şerif, 2004.
23. İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed Ebû Zür’a. Huccetü’l-Kıraat. ed. Saîd el-Afğânî. Daru’r-Risâle, ts.
24. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebu’l-Hayr Muhammed b. Yûsuf. Müncidu’l-mukri’în ve mürşidü’t-tâlibîn. thk. Ali b. Muhammed el-Umrân. Mekke: Dâru’l-Fevâid, 1419/1998.
25. Kâdî, ʿAbdülfettâh ʿAbdülganî el-. el-Vâfî fî şerhi’ş-Şâtıbiyye fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. Medînetü’l-Münevvere: Mektebetü’d-dâr, 2. Basım, 1989.
26. Kılıç, Mehmet - Pilgir, Muhammed. “Hicri II-IV. Asır Kıraat İhticâcı Uygulamalarının Sonraki Dönem Kıraat İhticâcı Uygulamalarına Etkileri: Neşru’l-Ḳırââti’l-‘Aşr Özelinde Bir İnceleme”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/49 (2024), 327-352.
27. Koyuncu, Recep. “Hüccetü’l-Kıraât Literatürüne Kronolojik ve Sistematik Bakış”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (2025), 274-299.
28. Koyuncu, Recep. “Kıraatleri̇n İhti̇câcı Bağlamında Di̇lbi̇li̇msel Tefsi̇rler: Ahfeş’i̇n Me‘âni̇’l-Kur’ân’ı Özeli̇nde Bi̇r Tahli̇l”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48 (2019), 331-357.
29. Kefevî, Ebu’l-Bekâ Eyyûb b. Mûsâ el-Hüseynî el-. el-Külliyyât: muʿcem fi’l-mustalahât ve’l-furûki’l-lugaviyye. thk. Adnân Dervîş - Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1419/1998.
30. Mehdevî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ammâr el-. Şerhu’l-Hidâye. ed. Hâzim Saîd Haydar. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, ts.
31. Mekkî b. Ebi Talib, Ebu Muhammed. el-Keşf an vucûhil-Kırââti’s-Seb’ ve ileliha ve hiceciha. ed. Muhyiddin Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 3. Basım, 1984.
32. Mekkî b. Ebi Talib, Ebu Muhammed. et-Tebsira fi’l-Kırââti’s-Seb’. ed. Muhammed Ğavs en-Nedvî. ed-Daru’s-Selefiyye, 2. Basım, 1982.
33. Mes‘ul, Abdülali el-. Mu‘cemu mustalahât İlmi’l-Kırââti’l-Kur’âniyye. Kahire: Daru’s-Selam li’t-Tıbaa ve’n-neşr ve’t-tevzi‘ ve’t-terceme, 2007.
34. Muhaysin, Muhammed Salim. Fî rihâbi’l-Kur’âni’l-Kerîm. 2 Cilt. Mektebetü’l-külliyyâti’l-Ezheriyye, 1980.
35. Müberred, Ebu’l-Abbas Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fi’l-luğa ve’l-edeb. Beyrut: Müessesetü’l-Meârif, ts.
36. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, t.y.
37. Sezgin, Muhammet Mahmut. İ̇bn Zencele’ni̇n Hüccetü’l-Kıraat Eseri̇ Bağlamında Kıraat İlmi̇nde İhti̇câc Olgusu. İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
38. Sîbeveyhi, ʿAmr b. ʿOsmân b. Kanber el-Hârisî. Kitâb. ed. ʿAbdüsselâm Muḥammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 3. Basım, 1988.
39. Suyuti, Abdurrahman b. Ebi Bekir Celaleddin. el-İtkan fi Ulumi’l-Kur’an. ed. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. el-Hey’etü’l-Misriyye el-’âmme li’l-kitab, 1974.
40. Süyûtî, Celâlüddin Abdurrahman b. Ebu Bekr. el-İktirâh fî usûli’n-nahv ve cedelihî. thk. Mahmud Feccâl. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1. Basım, 1989.
41. Şelbî, Abdülfettah İsmail. el-Medhal ve’t-temhîd fî İlmi’l-Kırâât ve’t-Tecvîd. Mekke-i Mükerreme: el-Mektebetü’l-Faysaliyye, ts.
42. Şenkiti, Abdurrahim b. Abdullah b. Ömer eş-. “Mevâridu Tevcîhi’l-Kırââti’l-Kur’âniyye”. Mecelletü’l-Camiati’l-İslamiyye 152 (ts.), 103-137.
43. Temel, Nihat. Kırâat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2018.
44. Yıldız, Süleyman. “Dilbilimsel Kaynaklarda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştirel Yaklaşımlar”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2023), 134-164.
45. Yiğit, İdris. “Hicri İlk Dört Asırda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştiriler ve Sebepleri”. Artuklu Akademi 12/1 (2025), 288-308. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1629101
46. Zerkeşî, Bedrüddîn Muhammed b. Abdullah b. Bahâdır ez-. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾan. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. 4 Cilt. Kahire: Dârü İhyâʾi’l-kütübi’l-ʿArabiyye ʿÎsâ el-Bâbî el-Halebî ve şürekâüh, 1957.