Deprem Sonrası Adıyaman Gölbaşı’na Dair Gözlemler ve Mimarlık

Öz

Önlenemeyen doğal afetlerden/tehlikelerden sayılan deprem, yerkabuğundaki kırılmalardan dolayı ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayıldıkları ortamları sarsan hareketlerdir. Deprem kuşağında yer alan Türkiye’de depremler kaçınılmaz bir gerçeklik olarak karşımıza çıkmaktadır. Günümüze kadar Türkiye’de birçok deprem yaşanmış ve yaşanmaya devam edecektir. Son zamanlarda yaşanan depremler arasında 6 Şubat 2023 tarihinde yaşanan Kahramanmaraş’ta 7.7 (Pazarcık merkezli) ve 7.6 (Elbistan merkezli) şiddetindeki depremler gelmektedir. Pazarcık merkezli bu depremden merkez üs ve çevresinde yer alan 11 il (Kahramanmaraş, Hatay, Adıyaman, Osmaniye, Gaziantep, Şanlıurfa, Malatya, Diyarbakır, Adana, Kilis ve Elâzığ) çok etkilenmiştir. Yüksek şiddetli olan bu deprem, buralardaki birçok yerleşimi ve yapıyı çok etkilemiştir. Çalışma kapsamına bu depremlerden çok etkilenen yerleşim yerlerinden biri olan Adıyaman’ın Gölbaşı ilçesi alınmıştır. Gölbaşı’na 26 Nisan 2023 tarihinde (depremden 79 gün sonra) MAÜ Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Mimarlık Bölüm hocaları, MYO İnşaat Teknolojisi hocası (İnş Müh.) ve öğrencilerle gidilip yerinde gözlemler ve incelemeler yapılmıştır. Gözlem ve inceleme yapılan yerler Gölbaşı Merkeze bağlı Fatih ve Yeni mahallelerdir. Araştırmanın temel amacı, bu hasarların nedenlerini anlamak ve deprem-mimarlık ilişkisini irdelemektir. Yapılan gözlemler, birçok yapının zemin sıvılaşması nedeniyle hasar gördüğünü, bunun yanı sıra yapısal hasarların da önemli boyutlarda olduğunu göstermiştir. Literatür taraması, mimarlık ve deprem ilişkisi üzerine yeterli çalışma yapılmadığını ortaya koymaktadır. Bu durum, deprem sonrası yapı tasarımı ve inşaat süreçlerinin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu çalışmanın sonuçları, gelecekteki depremlere karşı daha dirençli yapılar inşa edilmesi için mimari yaklaşımların geliştirilmesine katkı sağlayabilir. Sonuç olarak, bu tür araştırmalar, deprem sonrası hasar tespitinin yanı sıra, yapısal tasarımın iyileştirilmesi adına önemli veriler sunmaktadır. Türkiye gibi deprem kuşağında yer alan ülkelerde, mimarlık ve mühendislik disiplinlerinin birlikte çalışarak daha güvenli bir yaşam alanı yaratma çabası büyük önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gölbaşı
• Adıyaman
• Deprem
• Mimarlık
• Yapı Hasarları

Observations on Adıyaman Gölbaşı after the Earthquake and Architecture

Öz

Earthquakes, which are considered to be one of the natural disasters/hazards that cannot be prevented, are movements that shake the environments where vibrations arising from fractures in the earth's crust spread in the form of waves. Earthquakes are an inevitable reality in Turkey, which is located in the earthquake zone. Many earthquakes have occurred in Turkey to date and will continue to occur. Among the recent earthquakes, the earthquakes with a magnitude of 7.7 (centered in Pazarcık) and 7.6 (centered in Elbistan) in Kahramanmaraş on February 6, 2023 are among the earthquakes. The epicenter and 11 provinces around it (Kahramanmaraş, Hatay, Adıyaman, Osmaniye, Gaziantep, Şanlıurfa, Malatya, Diyarbakır, Adana, Kilis and Elazığ) were greatly affected by this Pazarcık-centered earthquake. This high-intensity earthquake greatly affected many settlements and structures here. The Gölbaşı district of Adıyaman, one of the settlements most affected by these earthquakes, was included in the scope of the study. On April 26, 2023 (79 days after the earthquake), MAU Engineering-Architecture Faculty Architecture Department professors and students went to Gölbaşı and made on-site observations and investigations. The places where observation and examination were carried out are Fatih and Yeni neighborhoods of Gölbaşı Center. The main purpose of the research is to understand the causes of these damages and to examine the earthquake-architecture relationship. Observations have shown that many buildings were damaged due to ground liquefaction, and that structural damage was also significant. Literature review reveals that there are not enough studies on the relationship between architecture and earthquakes. This situation emphasizes that post-earthquake building design and construction processes need to be reconsidered. The results of this study may contribute to the development of architectural approaches to build more resistant structures against future earthquakes. As a result, such studies provide important data for post-earthquake damage assessment as well as for improving structural design. In countries such as Türkiye, which are located in earthquake zones, the effort of architecture and engineering disciplines to work together to create a safer living space is of great importance.

Anahtar Kelimeler

• Gölbaşı
• Adıyaman
• Earthquake
• Architecture
• Building Damages

Kaynakça

1. Akçaer, G., Özdemir N. B., & Soyluk A. (2015, 15–16 Ekim). Depreme Dayanıklı Yapı Tasarımı Eğitimi ve Mimarlık [Bildiri Sunumu]. 3. Türkiye Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı, İzmir, Türkiye.
2. Akıncıtürk, N. (2003). Yapı Tasarımında Mimarın Deprem Bilinci. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 8(1), 190–201.
3. Ayyıldız Potur, A., & Haşim, M. (2021). Mimarlık Eğitiminde Depremin Yeri ve Depremin Eğitsel Boyutu: Küresel Gündem ve Türkiye Bağlamı Üzerine Bir Değerlendirme, Megaron Dergisi, 16(2), 223–254.
4. Akbulut, M. T., & Aytuğ, A. (2005). Deprem Hasar Görebilirlik Riskinin Gözleme Dayalı Belirlenmesine Yönelik Öneri Değerlendirme Yaklaşımı. YTU Mimarlık Fakültesi Dergisi, 1(1), 88–98.
5. Bingöl, K., Er Akan, A., Örmecioğlu, H. T., & Er, A. (2020). Depreme Dayanıklı Mimari Tasarımda Yapay Zekâ Uygulamaları: Derin Öğrenme ve Görüntü İşleme Yöntemi ile Düzensiz Taşıyıcı Sistem Tespiti. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 35(4), 2197–2210. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.647981
6. Çatal, H. H. (2019, 19–21 Nisan). Deprem nedeniyle binalarda oluşan hasarlar [Bildiri Sunumu]. 3rd International Symposium on Innovative Approaches in Scientific Studies (Engineering and Natural Sciences), Ankara, Türkiye.
7. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. (2018, 18 Mart). Resmi Gazete (Sayı: 30364 (Mükerrer)). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/ 2018/03/20180318M1-2.htm
8. Kamal, M., Çaycı, B. T., & İnel, M. (2018). Düşük ve orta yükseklikteki binalarda çekiçleme etkisi. Eskişehir Teknik Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi B– Teorik Bilimler, 6, 141–151.

9. Kol Arslan, H. D., Yaldız, E., & Arslan, M. H. (2005, 23–25 Mart). Yapının Deprem Dayanımında Yeni İnşa Tekniklerinin Önemi [Bildiri Sunumu]. Kocaeli Deprem Sempozyumu, Kocaeli, Türkiye.
10. Lafsözlük. (2024). Adıyaman ili nereye bağlıdır? https://www.lafsozluk.com/2009/01/golbasi-nerededir-nereye-baglidir.html
11. Özdemir, I., & Karataş, N. (2024). Deprem Anında Yapıların Hasar Almasına Etki Eden Mimari Ölçekli Faktörler ve Yunuskent Sitesi Örneklemi. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 6(1), 1–29. https://doi.org/10.46464/tdad.1290795
12. Özen, R. S., Korkmaz, S. Z., & Ecemiş, A. S. (2021). Mimari ve Strüktür Tasarım İlişkisinde Tekrarlanan Hatalar: 2020 İzmir Depremi İzlenimleri, EGE Mimarlık, 2(110), 70–77.
13. Özen, R. S. (2018). Mimari Tasarımda Betonarme Yapıların Türk Deprem Yönetmeliği Açısından Taşıyıcı Sistem Düzensizliğinin Değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
14. Özkul, B., & Çivici, F. (2018, 13–15 Aralık). Betonarme binalarda yapısal düzensizlikler ve deprem tehlikesi [Konferans Sunumu]. 2. Uluslararası Farkındalık Konferansı, Çanakkale, Türkiye.
15. Özkul, B., & Karaman, A. E. (2007, 5–7 Aralık). Doğal afetler için risk yönetimi [Bildiri Sunumu]. TMMOB Afet Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
16. Solak, A. (2022). Depreme Dayanıklı Yapı Tasarımının İnşaat Mühendisliği ve Mimarlık Eğitimindeki Yeri ve Önemi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 38, 76–87. https://doi.org/10.31590/ejosat.1091518
17. Sürer, A. G., & Meydan, A. (2020, 16–18 Aralık). Kentsel dönüşüm projelerinin deprem üzerindeki rolü [Bildiri Sunumu]. II. Uluslararası Kapadokya Sosyal Bilimler Öğrenci Kongresi, Nevşehir, Türkiye.
18. Tanrıverdi, B., Orhan O., & Tekin, S. (2021). Yapay Sinir Ağları Yöntemi ile Adıyaman Gölbaşı-Adıyaman Merkez Arasının Heyelan Duyarlılık Değerlendirmesi, Çukurova Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, 36(3), 701–708.
19. Telli, B. (2018). Yer Adları Üzerine Bir Değerlendirme: Adıyaman İli Gölbaşı İlçesi Örneği. Journal of Turkish Studies, 13(12), 507–526. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.13694
20. Tezcan, S., (1998). Depreme Dayanıklı Tasarım İçin Bir Mimarın Seyir Defteri. Türkiye Deprem Vakfı Yayınları.
21. Yılmaz, S. (2024). Kâgir Yığma Binalarda Mimari Tasarım Hataları: Elâzığ ve Kahramanmaraş Depremleri Saha Gözlemleri. Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 14(1), 336–352. https://doi.org/10.17714/gumusfenbil.1387365