Türkiye’de Afet Eğitimi ile İlgili Yapılmış Lisansüstü Tezlerin İncelenmesi

Öz

İnsanoğlu günümüzde her ne kadar gelişmiş teknolojiye sahip olsa da doğal afetleri engelleyecek konumda değildir. Ancak afetlere ilişkin farkındalığa sahip olan bireyler ve afet kültürü olan bir toplum yetiştirmek afet eğitimleri ile sağlanabilir. Bu araştırmada afet eğitimi ile ilgili yapılmış lisansüstü tez çalışmalarının incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırma doküman inceleme ve betimsel içerik analiz yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Afet eğitimi ile ilgili lisansüstü tezlerin en çok 2024 yılında ve tezli yüksek lisans türünde olduğu görülmüştür. Tezlerde en çok kullanılan araştırma deseninin tarama, veri toplama aracının anket, analiz yönteminin de istatistiksel analiz ve katılımcı grubunun öğrenciler olduğu sonucuna ulaşılmıştır. 39 farklı üniversitede yapılan tezlerin Çanakkale Onsekiz Mart üniversitesinde yoğunlaştığı gözlenmiştir. Tez çalışmalarının konularına göre dağılımları incelendiğinde 8 ana tema ve alt temalar ortaya çıktığı görülmüştür. “Yeterlik/Bilişsel Düzey”, “Deprem ve Diğer Afetler”, ve “Afet Eğitiminde Çeşitli Yöntemler” tezlerde en çok yer tutan temalardır. Afet eğitimi konusunun doktora düzeyinde kapsamlı bir şekilde çalışılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Afet
• Afet Eğitimi
• Afet Yönetimi
• Tez

The Examination of Postgraduate Thesis on Disaster Education in Turkey

Öz

How improved technology does humanity have today, it is still not in the condition that can prevent natural disasters. However, raising individuals with awareness and societies with a disaster culture can be achieved through disaster education. This research aims to examine postgraduate theses on disaster education. It was conducted based on document analysis and descriptive content analysis. It has been observed that the postgraduate theses were carried out most in 2024 as master studies. It was concluded that the most used research model, data collection tool and data analysis technique and participants were respectively “survey research design”, “survey”, “statistical analysis” and “students”. The theses carried out in 39 different universities were determined to be mostly in Çanakkale Onsekiz Mart University. Examining the distribution of the theses by topic, it was observed that there appeared 8 main themes and subthemes. “Competency/ Cognitive State”, “Earthquake and Other Disasters” and “Various Methods in Disaster Education” are the most frequently issued themes. It is suggested that disaster education be studied comprehensively in PhD dissertations.

Anahtar Kelimeler

• Disaster
• Disaster Education
• Disaster Management
• Thesis

Kaynakça

1. Acar, S. (2022). Üniversite öğrencilerinin afet durumunda kriz yönetim becerileri ölçeğinin geliştirilmesi ve çeşitli değişkenler açısından incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
2. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. (2022a). Türkiye afet risk azaltma planı (TARAP). İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı.
3. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. (2022b). Türkiye afet müdahale planı (TAMP). İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı.
4. Akdağ, G. (2019). AFAD’ın “Afete hazır Türkiye – birey ve aileler için afet bilinci eğitimi”nin eğitim programı ve materyal yönünden değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
5. Aksoy, Ş., & Kabasakal, Z. (2023). Afet sonrası durumlara yönelik hazırlanan psikososyal destek uygulamalarının ve çalışmalarının incelenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 80–91. https://doi.org/10.21733/ibad.1272044
6. Aktay, H. (2022). Öğretmenlerin sağlık inanç modeline dayalı genel afete hazırlık inanç düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi: Burdur örneği [Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
7. Arıkan, A. (2024, 19–22 Eylül). Afet eğitimi çalışmalarının bibliyometrik analizi [Konferans bildirisi]. VI. Uluslararası Coğrafya Eğitimi Kongresi, İstanbul, Türkiye. https://doi.org/10.51800/ecd.1654624
8. Aslantaş, M. (2023). Geleneksel medyadan sosyal medyaya afet iletişimi, toplum ve afet ilişkisi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 32(2), 776–789.

9. Atalay, A. (2023). Afet sonrası iç göç ve eğitimde zincirleme reaksiyonlar. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 57, 1716–1734. https://doi.org/10.53444/deubefd.1282994
10. Avcı, G. (2023). Afet eğitiminde afetlere hazırlık: Üniversite öğrencileriyle tehlike avı. Afet ve Risk Dergisi, 6(1), 84–100. https://doi.org/10.35341/afet.1149239
11. Bahçacı Önal, M. (2024). Okul öncesi dönem çocuklarının deprem kavramına ilişkin metaforik algılarının incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
12. Barkın, K. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin “afet bilinci” dersi ile ilgili görüşleri [Yüksek lisans tezi, Muş Alparslan Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
13. Baydar Yücel, D. (2024). Öğretmen adaylarının doğal afet okuryazarlık düzeylerinin ve afete hazırlık durumlarının incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
14. Birhanlı, A. (2025). Content analysis of academic studies on the relationship between earthquakes and education. Avrasya Eğitim ve Edebiyat Dergisi, 20, 87–98. https://doi.org/10.17740/eas.edu.2025-V20-05
15. Boran, N., & Ulutaşdemir, N. (2023). Acil yardım ve afet yönetimi öğrencilerinin afet farkındalığı ve afetlere yönelik tutumlarının değerlendirilmesi: Gümüşhane ili örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 12(1), 82–89.
16. Bozer, S. G., Evren, E., Güler, E., & Eren, T. (2025). İtfaiye alanında yayınlanan lisansüstü tezlerin bibliyometrik analizi. Hastane Öncesi Dergisi, 10(1), 53–71. https://doi.org/10.54409/hod.1506685
17. Bulu, D. (2023). Sınıf öğretmenlerinin afet bilinci algı düzeylerinin belirlenmesi [Yüksek lisans tezi, Bartın Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
18. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2020). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
19. Canbulut, T., Seyitoğlu, M., & Lale, B. (2023). Türkiye’deki lisansüstü tezlerde ‘deprem’ başlıklı sosyal bilim tezlerine dair doküman analizi. Akademik Düşünce Dergisi, (8), 46–66. https://doi.org/10.53507/akademikdusunce.1393497
20. Ceylan, B., Demir, F., Ceyran, A., Kanıbir, N., et al. (2023). Afetlerin toplumsal boyutu ve deprem çıkmazı üzerine bir derleme. Uluslararası Sosyal Bilimlerde Mükemmellik Arayışı Dergisi, (4), 20–35.
21. Çelik, A. A., & Gündoğdu, K. (2022). Öğretmenlerin afete hazırlık düzeyleri ile ilkokullardaki afet eğitimi uygulamalarına yönelik görüşleri. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(1), 77–112.
22. Dalbudak, E., & Rençber, Ö. F. (2022). Çok kriterli karar verme yöntemleri üzerine literatür incelemesi. Gaziantep Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(1), 1–17. https://doi.org/10.55769/gauniibf.1068692
23. Değirmenci, Y., Kuzey, M., & Yetişensoy, O. (2019). Sosyal bilgiler ders kitaplarında afet bilinci ve eğitimi. E-Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(2), 33–46.
24. Değirmençay, Ş. A., & Cin, M. (2016). Türkiye’deki deprem eğitimi araştırmaları: Betimsel içerik analizi. YYÜ Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(1), 301–313.
25. Delen, T. (2023). İlkokul ders kitaplarının afet eğitimi açısından incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Giresun Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
26. Demirhan, N. (2021). Sosyal bilgiler dersinde afet eğitimi ve yönetimine ilişkin öğretmen görüşleri [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
27. Dikmenli, Y., Deveci, H., & Ünal, N. S. (2024). Türkiye’de afet eğitimi ve bilinci ile ilgili yapılan lisansüstü tez çalışmalarının incelenmesi. Sosyal Bilimler Dergisi, 11(71), 350–366.
28. Diktaş Yerli, G. (2023). Sosyal bilimler alanında afet konulu lisansüstü çalışmaların bibliyometrik ve tematik analizi. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 961–976. https://doi.org/10.35341/afet.1279328
29. Dinçer, S. (2018). Content analysis in scientific research: Meta-analysis, meta-synthesis, and descriptive content analysis. Bartın University Journal of Faculty of Education, 7(1), 176–190. https://doi.org/10.14686/buefad.363159
30. Doğan, E. (2024). İlkokul programında afet eğitiminin etkililiğine ilişkin öğretmen ve öğrenci görüşleri [Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
31. Ergünay, O. (2006, 5–7 Aralık). Türkiye’nin afet profili [Sempozyum bildirisi]. TMMOB Afet Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
32. Erkal, T., & Değerliyurt, M. (2011). Türkiye’de afet yönetimi. Doğu Coğrafya Dergisi, 14(22), 147–164.
33. Etem, G., & Kerimgil Çelik, S. (2023, 5–7 Haziran). İlkokullarda depreme yönelik yapılan çalışmalarının incelenmesi [Konferans bildirisi]. 1. Uluslararası Öncü ve Yenilikçi Çalışmalar Konferansı, Konya, Türkiye.
34. Işık, Ö., Aydınlıoğlu, H. M., Koç, S., Gündoğdu, O., Korkmaz, G., & Ay, A. (2012). Afet yönetimi ve afet odaklı sağlık hizmetleri. Okmeydanı Tıp Dergisi, 28(Ek Sayı 2), 82–123. https://doi.org/10.5222/otd.supp2.2012.082
35. Ivanov, A., & Cvetković, V. (2014). The role of education in natural disaster risk reduction. International Scientific Journal Series Social Sciences and Humanities, 10(16), 29–38.
36. Gezer, E., & Dikmenli, Y. (2020). Türkiye’de depremle ilgili eğitim alanına yönelik lisansüstü tez çalışmalarının analizi: Bir içerik analizi. Ahi Bilge Eğitim Dergisi, 1(1), 33–55.
37. Gültekin, M., Bayır, Ö., & Yaşar, E. (2020). Karma araştırma yöntemleri. In B. Oral & A. Çoban (Eds.), Kuramdan uygulamaya bilimsel araştırma yöntemleri (pp. 317–354). Pegem Akademi.
38. İlhan, H. (2025). Hemşirelik alanında afet konusuyla ilgili yapılan tezlerin incelenmesi: Sistematik derleme. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi, 8(1), 278–286. https://doi.org/10.38108/ouhcd.1404449
39. Kara, İ. (2018). Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin afet farkındalıkları: Niksar, Erbaa, Taşova ilçeleri örneği [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
40. Karaca, Ö. F. (2022). Afet konularının sosyal bilgiler ders kitaplarına yansımaları [Yüksek lisans tezi, Aksaray Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
41. Karasar, N. (2020). Bilimsel araştırma yöntemi. Pegem Akademi. Karnawati, D., & Pramumijoyo, S. (2006). Strategy for promoting education for natural disaster reduction in Indonesia and Asian region. Bencana Kesehatan, 265–268.
42. Koyuncuoğlu, D. (2023). Türkiye’de yükseköğretimde afet yönetimi üzerine yazılmış lisansüstü tezlere yönelik bir inceleme. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 58(3), 2588–2617. https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.23.09.2119
43. Limoncu, S., & Atmaca, A. B. (2024). Çocuk merkezli afet yönetimi. Megaron, 13(1), 132–143. https://doi.org/10.5505/megaron.2017.49369
44. Millî Eğitim Bakanlığı. (2019). Okul tabanlı afet eğitimi. Öğretmen Yetiştirme ve Genel Müdürlüğü.
45. Mızrak, S. (2018). Eğitim, afet eğitimi ve afete dirençli toplum. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1), 56–67. https://doi.org/10.21666/muefd.321970
46. Mubarak, A. F., Amiruddin, R., & Gaus, S. (2019). The effectiveness of disaster prevention and mitigation training for the students in disaster prone areas. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 235, Article 012055. https://doi.org/10.1088/1755-1315/235/1/012055
47. Okutkan, C., & Gün, R. Ş. (2023). Türkiye’de depremle ilgili eğitim alanında yapılan lisansüstü tezlerin bibliyometrik analiz yöntemiyle incelenmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 1699–1715.
48. Özcan, Y. (2021). Acil yardım ve afet yönetimi bölümü öğrencilerinin yaşam becerilerinin meslek tercihleri üzerine etkisi: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi örneği [Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
49. Özer, M. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin afetler, okul afet yönetimiyle ilgili farkındalıkları ve afet eğitimi uygulamalarına yönelik öz değerlendirmeleri [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
50. Özmen, B., & İnce, Z. D. (2017). Okul tabanlı afet eğitimi. Dirençlilik Dergisi, 1(1), 21–29. https://doi.org/10.32569/resilience.356892
51. Özüpekçe, S. (2020). Türkiye’de afet gerçekliği ve bölgesel coğrafya eğitim-öğretim anlayışının bu konudaki rolü. JASSS Studies—The Journal of Academic Social Science Studies, 13(82), 43–59. https://doi.org/10.29228/JASSS.44356
52. Öztürk, G. (2023). Türkiye’de risk yönetimi bağlamında afete hazırlıkla ilgili yazılan lisansüstü tezlerin incelemesi. The Journal of International Scientific Researchers, 8(3), 490–498.
53. Righi, E., Lauriola, P., Ghinoi, A., Giovannetti, E., & Soldati, M. (2021). Disaster risk reduction and interdisciplinary education and training. Progress in Disaster Science, 10, Article 100165. https://doi.org/10.1016/j.pdisas.2021.100165
54. Shiwaku, K., Shaw, R., Kandel, R. C., Shrestha, S. N., & Dixit, A. M. (2007). Future perspective of school disaster education in Nepal. Disaster Prevention and Management, 16(4), 576–587.
55. Şahin, A. E. (2001). Eğitim araştırmalarında Delphi tekniği ve kullanımı. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20, 215–220.
56. Şahin, S. (2019). The disaster management in Turkey and goals of 2023. Turkish Journal of Earthquake Research, 1(2), 180–196.
57. Şengün, H., & Küçükşen, M. (2019). Afet yönetimi eğitimi niçin gerekli? Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33(46), 193–211.
58. Şulek, N., & Aktın, K. (2023). Sosyal bilgiler eğitiminde doğal afetler. Uluslararası Sosyal Bilimlerde Mükemmellik Arayışı Dergisi, 5, 68–82.
59. Taşkın, H. (2020). Ortaokul yedinci sınıf öğrencilerinin afet bilgi düzeyleri ve farkındalıkları: Sapanca örneği [Yüksek lisans tezi, Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
60. Topçu, T., & Ataoğlu, A. (2023). Türkiye’de afet yönetimi ile ilgili yapılmış olan lisansüstü tezlerin bibliyometrik analizi. Afet ve Risk Dergisi, 6(4), 1388–1400. https://doi.org/10.35341/afet.1301195
61. Toraman, S. Ö. (2023). Özel gereksinimli bireylerin ailelerine yönelik afet eğitim programı geliştirilmesi, uygulanması ve değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
62. Torani, S., Majd, P. M., Maroufi, S. S., Dowlati, M., & Sheikhi, R. A. (2018). The importance of education on disasters and emergencies: A review article. Journal of Education and Health Promotion, 8(85), 1–7.
63. Tuncer, M. (2020). Nicel araştırma desenleri. In B. Oral & A. Çoban (Eds.), Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (pp. 205–227).
64. Tuncer, N., Sözen, Ş., & Sakar, Ş. (2021). Okul öncesi eğitimde deprem farkındalığı: “Deprem benden küçüksün” projesi, Tokat ili örneği. Uluslararası Eğitim Spektrumu Dergisi, 3(1), 1–27. https://www.academia.edu/112100974/
65. Varol, A. (2019). Afet yönetimi, afet eğitimi ve afet farkındalığı: Amerika örneği. Fırat University Journal of Social Sciences, 29(1), 193–204. https://doi.org/10.18069/firatsbed.538678
66. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
67. Yıldırım, N. (2019). Rehber öğretmen ve psikolojik danışmanların afet ve acil durumlarda psikososyal müdahaleye ilişkin bilgi ve empati düzeylerinin belirlenmesi: Çanakkale örneği [Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
68. Yılmaz, A., Gökalp, S., Güven, E., & Eren, T. (2024). Afet yönetimi konulu lisansüstü tezlerin bibliyometrik analizi. Eskişehir Teknik Üniversitesi Resilience Dergisi, 8(2), 223–234. https://doi.org/00.12345/resilience.1440077
69. Wright, W. J. (2005). Significance of training, education and communication for awareness of potential hazards in managing natural disaster in Australia. In R. P. Motha, M. V. K. Sivakumar, & H. P. Das (Eds.), Natural disasters and extreme events in agriculture (pp. 219–239). Springer. https://doi.org/10.1007/3-540-28307-2_13