Sözlüklerde Sözcük Türü, Tanımlama ve Örneklendirme İlişkisi

Öz

İsimler, dış dünyaya özgü bir nesne, varlık, yer, zaman, nitelik, hacim, koku, tat, his ve renk gibi somut veya soyut bir gerçekliğin dildeki sembolik karşılığı olan sözcüklerdir. Bu sözcükler, cümle içinde kullanıldıkları zaman üstlendikleri görevlere göre isim dışında sıfat veya zarf da olabilir. Böylece, söz gelimi güzel sözcüğünün “Konuşması güzeldi.” cümlesinde isim; “Güzel konuştu.” cümlesinde zarf ve “güzel bir konuşma” yapısında sıfat olması gibi, aynı sözcüğün isim, sıfat ve zarf olarak kullanıldığı örnekler karşımıza çıkar. Bu tür sözcüklerin sözlüklerde nasıl tanımlandığına bakıldığında yaygın olarak anlamdan çok cümledeki konumun esas alındığı görülmektedir. Bu durum, sözcüğün isim, sıfat veya zarf olmasına göre birkaç tez tanımlanmasına ve böylece, mükerrer tanımların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bu çalışmada, sıfat ve zarf için verilen anlamların da aslında isim türünün anlamı olduğu tezi ortaya konacak; tanımlamalarda cümledeki yerin değil, anlamın esas alınması önerilecek ve ayrıca, sözcük türüyle ilgili bilgi ve örneklendirmelerin sözlüklerde nasıl verilebileceği konusunda öneriler sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Sözlük
• sözcük türü
• tanım
• anlam
• isim
• sıfat
• zarf.

Relationship between Word Type, Definition and Exemplification in Dictionaries

Abstract

Nouns are words that are symbols in the language of a concrete or abstract reality -such as an object, entity, place, time, quality, volume, smell, taste, feeling and color- specific to the outside world. When used in a sentence, these words can be adjectives or adverbs as well as nouns, depending on the functions they undertake. Thus, the same word can be a noun, an adjective or an adverb, by expressing the same meaning, such as the word güzel is a noun in the sentence “Konuşması güzeldi.”; it is an adverb in the sentence “Güzel konuştu.” and an adjective in the phrase “güzel bir konuşma”. When we look at how such words are defined in dictionaries, we see that the position in the sentence is widely taken into account rather than the meaning. This situation causes several theses to be defined depending on whether the word is a noun, adjective or adverb, and thus, duplicate definitions arise. In this study, the thesis would be put forward that the meanings given to adjectives and adverbs are actually the meanings of the noun type. In this direction, it will be suggested that the meaning, not the functions in the syntax, should be taken as basis in the definitions. Additionally, suggestions would be made on how information and examples regarding the use of the word in sentences can be provided in dictionaries.

Keywords

• Dictionary
• word type
• definition
• meaning
• noun
• adjective
• adverb

Kaynakça

1. Aksan, D. (1995). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara: TDK Yayınları.
2. Alan, A. (2022). Adlar. E. Boz (Ed.), Türkiye Türkçesi III Sözcük Türleri içinde (s. 13-39). Ankara: Gazi Kitabevi.
3. Atabay, N., Özel, S., Kutluk, İ. (2003). Sözcük Türleri, İstanbul: Papatya Yayıncılık.
4. Ayverdi, İ. (2010). Kubbealtı Lugati Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: Kubbealtı Neşriyat. 27.05.2025: https://lugatim.com/s/kolay.
5. Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri, Ankara: TDK Yayınları.
6. Boz, E. (2022). Giriş. E. Boz (Ed.), Türkiye Türkçesi III Sözcük Türleri içinde (s. 3-11), Ankara: Gazi Kitabevi.
7. Börekçi, M., Tepeli, Y. (2013). İşlevsel Dilbilim Yaklaşımıyla Türkçede Sözcük Türleri Üzerine. Uluslararası Dil ve Edebiyat Eğitimi Dergisi, 2(7), 93-102.
8. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.

9. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Oxford Universty Press.
10. Cumakunava, G. (2005). Türkçe-Kırgızca Sözlük, Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları.
11. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe Sözlük, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
12. Delice, H. İ. (2024). “Güncel Türkçe Sözlük” ile “Kubbealtı Lugatı”nda Kelime Türleri Bilgisinin Kullanımı Açısından “Güzel” Kelimesi. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları, 9(9), 1-12. https://doi.org/10.48147/dada.1525458.
13. Deny, J. (2012). Türk Dil Bilgisi Modern Türk Dil Bilgisi Çalışmalarının Kapsamlı İlk Örneği (A. Benzer, Çev.), İstanbul: Kabalcı Yayınları.
14. Ergin, M. (1962). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: İstanbul Matbaası.
15. Gökdayı, H., & Kalegeri, Ç. (2025). Ad, Sıfat ve Zarflar Arasındaki İşlev Değiştirme. Journal of Turkology, 34(2), 609-635. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1481731.
16. Grönbech, K. (2011). Türkçenin Yapısı (M. Akalın, Çev.), Ankara: TDK Yayınları.
17. Gürsoy Naskali, E. & Duranlı, M. (1999). Altayca-Türkçe Sözlük, Ankara: TDK Yayınları.
18. Kanar, M. (2018). Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü, İstanbul: Say Yayınları.
19. Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü (İ. Kurban, Çev.), Ankara: TDK Yayınları.
20. Öner, M. (2015). Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
21. Özmen, M. (1999). Eksik Olan Dil Bilgisi Terimlerimiz Üzerine. Doğu Akdeniz Üniversitesi Uluslararası Sözlükbilimi Sempozyumu içinde (s.111-125), Gazimağusa: EMU Press.
22. Özşahin, M. (2017). Başkurt Türkçesi Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
23. Pekacar, Ç. (2011). Kumuk Türkçesi Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
24. Püsküllüoğlu, A. (2010). Arkadaş Türkçe Sözlük, Ankara: Arkadaş Yayınları.