An Evaluation of the Term ‘Prosody’ and Its Equivalents in Turkish

Öz

One of the most significant problems in Turkish grammatical studies is the use of multiple terms for the same concept and the lack of systematic consistency among these terms. This study examines the terms parçalarüstü, bürün, sağdeyi, seslerüstü, üst fonem, sesletim örtüleri and yazımdışı, which are used to define prosodic features in Turkish phonology. These terms are presented as synonymous concepts encompassing features of spoken language such as tone, stress, intonation, juncture, pause, duration, and liaison. However, it is observed that these terms are problematic due to the lack of clear definitions in grammatical studies and their failure to evoke a distinct conceptual association. In this regard, following the introduction, the study will discuss the essential characteristics of a well-formed term, then evaluate the content of the relevant terminology proposed by local researchers. In the conclusion, it will be argued that these terms are problematic and complicate instruction, and that the original term prosody should be preferred instead.

Anahtar Kelimeler

• Term
• Prosody
• Equivalent terms

Türkçede Prozodi Terimi ve Karşılıkları Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Türkçe dil bilgisi çalışmalarında en önemli sorunlardan biri, aynı kavramı karşılamak için birden fazla terimin kullanılması ve bu hususta sistematik bir tutarlılığın bulunmamasıdır. Çeşitli çalışmalarda aynı dil bilgisel kategori için farklı terimler önerilmekte ve bu durum terminolojik bir karmaşaya yol açmaktadır. Bu çalışmada, Türkçe ses bilgisi alanında prozodik özellikleri tanımlamak için kullanılan ‘parçalarüstü’, ‘bürün’, ‘sağdeyi’, ‘seslerüstü’, ‘üst fonem’, ‘sesletim örtüleri’ ve ‘yazımdışı’ terimleri incelenecektir. Söz konusu terimler; ton, vurgu, ezgi, kavşak, durak, süre ve ulam gibi sözlü dile ait özellikleri kapsayan eş anlamlı kavramlar olarak sunulmaktadır. Buna karşın ilgili terimlerin dil bilgisi çalışmalarında, tanımlarının net olmadığı ve belirgin bir çağrışım uyandırmamaları nedeniyle problemli oldukları görülmektedir. İlgili duruma istinaden çalışmada giriş bölümünün ardından iyi bir terimin sahip olması gereken niteliklerinden bahsedilecek, ardından araştırmacılar tarafından sunulan terimlerin içerikleri değerlendirilecek, sonuç bölümünde ise bu terimlerin problemli olduğu, öğretimi zorlaştırdığı, bunun yerine asli şekli olan ‘prozodi’ teriminin kullanılması gerektiği dile getirilecektir

Anahtar Kelimeler

• Terim
• Prozodi
• Eş değer terimler

Kaynakça

1. Akca, H. (2024). Ağız Araştırmalarında Parçalarüstü Sesbirimlerin Çeviriyazıda Gösterilmesi ve İncelenmesiyle İlgili Sorunlar. Türkbilig, 47, 115-136.
2. Aksan, D. (2015). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim (I-II-III). Ankara: Türk Dil Kurumu.
3. Arat, R. R. (1955). Gramer Istılahları Hakkında. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 4 (44), 479-488.
4. Başkan, Ö. (1955). Fonemik Tahlilde Kıstaslar Meselesi. (Doktora Tezi). İstanbul: İstanbul Matbaası.
5. Başkan, Ö. (1967). Lengüistik Metodu. İstanbul: Çağlayan Kitabevi.
6. Başkan, Ö. (1974). Terimlerde Özleşme Sorunu. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 21-22 (1973-1974), 173-174.
7. Boz, E. (2018). Türk Dil Bilgisi Terminolojisinde Çok Terimlilik (Çok Adlılık) Sorunu. TEKE, 7 (3), 1592-1603.
8. Böler, T. (2020). Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.

9. Coşkun, M. V. (2008). Türkçenin Ses Bilgisi. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
10. Çelgin, G. (2011). Eski Yunanca-Türkçe Sözlük. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
11. Çotuksöken, Y. (2012). Türkçe Dil ve Edebiyat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Papatya Yayıncılık.
12. Demir, N. ve Yılmaz, E. (2010). Türk Dili El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayıncılık.
13. Demircan, Ö. (2005). Türkiye Türkçesinde Kök-Ek Birleşmeleri. İstanbul, Ankara, İzmir, Adana: Papatya Yayıncılık.
14. Demircan, Ö. (2009). Türkçenin Ses Dizimi: Sesler-sesbirimler-ayırıcı özellikler-ses değişimleri-vurgu-vurgulama-ezgi-ezgileme. İstanbul: Der Yayınları.
15. Demirci, K. (2014). Türkoloji İçin Dilbilim: Konular Kavramlar Teoriler. Ankara: Anı Yayıncılık.
16. Dilaçar, A. (1957). Terim Nedir?, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 6 (64), 207-210.
17. Eker, S. (2017). Çağdaş Türk Dili. Ankara: Grafiker Yayıncılık.
18. Erkman-Akerson, F. ve Ozil, S. N. O. (2015). Türkçede Niteleme Sıfat İşlevli Yan Tümceler. Ankara: Türk Dil Kurumu.
19. Ergenç, İ. (1989). Türkiye Türkçesinin Görevsel Sesbilimi. Ankara: Engin Yayıncılık.
20. Ergenç, İ. ve Uzun, İ. P. (2020). Türkçenin Ses Dizgesi. İstanbul: Seçkin Yayıncılık.
21. Ergin, M. (2013). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım Yayım Tanıtım.
22. Göknel, Y. (1974). Modern Türkçe Dilbilgisi. İzmir: Hür Efe Matbaası.
23. Gürer-Yücel, F. (2014). Ses Bilgisi ve Akustik Konusunun Disiplinler Arası Öğretimi. Ankara: Nobel Yayıncılık.
24. Hatiboğlu, V. (1978). Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
25. Hengirmen, M. (1999). Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Engin Yayınevi.
26. İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, S. A. (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
27. Karaağaç, G. (2013). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
28. Nesfield, J. C. (1907). Manual of English Grammar And Composition. London: Macmillan.
29. Öner, M. (2021). Türkçe Ses Bilgisi ve Ses Değişmeleri (Sınıflandırma, Çözümleme ve Öğretim Üzerine Yaklaşımlar). In honour of the turkologist! Essays celebrating the 70th birthday of Ekrem Čaušević. Filozofski fakultet u Zagrebu, s. 143-166.
30. Özçelik, Ö. (2023). Prosody in Turkish. (Ed. Ksenia Bogomolets ve Harry van der Hulst). Word Prominence in Languages with Complex Morphologies içinde (s. 493-519). Oxford: Oxford University Press.
31. Topaloğlu, A. (1989). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Grafiker Yayınları.
32. Trask, R. L. (2007). Language and Linguistics -The Key Concepts-. (Ed. Peter Stockwell). Abingdon, Oxon: Routledge.
33. Türk Dil Kurumu. (1942). Felsefe ve Gramer Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Cumhuriyet Basımevi.
34. Türk Dil Kurumu. (1949). Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Güney Matbaacılık ve Gazeticilik T.A.O.
35. Türk Dil Kurumu. (2019). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
36. Uzun, N. E. (2004). Dünya Dillerinden Örnekleriyle Dilbilgisinin Temel Kavramları. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 39.
37. Üçok, N. (2007). Genel Fonetik (Ana Çizgileri). İstanbul: Multilingual Yayıncılık.
38. Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayıncılık.
39. Yönel, S. (1974). Türkçenin Yazımsal Fonemleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 319-336.
40. Zülfikar, H. (2011). Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. Ankara: Türk Dil Kurumu.