Türkçede Ses ve Ün Kelimeleri Üzerine

Öz

Bir dilin kendine ait olduğu bilinen kelimelerinin eş anlamlılığı dilbilimciler tarafından değerlendirilmiş ve bu tür bir eş anlamlılığın pek mantıklı olmadığı görüşü ileri sürülmüştür. Türkçede de bu özelliğe sahip kelimeler vardır. Bunlardan ikisi de “ses” ve “ün” kelimeleridir. Sözlüklerde bazı anlamları bakımından birbirine göndermeli olarak verilen “ses” ve “ün” kelimelerinin Türkçedeki art zamanlı ve eş zamanlı durumu çeşitli açılardan değerlendirmelidir. Bu çalışmada da ilgili kelimelerin Tarihî metinlerdeki kullanımı zaman ve anlam bakımından değerlendirilmiş, bunun yanında günümüz Türk lehçelerindeki kullanımları ve anlamları hem gerçek hem de terim anlam bakımından incelenmiştir. Bu kelimelerin eş anlamlı olma durumu, metinlerdeki kullanımı, sözlüklerde gösterilme biçimi eş zamanlı ve art zamanlı olarak ele alınıp değerlendirilmiştir. İlgili kelimelerin Güncel Türkçe Sözlük’te nasıl verildiği ve nasıl verilmesinin uygun olacağı da değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe
• sözlükbilimi
• ses
• ün

A Study on the Words "Ses" and "Ün" in Turkish

Öz

Linguists have evaluated the synonymy of words known to be specific to a language, and the view has been put forward that such synonymy is not very logical. Turkish also has words with this characteristic. Two of these are the words "ses" and "ün". The diachronic and synchronic relationships of the words "ses" and "ün," which are given interchangeably in dictionaries in some meanings, should be evaluated from various perspectives. In this study, the use of these words in historical texts will be evaluated in terms of time and meaning, and their usage and meanings in contemporary Turkish dialects will be examined in terms of both their literal and terminological meanings. The synonymy of these words, their usage in texts, and their presentation in dictionaries will be discussed synchronically and diachronically. An assessment was also made of how the relevant terms are defined in the Turkish Dictionary and how they should be defined.

Anahtar Kelimeler

• Turkish
• lexicography
• ses
• ün

Kaynakça

1. Abbas ibni Hamza es-Sabrânî (2011). Kitâbü’l-Ef’âl. Akçağ.
2. Akçataş, A. ve Arı, E. (2018). Anlambilimin eş anlamlılık sorunu. Avrasya Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 2/2, 60-84.
3. Aksan, D. (1998). Anlambilim. Engin.
4. Arslan Erol, H. (2014). Eski Türkçeden eski Anadolu Türkçesine anlam değişmeleri. Türk Dil Kurumu.
5. Baskakov, N. A. (1991). Gagavuz Türkçesinin sözlüğü. (Akt. İsmail Kaynak ve A. Mecit Doğru). Kültür Bakanlığı.
6. Cin, A. (2011). Türk edebiyatının ilk Yûsuf ve Züleyhâ Hikâyesi Ali’nin Kıssa-yı Yûsuf’u. Türk Dil Kurumu.
7. Demirci, K. (2013). Türkoloji için dilbilim konular kavramlar teoriler. Anı.
8. Derleme Sözlüğü. erişim adresi: https://sozluk.gov.tr

9. Doerfer, G. ve Tezcan, S. (1980). Wörterbuch des Chaladsch. Ed. Edmond Schütz. Akademiai Kiado.
10. Doğan, N. (2011). Türkiye Türkçesi fiillerinde eş anlamlılık. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4/19, 78-88.
11. Doğan, A. T. (2024). Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerife’de doğu Türkçesinde koyulaşan dil birimleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 77, 109-134.
12. Erdağı Doğuer, B. (2013). Hekim Bereket, Tuḥfe-i Mübārizı̇̄. Türk Dil Kurumu.
13. Erdem, M. (1992). Kitab-ı Güzide inceleme-metin-sözlük. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
14. Ersoylu, H. (2001). Eş anlamlılık mı yabancı kaynaklı karşılık oluş mu?. Türk Dili, Mart, 250-266.
15. Göz. İ. (2003). Yazılı Türkçenin kelime sıklığı sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
16. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü: (Tarihi-yaşayan Türk lehçeleri (şiveleri/dilleri), Anadolu ağızları ve Altay dilleri ile karşılaştırmalı): (Etimolojik sözlük denemesi). Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe sözlük. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr
17. Karaağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
18. Kâşgarlı Mahmud (2013). Divanü Lûgat-it Türk (Dizin). Çev. Besim Atalay. Türk Dil Kurumu.
19. Kâşgarlı Mahmud (2013). Divanü Lûgat-it Türk (I-II-III). Çev. Besim Atalay. Türk Dil Kurumu.
20. Karasoy, Y. (1998). Şiban Han divanı. Türk Dil Kurumu.
21. Karşılaştırmalı Türk lehçeleri sözlüğü-I (1991). Kültür Bakanlığı.
22. Korkmaz, Z. (2007). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
23. Korkmaz, Z. (2017). Marzubân-nâme tercümesi (Destûr-ı şâhî). Türk Dil Kurumu.
24. LEHÇEDİZ: Tarih ve edebiyat metinleri bağlamlı dizin ve işlevsel sözlüğü. Haz. İ. H. Aksoyak.
25. Lyons, J. (1995). Linguistics semantics an introduction. Cambridge University.
26. Murphy, M. L. (2003). Semantic relations and the lexicon. Cambridge University.
27. Nedim (2017). Nedîm dîvânı. Haz. Muhsin Macit. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
28. Özçelik, S. (2016). Dede Korkut -Dresden nüshası- metin, dizin, C-II. Türk Dil Kurumu.
29. Özden, H. İ. (2014). Türkiye Türkçesinde eş anlamlılık ve örtmece (tabu) kelimelerin eş anlamlılık içindeki yeri. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 16/1, 160-165.
30. Paçacıoğlu, B. (2006). VIII – XVI. yüzyıllar arasında Türkçenin sözcük dağarcığı. Bizim Büro.
31. Rabguzi (2019). Kısasü’l-Enbiya. Haz. Aysu Ata. Türk Dil Kurumu.
32. Sarı, M. (2011). Türkiye Türkçesinde eş anlamlılık ile ilgili bazı sorunlar. Turkish Studies, 6/1, 533-538.
33. Sav, B. (2005). Dilde eşanlamlılık var mıdır?. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi 25/3, 253-266.
34. Selanikli Meşhurî Ahmed Efendi (2017). Meşhurî divanı (Tenkitli metin). Haz. Yaşar Aydemir ve Halil Çeltik. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
35. Şemseddin Sami. Kamus-ı Türkî. Haz. Paşa Yavuzarslan. Türk Dil Kurumu.
36. Somuncu, M. (2018). Behçetü’l-Hadâyık (Karşılaştırmalı Oğuzca metin, gramer, sözlük). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
37. Tarama Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr.
38. Toparlı, R., Vural H. ve Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
39. Turan, F. (2017). Bahşāyiş Bin Çalıca, Bahşayiş Lügati. Türk Dil Kurumu.
40. Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual.
41. Von Gabain, A. (2007). Eski Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu.
42. Yusuf Has Hacib (1947). Kutadgu Bilig-I metin. Haz. Reşit Rahmeti Arat. Milli Eğitim.
43. Yusuf Has Hacib (1985). Kutadgu Bilig-I çeviri. Çev. Reşit Rahmeti Arat. Türk Tarih Kurumu.