Türkçede Sesbilgisel İşlevli Ses, Hece, Kelime Kullanımları ve Yeni Terim Önerisi

Öz

Türkçe, biçimbilgisi bağlamıyla taban-ek, ek-ek birleşmeleri ile veya sözdizimi bağlamıyla kelimelerin cümle içinde yan yana kullanımları ile ortaya çıkan söyleyiş zorluklarını gidermeye yönelik eklentileri de kullanan bir sisteme sahiptir. Bu eklenti sisteminin oluşturduğu kategori, ses bağlamıyla tespit edilmiş ve bu kategori -çok değişik terimlerle de olsa- isimlendirilmiştir. Bu tür kullanımlar için “ilave ses” terimi teklif edilecektir. Zamir ile edat arasında kullanılan {-In / -nIn} gibi söyleyiş kolaylaştırıcı ses birlikteliklerine kaynaklarda belirtildiği gibi bir ek -ilgi/tamlayan- denmesinin doğru olmadığı açıklanacak; bu tür kullanımlar için de “ilave hece” terimi önerilecektir. “Cem -ki, Fatih’in oğlu-” örneğindeki “ki” gibi iki cümle ögesi -özne / açıklama tümleci- arasında kullanılan bu kategorideki kelimelerin kelime türlerinin genel işlevleri içinde yer almadığı belirtilecek; bunların aslında söyleyiş kolaylaştırıcı kelimeler olduğu izah edilecek ve bu kelimeler için de “kaynaştırıcı kelime” terimi dikkatlere sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İlgi eki
• bağlaç
• arasöz bağlacı
• ilave hece
• kaynaştırıcı kelime

Phonological Functions of Sounds, Syllables, and Words in Turkish, and a Proposed New Terminology

Öz

Turkish has a system that utilizes affixes to overcome pronunciation difficulties arising from base-affix and affix-affix combinations in a morphological context, or from the juxtaposition of words in sentences in a syntactic context. The category formed by this affix system has been identified in a phonetic context and has been named – albeit with many different terms. The term "additional sound" will be proposed for such uses. It will be explained that calling pronunciation-facilitating sound combinations like {-In / -nIn} used between pronouns and prepositions an affix – relative/modifier – as stated in the sources is incorrect; the term "additional syllable" will be suggested for such uses. It will be stated that words in this category, used between two sentence elements – subject/explanatory phrase – such as "ki" in the example "Cem –who is Fatih's son–", do not fall within the general functions of word types; it will be explained that these are actually pronunciation-facilitating words, and the term "connecting word" will be presented for these words.

Anahtar Kelimeler

• Inflectional suffix
• conjunction
• parenthetical conjunction
• additional syllable
• linking word

Kaynakça

1. Adalı, O. (1979). Türkiye Türkçesinde Biçimbirimler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Bangoğlu, T. (1974). Türkçenin Grameri. İstanbul: Baha Yayınları.
3. Boz, E. (2018). Sözlükler İçin Yeni Bir Dilbilgisel Bilgi Önerisi: İlgeçlerin Atadıkları Biçimbirimler. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. 7(2), 749-758.
4. Bulak, Ş., & Ulutaş, İ. (2017). Zamir n’si Üzerine Değerlendirmeler. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi. 60, 452-460.
5. Buran, A. (1998). Türkiye Türkçesinin Ses Bilgisi İle İlgili Sorunları. Türk Gramerinin Sorunları Toplantısı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Delice, H. İ. (2009). [-t- + -tIr-] Yapısındaki Fiillerde -t- İle -TIr- Eklerinin Bulunuşu ve -t-nin İlave Ses Olarak Kullanımı. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 4/8.
7. Delice, H. İ. (2019). Zamirle Edat Arasında Bulunan {-In/-nIn} Biçimbirimi Üzerine. Taras Shevchenko 4th International Congress on Social Sciences. İzmir: December 14-15.
8. Delice, H. İ. (2018). Türkçe Sözdizimi. İstanbul: Asitan Kitap Yayınları.

9. Demir, N. vd. (2011). Türkçe Ses Bilgisi. Eskişehir: Açıköğretim Fakültesi Yayını.
10. Demir, T. (2006), Türk Dilbilgisi. Ankara: Kurmay Yayınları.
11. Ediskun, H. (1963). Yeni Türk Dilbilgisi. İstanbul: Remzi Kitabevi Yayınları.
12. Ercilasun, A. B. (2000). Türkiye Türkçesinde Yardımcı Ses. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. S. 585, Eylül.
13. Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.
14. Gemalmaz, E. (1997). Türkçede Bağlayıcı (Yardımcı) Ses Konusu Üzerine. Journal of Turkish Research Istitute, AÜTAED, Issuse: 7, 1-5.
15. Gencan, T. N. (1966). Dilbilgisi. Ankara: TDK Yayınları.
16. Hatipoğlu, V. (1969). Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Hengirmen, M. (1998). Türkçe Temel Dilbilgisi, Ankara: Engin Yayınevi.
18. İmer, K., Kocaman, A. Özsoy, S. (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğazici Üniversitesi Yayınları.
19. Karaca, H. (2013). Türkiye Türkçesinde Eklerin İşlevleri. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
20. Karademir, F. (2011). Eş Zamanlı Bakışla Türkiye Türkçesinde Yardımcı Fiiller. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 6/2 Spring 2011, p. 561-598.
21. Karaörs, M. (2005). Ders Kitaplarındaki Yardımcı Seslerle İlgili Bilgi Yanlışları. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19/2, 27-36.
22. Keskin, R. (2004). Türkçe Dil Bilgisi ve Kompozisyon Bilgileri. Konya: Çizgi Yayınevi.
23. Koç, N. (1996). Yeni Dilbilgisi. İstanbul: İnkılâp Yayınları.
24. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
25. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. 3. Baskı, Ankara: TDK Yayınları.
26. Özçelik S., Erten, M. (2005). Türkiye Türkçesi Dilbilgisi.
27. Öztürk, E., vd. (2005). Ses ve Şekil Bilgisi. İstanbul: Lisans Yayıncılık.
28. Tekin, T. (2000). Türkçede Kaynaştırma Sesleri. 13. Dilbilim Kurultay Bildirileri, 13-15 Mayıs 1999. Hz: Özsoy, A. S.; Taylan, E. E., 109-112. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
29. Tekin, T. (2000). Türkçede Kaynaştırma Sesleri. A. S. Özsoy ve E. E. Taylan (Ed.), 13. Dilbilim Kurultay Bildirileri, (13-15 Mayıs 1999) içinde (ss. 109-112). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
30. Vural, H., Böler, T. (2011). Ses ve Şekil Bilgisi. Ankara: Kesit Yayınları.