Türkçede Ses Bilgisi Terimlerinin Sözlük Tanımlarında Tutarlılık ve Tanım Modeli Önerisi

Öz

Bu çalışma, Türkçe ses bilgisi alanında kullanılan temel terimlerin Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Türkçe Sözlük ’teki (GTS) tanımlarını sözlükbilimsel ve anlambilimsel bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın çıkış noktasını, dilbilgisi öğretiminde ve akademik çalışmalarda yaygın biçimde kullanılan bazı ses bilgisi terimlerinin tanımlarında kavramsal açıklık ve tutarlılık bulunup bulunmadığı sorusu oluşturmaktadır. Çalışmanın veri kümesini GTS’de yer alan ünlü-ünsüz; dar-geniş ünlü; ötümlü, ötümsüz gibi karşıtlıklar ile hece, vurgu ve boğumlanma gibi temel sözcük birimleri oluşturmaktadır. Yöntem olarak nitel doküman incelemesi ve karşılaştırmalı analiz benimsenmiş; tanımların hem içerik hem de biçimsel özellikleri modern sözlükbilim ölçütleri doğrultusunda tartışılmıştır. Bulgular, tanımlananın yine kendisiyle açıklandığı döngüsel tanımlara (circularity) rastlandığını, tanımların ikame edilebilirlik (substitutability) ilkesini her zaman karşılamadığını göstermektedir. Çalışma, “cins + ayırt edici özellik” formülüne dayalı analitik tanım modelini önermekte; sözlük tanımlarının sözlükbilimsel edimbilim (leksiko-pragmatik) değerleri yansıtacak ve çevrimiçi sözlüklerin sunduğu çoklu ortam imkânlarıyla (ses, görsel vd.) pekiştirilecek şekilde güncellenmesini teklif etmektedir. Böylelikle Türkçe ses bilgisi terminolojisinin ölçünleşmesine katkı sağlanması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ses Bilgisi
• Terminoloji
• Sözlükbilim
• GTS
• Analitik Tanım

Consistency in the Dictionary Definitions of Turkish Phonological Terms and a Proposed Definition Model

Öz

This study aims to examine the definitions of basic terms used in the field of Turkish phonology in the Turkish Language Association (TDK) Contemporary Turkish Dictionary (GTS) from a lexicographical and semantic perspective. The starting point of the research is the question of whether there is conceptual clarity and consistency in the definitions of some phonology terms that are widely used in grammar teaching and academic studies. The data set for the study consists of oppositions such as vowel-consonant; narrow-wide vowel; voiced, voiceless, and basic word units such as syllable, stress, and articulation found in the GTS. Qualitative document analysis and comparative analysis were adopted as the method; both the content and formal characteristics of the definitions were discussed in line with modern lexicography criteria. The findings reveal the presence of circular definitions, where the defined term is explained by itself, and show that definitions do not always satisfy the principle of substitutability. The study proposes an analytical definition model based on the formula “genus + distin-guishing feature”; it suggests that dictionary definitions be updated to reflect lexico-pragmatic values and be reinforced with the multimedia capabilities (sound, visuals, etc.) offered by online dictionaries. The aim is to contribute to the standardization of Turkish phonology terminology.

Anahtar Kelimeler

• Phonetics
• Terminology
• Lexicography
• GTS
• Analytical Definition

Kaynakça

1. Aslan, E. (2025). Çevrim İçi Sözlüklerde Çok Sözcüklü İfadelere Erişim: Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlüğü Örneği. Turcology Research, 84, 522-538.
2. Bergenholtz, H. (2014). Sözlük Nedir? (Çev. E. Corga). Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı: 10, ss. 7-21.
3. Boz, E. (2018). Türk Dil Bilgisi Terminolojisinde Çok Terimlilik (Çok Adlılık) Sorunu. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE), 7(3), ss. 1592-1603.
4. Boz, E. (2020). Çevrimiçi Genel Sözlüklerde Tanım. Dilbilim Dergisi - Journal of Linguistics, 34, ss. 1-14.
5. Girişen, N. (2020). Terminolojide Tanım ve Tanım Çözümleme Ölçütleri. Uluslararası Disiplinler Arası Dil Araştırmaları (DADA) Dergisi, Sayı 1, ss. 53-73.
6. Gökter Gençer, B. (2018). Tek Dilli Genel Sözlüklerde Tanım. (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
7. Gökter Gençer, B. ve Yavuzarslan, P. (2020). Genel Sözlüklerde Tanım ve Tanımlama Yöntemleri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 17(3), ss. 392-411.
8. Hartmann, R. R. K., & James, G. (1998). Dictionary of Lexicography. London: Routledge.

9. Kamacı Gencer, D. (2021). Türkçe Sözlük’teki Biçim Bilim Terimlerine Sözlük Bilimsel Bir Bakış. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 25(2), ss. 183-206.
10. Karademir, F. (2012). Türkçe Ses Bilgisindeki Terim ve Tasnif Kargaşası Üzerine. VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, Ankara: TDK Yayınları, ss. 2545-2563.
11. Nielsen, S. (2013). The Database of Lexicographic Functions. The Bloomsbury Companion to Lexicography. Ed. Howard Jackson. London: Bloomsbury, ss. 367-370.
12. Sager, J. C. (1990). A Practical Course in Terminology Processing. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamin.
13. Svensen, B. (1993). Practical Lexicography: Principles and Methods of Dictionary-making. Oxford: Oxford University Press.
14. TDK. (2024). Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr.
15. Uzun, N. E. (2003). Modern Dilbilim Bulguları Işığında Türkçe Sözlüğe Bir Bakış. Dil ve Edebiyat Araştırmaları Sempozyumu: Mustafa Canpolat Armağanı, (Ed./Haz.) A. Ata, M. Ölmez, Ankara: Sanat Yay., ss. 281-293.
16. Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: ABC Kitabevi.