Ünsüz Türemesi Terimi, Kastamonu Ağzı Örneği

Öz

Ses bilgisi terminolojisinde yer alan “ünsüz türemesi” kavramı, alan yazınında pek çok farklı tanımla karşılık bulmaktadır. Bu çalışma, söz konusu kavramın kuramsal çerçevesini çizip konuyu Anadolu ağızları ve özelde Kastamonu ağzını merkeze alarak değerlendirmektedir. Yöre ağzındaki ünsüz türemelerini tespit etmek amacıyla Acar (2012) tarafından derlenen 168 metin taranmış ve ünsüz türemesi olduğu düşünülen sözcükler; ön, iç ve son seste olmak üzere sınıflandırılmıştır. İnceleme sonucunda, ön seste “f, h, m, p, y”; iç seste “d, g, ğ, h, n, r, v, y”; son seste ise “k, l, m, n, v, y” ünsüzlerinin türediği görülmüştür. Bulgular, alan yazınındaki diğer çalışmalarla karşılaştırılarak Kastamonu ağzında iç seste “d, g, ğ, n” ve son seste “l, v” gibi alan yazınına katkı sağlayan yeni türeme örneklerine ulaşılmıştır. Sonuç olarak ünsüz türemesinin Kastamonu ağzına karakteristik bir kimlik kazandırdığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• ses türemesi
• ünsüz türemesi
• Anadolu ağızları
• Kastamonu ağzı

The Term “Consonant Epenthesis”: The Case of the Kastamonu Dialect

Öz

The concept of "consonant epenthesis" in phonological terminology is defined in various ways in the literature. This study establishes the theoretical framework of this concept, evaluating the subject with a focus on Anatolian dialects, specifically the Kastamonu dialect. To identify local instances, 168 texts compiled by Acar (2012) were examined, and words exhibiting consonant epenthesis were classified into word-initial, word-internal, and word-final positions. The analysis revealed the epenthesis of "f, h, m, p, y" initially; "d, g, ğ, h, n, r, v, y" internally; and "k, l, m, n, v, y" finally. Comparing these findings with existing literature identified novel examples contributing to the field, specifically internal "d, g, ğ, n" and final "l, v" in the Kastamonu dialect. Consequently, it was determined that consonant epenthesis imparts a characteristic identity to the Kastamonu dialect.

Anahtar Kelimeler

• Epenthesis
• consonant epenthesis
• Anatolian dialects
• Kastamonu dialect

Kaynakça

1. Acar, E. (2012). Kastamonu ve Yöresi Ağızları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Edirne, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Acar, E. (2013). Kastamonu Ağızlarını Belirleyen Genel Özellikler. H. Şahin ve İ. Karahanci (Ed.), VI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 569-582), Bursa: Uludağ Üniversitesi.
3. Alpay, G. (2019). Anadolu Ağızlarında Anorganik Ünsüz (m, b, p, n, r, t) Türemesi. Atebetü’l Hakayık’ın Basılışının 100. Yıldönümü Adına X. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu içinde (s. 58-78), Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
4. Bahşi, B. (2022). Anadolu Ağızlarında Ünsüz Türemesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 619-627.
5. Banguoğlu, T. (1990). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Buran, A. (2013). Türkiye Türkçesi Ağızlarında -r-/-r Türemesi. International Turkological Symposium In Memoriam Of Outstanding Turkologist Doctor Of Philology, Professor, Academician Of Russian Academy Of Sciences E. R. Tenishev, October 16-18, 2013 Collection Of Articles içinde (s. 209-216).
7. Coşkun, M. V. (2021). Türkçenin Ses Bilgisi (3. Basım), İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
8. Doğru, F. (2022). Ses Değişimleri. E. Boz (Ed.), Türkiye Türkçesi 1- Ses Bilgisi (3. Baskı) içinde (s. 105-147), Ankara: Gazi Kitabevi.

9. Eckmann, J. (1953). Kelime Ortasında Anorganik “b, p” ve “m” nin Türemesi. Türkiyat Mecmuası, 10, 313-320.
10. Eckmann, J. (1955). Türkçede d, t ve n Seslerinin Türemesi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, 3, 11-22.
11. Erdem, M. D., Demirci, Ü. Ö. ve Demiryakan, D. (2024). Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi, Ankara: Rindan Yayınları.
12. Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak Basım Yayım Tanıtım.
13. Karaağaç, G. (2018). Türkçenin Ses Bilgisi, İstanbul: Kesit Yayınları.
14. Karahan, L. (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Korkmaz, Z. (2010). Anadolu ve Rumeli Ağızlarının Dayandığı Temeller. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten, 55(2007/1), 87-110.
17. Mangır, M. (2021). Türkiye Türkçesi Ağız Çalışmalarındaki “Ünsüz Türemesi” Tespitleri Üzerine. Kesit Akademi Dergisi, 7(27), 281-312.
18. Sağır, M. (2010). Ses Olayları Bakımından Anadolu Ağızları. Journal of Turkish Research Institute, 9(20), 1-7.
19. Topcu, Ö. (2021). Derleme Sözlüğü’nde Geçen Kastamonu Ağzına Ait Kelime ve Deyimlerin Ses Bilimsel İşlevliliği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Vardar, B., Güz, N., Huber, E., Senemoğlu, O. ve Öztokat, E. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları.