Voiceless Consonant/Devoicing Concepts Within The Scope Of Polynomialism And Appearance of devoicing In Immigrant Dialects

Öz

Phonological research is one of the fundamental subjects of Turkish language studies. The variety of terminology seen in many areas is also evident in phonology. In this context, the different terminologies and exemplifications related to devoicing, a phonetic phenomenon concerning consonants generally referred to in Turkish as hard/soft or voiceless/voiced consonants, are noteworthy. Although phonology is mostly seen as a subject of Turkish language teaching and Turkish grammar, it is also a major focus of dialect research. Therefore, this study first examines the polyno-mial usage of the terms "ötümsüzleşme" and "ötümsüz ünsüz," which are preferred, and then compares examples of devoicing in the dialects of Balkan immigrants in different regions of Turkey. The study aims to present an opinion on the appearance of devoicing in Balkan immigrant dialects.

Anahtar Kelimeler

• Devoicing
• voiceless consonants
• polynomialism
• phonetic phe-nomena
• devoicing in Balkan immigrant dialects

Çok Terimlilik Kapsamında Ötümsüz Ünsüz/Ötümsüzleşme Kavramları ve Ötümsüzleşmenin Muhacir Ağızlarındaki Görünümü

Öz

Sesbilgisi araştırmaları Türkçenin temel konularından biridir. Pek çok konuda yaşanan terim çeşitliliği sesbilgisinde de göze çarpmaktadır. Bu bağlamda Türkçede genellikle sert/yumuşak, tonsuz/tonlu, sedasız/sedalı veya ötümsüz/ötümlü ünsüzler gibi adlarla işaret edilen ünsüzlerle ilgili ses olaylarından biri olan ötümsüzleşmeyle ilgili farklı adlandırmalar ve örneklendirmeler de dikkat çekicidir. Sesbilgisi çoğunlukla Türkçe öğretimi ve Türkçe dil bilgisi alanlarının konusu gibi görünse de ağız araştırmalarının da başlıca odak noktalarındandır. Buradan hareketle, bu çalışmada öncelikle “ötümsüzleşme” ve “ötümsüz ünsüzler” terimiyle adlandırılmaları tercih edilen kavramların çok terimli kullanımları üzerinde durulduktan sonra ötümsüzleşmenin Türkiye’nin farklı bölgele-rinde bulunan Balkan muhacirlerinin ağızlarındaki örnekleri karşılaştırılmıştır. Çalışmanın sonucunda Balkan muhacir ağızlarında ötümsüzleşmenin görünümü hakkında bir görüş ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ötümsüzleşme
• ötümsüz ünsüzler
• çok terimlilik
• ses olayları
• Balkan muhacir ağızlarında ötümsüzleşme

Kaynakça

1. Akyol, S. (2020). Manisa Balkan Göçmenlerinin Ağız Özellikleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Alkayış, M. F. (2012). “Dil Bilgisi”, Üniversiteler İçin Türk Dili El Kitabı, Ed. Mustafa Durmuş, Ankara: Grafiker Yayınları.
3. Ay, Ö. (2023). “Sesbirimler”, Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi, Ed. Erdoğan Boz, Ankara: Gazi Kitabevi.
4. Aydemir Gökçe, E. (2024). Balıkesir İli Balkan Muhacir Ağızları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Banguoğlu, T. (1998). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Boz, E. (2001). Doğu Kökenli Kelimelerdeki Kelime Sonu (/b/, /c/, /d/, /g/) Ünsüzlerinin Türkiye Türkçesinde Ötümsüzleşme Sorunu. Türkbilig, 2001/2, 17-30.
7. Boz, E. (2018). Türk Dil Dilgisi Terminolojisinde Çok Terimlilik (Çok Adlılık) Sorunu. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(3), 1592-1603.
8. Doğan, M. ve Demirtaş, A. (2022). Türkiye Türkçesi Ağızlarında Ön Ses Tonsuzlaşması. 14. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı, 1052-1068, Antalya: Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi Yayınları.

9. Doğru, F. (2023). Ses Değişmeleri, Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi, Ed. Erdoğan Boz, Ankara: Gazi Kitabevi.
10. Eker, S. (2012). Türk Dili-I, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
11. Ergin, M. (2013). Türk Dilbilgisi, İstanbul: Bayrak Yayınları.
12. Riggs, F. W. (1984). Lexicographical Terminology: Some Observations, LEXeter '83 Bildirileri Ed. R. R. K. Hartmann, 401–412.
13. İlbaş, S. (2015). Eskişehir İli Balkan Muhacir Ağızları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. İlhan, E. vd. (2025). 6. Sınıf Türkçe Ders Kitabı, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
15. Kalay, E. (1990). Edirne İli Havsa İlçesi ve Köyleri Ağızları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Karaağaç, G. (2012). Türkçenin Dil Bilgisi, Ankara: Akçağ Yayınları.
17. Korkmaz, Z. (2003). Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Korkmaz, Z. (2021). Türkiye Türkçesinin Ses Bilgisi Üzerine Notlar-2. Türk Dili, 830, 4-16.
19. OGM Materyal (2025). 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Tema, OGM Materyal web sitesinden 4 Mayıs 2026 tarihinde https://ogmmateryal.eba.gov.tr/etkilesimli-kitap/tde?s=21&d=206&u=0&k=0 adresinden erişildi.
20. Özgür, C. (2002). Doğu Karadeniz Ağızlarında Kıpçakça Üzerine Tespitler. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 13, 119-124.
21. Samsun, A. (2018). Kocaeli İli Balkan Muhacir Ağızları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. TDK Güncel Türkçe Sözlük (2026). TDK web sitesinden 4 Mayıs 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişilmiştir.
23. Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Multilingual Yayınları.