Türkçe Ses Bilgisi Terminolojisinde Metaforik Adlandırma

Öz

Dil bilimi terminolojisi bilimsel kavramları açık ve sistemli biçimde adlandırmayı amaçlar. Ancak Türkçe ses bilgisi terminolojisinde bazı kavramlar, teknik betimlemeler yerine somut deneyim alanlarından ödünçlenen metaforik adlandırmalarla karşılanmakta-dır. “Ses düşmesi”, “ünlü daralması”, “ünsüz yumuşaması”, “ünsüz sertleşmesi”, “sızıcılaşma” ve “patlayıcı ünsüz” gibi terimler bu durumun dikkat çekici örnekleridir. Bu çalışmanın amacı Türkçe ses bilgisi terminolojisindeki metaforik terimleri belirlemek ve bu terimlerin dayandığı kavramsal alanları incelemektir. Alan yazınında temel olarak kullanılan dil bilimi sözlüğü kategorisindeki kaynaklar taranmış, metaforik nitelikli terimler, kavramsal metafor kuramı ve kaynak alan çerçevesinde sınıflandırılmıştır. Bulgular, söz konusu terimlerin hareket, fiziksel özellik, biyolojik süreç ve benzerlik gibi farklı kavramsal alanlardan türetildiğini göstermektedir. Metaforik adlandırma stratejisi bir yandan kavramların öğretimini kolaylaştırırken diğer yandan bilimsel sınırların belirsizleşmesine yol açabilmektedir. Çalışma, ses bilgisi terimlerinin kavramsal temellerinin yeniden değerlendirilmesine katkı sağlamayı hedefle-mektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ses bilgisi
• terminoloji
• metaforik adlandırma

Metaphorical Naming in Turkish Phonological Terminology

Öz

Linguistic terminology aims to name scientific concepts clearly and systematically. However, in Turkish phonological terminology, some concepts are represented by metaphorical names borrowed from concrete areas of experience instead of technical descriptions. Terms such as “vowel dropping”, “vowel narrowing”, “consonant softening”, “consonant hardening”, “friction” and “explosive consonant” are striking examples of this. The aim of this study is to identify metaphorical terms in Turkish phonological terminology and to examine the conceptual fields on which these terms are based. The sources primarily used in the literature within the category of linguistic dictionaries were reviewed, and metaphorical terms were classified within the framework of conceptual metaphor theory and the source field. The findings show that these terms are derived from different conceptual fields such as movement, physical properties, biological processes and similarity. While the metaphorical naming strategy facilitates the teaching of concepts, it can also lead to the blurring of scientific boundaries. This study aims to contribute to a reassessment of the conceptual foundations of phonological terminology.

Anahtar Kelimeler

• Phonology
• terminology
• metaphorical naming

Kaynakça

1. Campen, C. (2007). The Hidden Sense: Synesthesia in Art and Science, Cambridge: MIT Press.
2. Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics (Sixth Edition), USA: Blackwell Publishing.
3. Demir, C. ve Karakaş Yıldırım, Ö. (2019). Türkçede Metaforlar ve Metaforik Anlatımlar. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21/4, 1085-1096.
4. Group, P. (2007). MIP: A Method for Identifying Metaphorically Used Works in Discourse. Metaphor and Symbol, 22(1), 1-39.
5. Hartmann, R. & James, G. (2002). Dictionary of Lexicography, London and New York: Routledge.
6. İmer, K.; Kocaman, A. ve Özsoy, S. (2011). Dilbilim Sözlüğü, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
7. Karaağaç, G. (2018). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Kövecses, Z. (2002). Metaphor A Practical Introduction, Oxford: Oxford University Press.
10. Lakoff, G. ve Johnson, M. (2015). Metaforlar Hayat, Anlam ve Dil (Çev. Gökhan Yavuz Demir), İstanbul: İthaki Yayınları.
11. Temmerman, R. (2000). Towards New Ways of Terminology Description: The Sociocognitive Approach, Amsterdam/ Philadelphia: John Benjamins Publishing.
12. Tercedor Sánchez, M.; López Rodríguez, C. I.; Márquez Linares, C. ve Faber, P. (2012). Metaphor and Metonymy in Specialized Language (Ed. P. Faber), A Cognitive Linguistics View of Terminology and Specialized Language, s. 33-72. Berlin: De Gruyter Mouton.
13. Tolu, O. A. (2023). Türk Şiirinde Sinestezi (1023-1960), Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
14. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük. 20 Mayıs 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.