Türk Dil Bilgisi Kitaplarında İsmin Hâllerine Dair Terminolojinin Değişimi

Öz

Bu çalışma, Tanzimat’tan yirmi birinci yüzyıla kadar Türkçe dil bilgisi kitaplarında ismin hâllerine ilişkin terminolojinin değişimini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemle-rinden doküman incelemesi yöntemi kullanılmış; farklı dönemlere ait dil bilgisi kitapları taranarak hâl kategorisine ilişkin terimler, tanımlar ve sınıflandırmalar belirlenmiştir. Elde edilen veriler betimsel analiz tekniğiyle çözümlenmiştir. İnceleme sonucunda, Tanzimat dönemi gramerlerinde hâl kategorisinin büyük ölçüde Arap dil bilgisi geleneğinin etkisi altında mücerred, mef‘ûlün bih, mef‘ûlün ileyh, mef‘ûlün fih, mef‘ûlün minh, mef‘ûlün leh ve mef‘ûlün ma‘a gibi terimlerle ifade edildiği görülmüştür. II. Meşrutiyet döneminde klasik dil bilgisi anlayışının etkisini koruduğu ve terminolojik dönüşümün henüz gerçekleşmediği; Cumhuriyet döneminde ise Türkçeleşme hareketleri ve modern dil bilimi anlayışının etkisiyle yalın hâl, yükleme hâli, yönelme hâli, bulunma hâli ve çıkma hâli gibi Türkçe terimlerin yaygınlık kazandığı belirlenmiştir. Araştırma sonucunda, ismin hâllerine ilişkin termino-lojik değişimin yalnızca dil bilgisel değil, Osmanlı’dan Cumhuri-yet’e uzanan süreçteki kültürel ve zihinsel dönüşümlerin de bir yansıması olduğu görülmektedir. Bu çalışma, Türk dil bilgisinin hâl kategorisi terminolojisinin tarihsel değişimini, gelişimini ortaya koyması ve gramer yazım geleneğindeki dönüşümü göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• dil
• gramer
• gramer öğretimi
• ismin halleri
• terminoloji

Changes in Terminology Regarding the Cases of Nouns in Turkish Grammar Books

Öz

This study aims to examine the evolution of terminology related to the cases of nouns in Turkish grammar textbooks from the Tanzimat period to the twenty-first century. The study employed the document analysis method, one of the qualitative research methods; grammar textbooks from different periods were reviewed to identify terms, definitions, and classifications related to the category of cases. The data obtained were analyzed using descriptive analysis techniques. The analysis revealed that in Tanzimat-era grammars, the case category was largely influenced by the Arabic grammatical tradition and expressed using terms such as mücerred, mef‘ûlün bih, mef‘ûlün ileyh, mef‘ûlün fih, mef‘ûlün minh, mef‘ûlün leh, and mef‘ûlün ma‘a. It was determined that during the Second Constitutional Era, the influence of classical grammar persisted and terminological transfor-mation had not yet taken place; whereas during the Republican Era, under the influence of Turkification movements and modern linguis-tic understanding, Turkish terms such as simple case, predicative case, directional case, locative case and ablative case gained widespread use. The results of the research indicate that the terminological change regarding the cases of nouns is not merely a grammatical phenomenon but also a reflection of the cultural and intellectual transformations that took place during the transition from the Otto-man era to the Republican era. This study is significant in that it reveals the historical change and development of the terminology of the case category in Turkish grammar and demonstrates the transfor-mation in the tradition of grammar writing.

Anahtar Kelimeler

• language
• grammar
• grammar instruction
• noun cases
• terminology

Kaynakça

1. Ali Nazıma (1329). Lisan-ı Osmanı Sarf ve Nahiv. İstanbul Mürettibin-i Osmanî Matbaası: Komandit Şirketi.
2. Atış, S. (2018). Süleyman Paşa’nın İlm-i Sarf-ı Türkî Adlı Eserinin Türkçe Öğretimindeki Yeri ve Önemi. (Yüksek Lisans Tezi). Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Burdur.
3. Banguoğlu, T. (1974). Türkçenin grameri. İstanbul: Baha Matbaası.
4. Dağdelen, S. (2013). Selim Sabit Efendi’nin “Nahv-ı Osmânî” Adlı Eserinin İncelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kilis.
5. Demirci, M. (2017). Ahmet Rasim Amelî ve Nazarî Talim-i Lisân-ı Osmânî. Adana: Karahan Kitabevi.
6. Denduş, M. (2019). Ömer Sıtkı‘nın Mükemmel Kavâid-i Lisân-ı Osmânî Adlı Dil Bilgisi Kitabı (Metin- İnceleme- Dizin- sözlük). (Yüksek Lisans Tezi). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kahramanmaraş.
7. Dünmez, M.G. (2026). Türk Yazarların Hatıratında Çeşitli Yönleriyle Okul. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
8. Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak

9. Gülensoy, M. Ve Fidan, M. (2004). Midhat Sadullah Türkçe Yeni Sarf ve Nahiv Dersleri. Ankara: TDK.
10. Hameed, F. (1993). Şemseddin Sami’nin Dilciliği ve Nev Usûl Sarfı Türkî Adlı Grameri. (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
11. Karahan, L. Ve Gürsoy, Ü. (2004). Tâhir Ken’ân Kavâid-i Lisân-ı Türkî. Ankara: TDK.
12. Koç, M. (1994). Eski Harfli Türkçe Gramer Kitapları ve Terimler Dizini. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: TDK.
14. Toparlı, R ve Ilgın, A. (2006). Mehmet Sadık Üss-i Lisân-ı Türkî. Ankara: TDK.
15. Toparlı, R. Ve Yücel, D. (2006). Süleyman Hüsnü Paşa İlm-i Sarf-ı Türkî. Ankara: TDK.
16. Türkay, K. (1999). Halit Ziya Bey Kavâid-i Lisân-ı Türkî. Ankara: TDK.
17. Öztürk, N. (2022). 1876-1923 Yılları Arasında Anadolu Sahasında Yayımlanan Dil Bilgisi Kitaplarındaki Terimlerin Karşılaştırması. (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
18. Yavuz, S. (2013). İlköğretim-Ortaöğretim ve Yükseköğretimde Türk Dili Alanındaki Terim Farklılıkları II–Şekil Bilgisi. Turkish Studies, 8(9), 2571-2600.
19. Yavuz, S., & Gürlek, M. (2012). İlköğretim-Ortaöğretim ve Yükseköğretimde Türk Dili Alanındaki Terim Farklılıkları I–Ses Bilgisi. Turkish Studies, 7(4), 3235-3252.
20. Yıldırım, Ş. & Şimşek, H. (2011). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınları.
21. Zülfikar, H. (2025). Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. Ankara: Türk Dil Kurumu.