A Dictionary at the Intersection of Language, Religion, and Politics: The Trilingual (Italian-Persian-Old Azerbaijani) Isfahan Anonymous Dictionary

Öz

The negative relationship between the Safavid State and the Ottoman State, which began with the founding of the Safavid State, attracted the attention of European states, which sent envoys to the Safavid State. These relations, which intensified during the reign of Shah Abbas, resulted in the formation of political alliances. Therefore, missionaries from various Christian denominations arrived in the Safavid State in the 17th century. One of these groups, the Carmelites, compiled the Isfahan Anonymous, a trilingual (Italian-Persian-Old Azerbaijani) dictionary that is the subject of this article. This article first focuses on the historical process that led to the creation of this dictionary. Then, the Turkish language during the Safavid period is examined using Safavid-era sources. Finally, the Isfahan Anonymous is evaluated in terms of its typology, and the data in the Turkish language column of the dictionary is analyzed in terms of orthography, phonology, morphology, syntax, and vocabulary. As a result of these evaluations, it is determined that the linguistic data in the Turkish language column belongs to the stage between Old Oghuz Turkish and Southern Azerbaijani. We have proposed the term Old Azerbaijani to name this stage.

Anahtar Kelimeler

• Safavid State
• Carmelites
• trilingual dictionary
• Isfahan Anonymous
• Old Azerbaijani

Dil, Din ve Siyasetin Kesişiminde Bir Sözlük: Üç Dilli (İtalyanca-Farsça-Eski Azerbaycan Türkçesi) Anonim İsfahan Sözlüğü

Öz

Safevî Devleti’nin kuruluşundan itibaren Osmanlı Devleti’yle yaşadığı olumsuz süreç, Avrupa’daki devletlerin dikkatini çekmiş ve bu devletler Safevî Devleti’ne elçiler göndermiştir. Şah Abbas zamanında artan bu ilişkilerin sonucunda siyasi ittifaklar kurulmuştur. Buna bağlı olarak Hristiyanlığın farklı tarikatlarına mensup misyonerler 17. yüzyılda Safevî Devleti’ne gelmiştir. Bu gruplardan biri olan Karmelitler ise makalenin konusu olan üç dilli (İtalyanca-Farsça-Eski Azerbaycan Türkçesi) Anonim İsfahan Sözlüğü’nü hazırlamıştır. Bu makalede öncelikle bahsi geçen sözlüğü ortaya çıkaran tarihî süreç üzerinde durulmuştur. Ardından, Türkçenin Safevî Devleti dönemindeki durumu, dönem kaynaklarından hareketle aydınlatılmaya çalışılmıştır. Daha sonra Anonim İsfahan Sözlüğü, sözlük tipolojisi bakımından değerlendirilmiş ve bunun yanı sıra sözlüğün Türkçe sütunundaki veriler yazım, ses bilgisi, şekil bilgisi, söz dizimi ve söz varlığı bakımından ele alınmıştır. Bu değerlendirmelerin neticesinde Türkçe sütundaki dil verilerinin Eski Oğuz Türkçesiyle Güney Azerbaycan Türkçesi arasındaki aşamaya ait olduğu tespit edilmiştir. Bu aşamanın adlandırılması için ise tarafımızdan Eski Azerbaycan Türkçesi terimi önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Safevî Devleti
• Karmelitler
• üç dilli sözlük
• Anonim İsfahan Sözlüğü
• Eski Azerbaycan Türkçesi

Kaynakça

1. (CIP I-II) A Chronicle of the Carmelites in Persia I-II (1939). Ed.: Herbert Chick, Londra: Eyre & Spottiswoode.
2. Abbasov, İ; Bayramova, G. (2020). Pietro Della Valle – Türk Dilinin Qrammatikası: Tercüme, Tedqiq ve Şerh. Bakü: Zerdabi Neşr MMC.
3. Acar, S. (2012). Kızılbaş Türk Don Juan’ın Avrupa Sefareti. Belleten (Türk Tarih Kurumu), 76(276), 479-502.
4. Akar, A. (2018). Oğuzların Dili (Eski Anadolu Türkçesine Giriş). İstanbul: Ötüken.
5. Akpınar, Y. (1994). Azerî Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
6. Argunşah, M.; Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. İstanbul: Kesit Yayınları.
7. Argunşah, M. (2017). Codex Cumanicus’un Türk Sözlükçülüğündeki Yeri. Geçmişten Geleceğe Türk Sözlükçülüğü (Elginkan Vakfı 3. Türk Dili ve Edebiyatı Kurultayı Bildirileri), Ed.: Şükrü Halûk Akalın, Tuğba Poçan, İstanbul: Elginkan Vakfı, 35-46.
8. Atabay, T. (2024). Safevi Tarikatının İlk Türkçe Kaynaklarından Akaid-i Evliya-i Seba. SÜREK Alevilik-Bektaşilik ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 2, 79-101.

9. Ataizi, D. E. (2017). Kaşkay Türklerinin Dili. Ankara: TDK Yayınları.
10. Atıcı, A. (2015). Sungur Türkçesi – Ses ve Şekil Bilgisi. Konya: Eğitim Yayınevi.
11. Atıcı, A. (2018). İran Türk Değişkelerindeki var / yok +iyelik Yapısı Üzerine Eş Zamanlı Bir İnceleme. Türkbilig, 35, 165-180.
12. Aydoğmuşoğlu, C. (2013). Safevî Çağına Ait Üç Türkçe Mektup ve Değerlendirilmesi. AÜ DTCF Dergisi, 53(2), 411-420.
13. Aydoğmuşoğlu, C. (2018). Safevîye Tarikatı. Ankara: Tün Kitap.
14. (ADDA) Azerbaycan Dilinin Dialektoloji Atlası (1990). Redaktörler: M. Şireliyev, M. İslamov, Bakü: Elm.
15. Baharlu, İ. (2021). Şah’ın Bahçesinde (Şah İsmail Öncesi ve Sonrası Kızılbaşlık). İstanbul: Kitabevi.
16. Balayev, H. (2002) Azerbaycan Dilinin Dövlet Dili Kimi Teşekkül Tarihinden (XVI.-XX. Esrler). Bakü: Elm ve Heyat.
17. Baldane, O. (2021). Azerbaycan Türkçesindeki Bazı Oğuzca Dışı Unsurlar Üzerine. IX. Uluslararası Türk Dili Kurultayı (Bilge Tonyukuk Anısına), Ankara: TDK Yayınları, 407-423.
18. Baldane, O. (2022). 17. Yüzyılda İran Sahasında Yazılmış Üç Dilli (İtalyanca-Farsça-Eski Azerbaycan Türkçesi) Bir Sözlük -İnceleme ve Metin-. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
19. Barbaro, J. (2016). Anadolu’ya ve İran’a Seyahat. Tercüme ve Notlar: Tufan Gündüz, İstanbul: Yeditepe.
20. Bastiaensen, M. (1973-74). La Persia Safavide Vista da un Lessicografo Eurepeo: Prezentazione del Gazophylacium. Rivista Degli Studi Orientali, 48 (1/2/3/4), 175-203.
21. Bayram, Ö. (2009). Klasik Azerbaycan Edebiyatında Meşhur Gazel Şairleri. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 21, 261-268.
22. Bicbabaei, B. (2012). Malekan (Melek Kendi) İli Ağzı. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Bilgin, H. (2019). Lügat-i Remzi (Sözlükbilimsel İnceleme-Metin), Doktora Tezi, Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Bodrogligeti, A. (1968a). On the Turkish Vocabulary of the Isfahan Anonymous. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 21(1), 15-43.
25. Bodrogligeti, A. (1968b). Lexical Features of a 17th Century Azery Glossary. Amerikan Doğu Kurumu’nun 178. Kongresinde Sunulmuş Bildiri Metni, Berkeley.
26. Bosnalı, S. (2012). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde İran’ın Etnik ve Dilsel Coğrafyası. Doğumunun 400. Yılında Evliya Çelebi Sempozyumu Bildirileri, İstanbul: Gelişim Üniversitesi Yayınları, 99-118.
27. Caferoğlu, A. (1991). Azerbaycan Edebiyatı. Türk Dünyası Edebiyatı, Yay. Haz. Halil Açıkgöz, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 140-217.
28. Can, B. (2017). 17. Yüzyılda Yazılmış Bir Apokrif Kitap Peder Gabirel’in Dâstân-ı Cudit-i Dul Arvad’ı. XII. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri Kitabı, Ankara: Bilkent Üniversitesi, 234-242.
29. Chardin, J. (2014). Chardin Seyahatnamesi (İstanbul, Osmanlı Toprakları, Gürcistan, Ermenistan, İran / 1671-1673). Ed.: Stefanos Yerasimos, Çev.: Ayşe Meral, İstanbul: Kitap Yayınevi.
30. Csato, E. A.; Johanson, L. (2025). Lingua Turcica Agemica – The Gospels of Matthew and John in Middle Azeri from 17th Century Isfahan. Wiesbaden: Harrassowitz.
31. Çelik, M. (1997). Kaşkay Türkçesi (Giriş-İnceleme-Metinler-Sözlük). Doktora Tezi, Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Çınarcı, M. N. (2015). Safevi Sarayında Türkçe Yazan Bir Şehzâde İbrahim Mîrzâ (Câhî). Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 19(3), 161-196.
33. Dankoff, R. (2004). Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü. Çev.: Semih Tezcan, İstanbul: Türk Dilleri Araştırma Dizisi.
34. Derleme Sözlüğü I-VI (2019). Haz.: Ömer Asım Aksoy vd., 4. Baskı, Ankara: TDK Yayınları.
35. Develi, H. (2004a). Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre XVII. Yüzyıl Azerbaycan-Türkmen Ağzı. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri – I, Ankara: TDK Yayınları, 767-786.
36. Develi, H. (2004b). Kadı Burhaneddin’in Dili Azerbaycan Türkçesi midir?. I. Kırşehir Kültür Araştırmaları Bilgi Şöleni (8-10 Ekim 2003) Bildirileri, Yay. Haz. Ahmet Günşen, Kırşehir: G. Ü Kırşehir Eğitim Fakültesi Yayınları, 133-143.
37. Develi, H. (2008). Eski Türkiye Türkçesi Ağızlarının Sınıflandırılması. Turkish Studies, 3(3), 212-230.
38. Dilaçar, A. (1957). Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi. TDAY-Belleten, 5, 83-93.
39. Doerfer, G. (1969). İran’daki Türk Dilleri. TDAY-Belleten, 17, 1-11.
40. Doğan, T. (2010a). Urmiye Ağızları. Doktora Tezi, Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. Doğan, T. (2010b). İran Türk Ağızlarında Eski Oğuz Türkçesinin Kalıntılarına Dair Notlar. Turkish Studies, 5(3), 1113-1124.
42. Doğan, T. (2024). Güney Azerbaycan Türkçesi Ağız Gruplarının Ortak ve Ayırt Edici Özellikleri Üzerine. Prof. Dr. Yakup Karasoy Armağanı, Ed.: Mustafa Toker vd., Konya: Çizgi Kitabevi, 633-649.
43. (EÇS) Evliya Çelebi Seyahatnamesi-IV. Kitap (I-II. Cilt) (2012). Haz.: Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
44. Efendiyev, O. (2018). Azerbaycan Safevî Devleti (16. Yüzyıl). Çev.: Ali Asker, İstanbul: Teas Press.
45. Eminoğlu, E. (2010). Türk Dilinin Sözlükleri ve Sözlükçülük Kaynakçası. Sivas: Asitan Yayıncılık.
46. Ercilasun, A. B. (2002). Kars İli Ağızları-Ses Bilgisi. Ankara: TDK Yayınları.
47. Ercilasun, A. B. (2009). Türk Dili Tarihi (Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla). Ankara: Akçağ.
48. Erdem, M. D. (2010). Eski Türkiye Türkçesi Ağızları Üzerine. Türk Dilleri Araştırmaları, 20, 113-138.
49. Erdoğan, E. (2019). Safevi Devleti’nin Askerî Teşkilatı. İstanbul: Yeditepe.
50. Ergin, M. (1971). Azeri Türkçesi. İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları.
51. Eyvazov, P. (2026). Bekir Çobanzade-Dil Tarihi Konsepsiyası. Bakü: Elm.
52. Fooladi-Panah, A.; Moosavi, J. (2020). Missonary Activities of Carmelites under Coverage of Medical Services in Safavid Period. Res His Med, 9(1), 35-42.
53. Gemalmaz, E. (1995). Erzurum İli Ağızları-I. Cilt. Ankara: TDK Yayınları.
54. Genceyi, T. (2020). İsfahan’daki Safevi Sarayında Türkçenin Konumu. Çev.: Umut Başar, Türk Dünyası Araştırmaları, 126(249), 295-306.
55. Gökdağ, B. A. (2006). Salmas Ağzı – Güney Azerbaycan Türkçesi Üzerine Bir İnceleme. Çorum: Karam Yayınları.
56. Gökdağ, B. A. (2013). İran Türkleri. Yeni Türkiye, 53, 1-11.
57. Gökdağ, B. A.; Doğan, T. (2016). İran’da Türkler ve Türkçe. Ankara: Akçağ.
58. Guliyev, İ. (2023). Codex Cumanicus ve Kuman Dilinin Leksikası. Bakü: Elm ve Tehsil.
59. Guliyev, İ. (2026). Kodeks Kumanikus’un Struktur ve Mezmun Hüsusiyyetleri. Türkoloji Qurultay – 100 Mövzusunda Respublika Elmi Konferansının Materialları, Bakü, 313-317.
60. Gündüz, T. (2021). Kızılbaşlar, Osmanlılar, Safevîler. İstanbul: Yeditepe.
61. Hacıyev, T. (2012). Azerbaycan Edebi Dilinin Tarihi – I. Bakü: Elm.
62. Heyderli, G. (2016). Safevi İmparatorluğu’nda Avrupalı Güçlerin Ajanları Katolik Misyonerler. Yeni Türkiye (Orta Doğu Özel Sayısı - IV), 85, 148-157.
63. Heyet, C. (1987). Azerbaycan Türkçesinin Tarihi. Türk Kültürü, 294, 596-614.
64. Hinz, W. (1992). Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd (XV. Yüzyılda İran'ın Millî Bir Devlet Hâline Yükselişi). Çev.: Tevfik Bıyıklıoğlu, Ankara: TTK Yayınları.
65. Hüseynova, Z. (2011). Turkish Language in Iran. Khazar Journal of Humanities and Social Sciences, 14(2), 42-52.
66. (İDJ) İlişkiler - Bir Şiî / Katolik Oruç Bey Bayat / İranlı Don Juan (2014). Tercüme ve Notlar: Tufan Gündüz, İstanbul: Yeditepe.
67. İsmailov, M. (2014). İlk Çağlardan XX. Yüzyıl Başlarında Kadar Azerbaycan Tarihi. Çev.: Vefa Kurban, İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
68. Karataş, M. (2010). Azerbaycan Türkçesinin Fuzûlî’deki İzleri. Turkish Studies, 5(1), 525-555.
69. Karini, J. (2009). Erdebil İli Ağızları. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
70. (KTLG) Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri – I (Fiil-Basit Çekim) (2013). Redaktörler: Ahmet Bican Ercilasun, Leylâ Karahan, M. Fatih Kirişçioğlu, Ankara: TDK Yayınları.
71. Korkmaz, Z. (2013). Türkiye Türkçesinin Temeli Oğuz Türkçesinin Gelişimi. Ankara: TDK Yayınları.
72. Lee, S. N. (1996). A Grammar of İranian Azerbaijani. Doktora Tezi, Brighton: University of Sussex.
73. Lockhart, L. (2006). European Contacts with Persia. 1350-1736. The Cambrdige History of Iran - Vol. 6 (The Timurid and Safavid Periods), Ed.: Peter Jackson, Laurence Lockhart, Cambridge: Cambridge University Press, 373-411.
74. Matthee, R. (2012). Safavid Iran through the Eyes of European Travelers. Harvard Library Bulletin, 23 (1-2), 10-24.
75. Minorsky, V. (1943). Tadhkirat Al-Muluk (A Manual of Safavid Administration). Cambridge: W. Heffer & Sons.
76. Naki, E. (2019). Osmanlılara Karşı İttifak Arayışları: Safevî Elçisi Hüseyin Ali Bey’in Avrupa Temasları (1599-1602). Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 27, 193-208.
77. Öz, Y. (2016). Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler. Ankara: TDK Yayınları.
78. Özkan, A.; Yastı, M. (2023). Dul Arvad Destanı – Cudit (İnceleme – Metin – Dizinler – Tıpkıbasım). Konya: Palet Yayınları.
79. Özkan, N. (2006). Pietro Della Valle, Osmanlı Topraklarında Bir İtalyan Gezgin (Onyedinci Yüzyıla Ait Bir Not Defterinin İncelenmesi. AÜ DTCF Dergisi, 46(1), 1-16.
80. Özkan, N.; Speelman, R.; Çiçekler M. (2011). Osmanlı Topraklarında Bir İtalyan Gezgin – Pitro Della Valle’nin Çalışma Defteri. Ankara: TDK Yayınları.
81. Perry, J. (1996). Persian in the Safavid Period: Sketch for an Etat de Langue. In Pembroke Papers, 4, 269-283.
82. Perry, J. (2001). The Historical Role of Turkish In Relation to Persian of Iran. Iran & The Caucasus, 5, 193-200.
83. Petruşevskiy, İ. P. (2021). Orta Çağ’da İran. İran Tarihi (En Eski Çağlardan Yirminci Yüzyıla), Ed.: Mihail Sergeyeviç İvanov, Çev.: Hasan Demiroğlu, İstanbul: Selenge Yayınları, 141-216.
84. Quinn, S. (2020). Şah Abbas (İran’ı Yeniden Şekillendiren Hükümdar). Çev.: Zeliha Yılmazer, İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
85. Roy, O. (2018). Yeni Orta Asya ya da Ulusların İmal Edilişi. Çev.: Mehmet Moralı, İstanbul: Metis.
86. Rossi, E. (1948). Elenco dei Manoscritti Persiani della Biblioteca Vaticana. Vatikan: Biblioteca Apostolica Vaticana.
87. Sadıgova, S. (2025). Azerbaycan Edebi Dili Tarihi (XVII. Esre Geder). Bakü: BDU Neşr Evi.
88. Sarıkaya, M. (1998). Güney Azerbaycan Türkçesi (Fonetik-Morfoloji-Sentaks). Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
89. Sarıkaya, M. (2001). Azerbaycan Türkçesinde Geniş Zaman ve Şimdiki Zaman Çekimleri ile Güney Azerbaycan Türkçesindeki Örnekleri. Türklük Bilimi Araştırmaları, 10, 273-293.
90. Savory, R. (2021). Safevîler Devrinde İran. Çev.: Özgür Kolçak, İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
91. Seyhan Alışık, G. (2002). Azerbaycan Türkçesi. Türkler – Cilt 19 (Türk Dünyası), Ed. Hasan Celal Güzel vd., Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 361-394.
92. Stevens, R. (1974). Visitors to the Safavid Court. Iranian Studies, 7 (3/4), 421-457.
93. Sümer, F. (2018). Safevî Devleti'nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara: TTK Yayınları.
94. Şireliyev, M. (2008). Azerbaycan Dialektologiyasının Esasları. Bakü: Şerq-Qerb.
95. Timurtaş, F. K. (1994). Eski Türkiye Türkçesi – IV. Yüzyıl (Gramer-Metin-Sözlük). İstanbul: Enderun Kitabevi.
96. Tulum, M. (2011). 17. Yüzyıl Türkçesi ve Söz Varlığı. Ankara: TDK Yayınları.
97. Turan, F. (2017). Oğuzcanın Azeri ve Osmanlı Türkçesi olarak lehçeleşmesi problemi ve Seyahatname. Doğumunun 400. Yılı Dolayısıyla Uluslararası Evliya Çelebi ve Seyahatname’si Toplantısı Bildirileri, Ankara: TDK Yayınları, 229-234.
98. (URL-1): https://digi.vatlib.it/view/MSS_Borg.pers.14.
99. Veliyeva, Z. (2009). Safevilerin Menşei ve Kızılbaşça. Journal of Azerbaijani Studies, 332-344.
100. Yalçın, S. K. (2013). Çağdaş Türk Lehçelerinde Ünlüler. Ankara: TDK Yayınları.
101. Yalçın, S. K. (2018). Azerbaycan Türkçesi Grameri. İstanbul: Kesit Yayınları.
102. Yeşilot, O. (2008). Türkmençay Antlaşması ve Sonuçları. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 36, 187-199.