Türkçede Eş ve Yakın Anlamlı Kelimelerin Fonosemantik Açıdan İncelenmesi

Öz

Araştırmada; Türkçede eş ve yakın anlamlı kelimeler arasındaki anlamsal ayrışmanın yalnızca sözlüksel içerik düzeyinde değil, ses yapısının ürettiği çağrışımsal ve algısal katmanlar üzerinden de çözümlenebileceği varsayımı tartışılmıştır. Çalışmanın kuramsal çerçevesi, ses ile anlam arasında bütünüyle keyfî olmayan ilişkilerin kurulabileceğini ileri süren fonosemantik ve ses sembolizmi yaklaşımlarına dayanmaktadır. Araştırmada, Türkçede anlam bakımından örtüşen ya da yakınlaşan kelimeler; ünlü-ünsüz dağılımı, boğumlanma özellikleri, ses tekrarları ve çağrışımsal değerleri bakımından nitel çözümleme yöntemiyle incelenmiştir. İnceleme sonucunda, bu tür kelimelerin tam bir anlamsal eşdeğerlik sunmadığı; ses örgüsünün duygusal ton, üslup düzeyi, kullanım bağlamı ve anlamın algılanış biçimi üzerinde belirleyici bir işlev üstlendiği saptanmıştır. Bu çerçevede çalışma, Türkçede eş anlamlılık meselesinin yalnızca semantik düzlemde değil, ses-anlam etkileşimini esas alan bütüncül bir yaklaşımla yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fonosemantik
• ses sembolizmi
• eş anlamlılık
• yakın anlamlılık
• Türkçe

A Phonosemantic Analysis of Synonymous and Near-Synonymous Words in Turkish

Öz

In the research; examines the assumption that semantic differentiation among synonymous and near-synonymous words in Turkish can be accounted for not only at the lexical level but also through the associative and perceptual layers generated by sound structure. The theoretical framework is grounded in phonosemantics and sound symbolism, both of which argue that the relation between sound and meaning is not entirely arbitrary. Within this framework, semantically overlapping or closely related lexical items in Turkish are analyzed qualitatively in terms of vowel-consonant distribution, articulatory features, sound repetition, and associative value. The findings indicate that such lexical items do not exhibit complete semantic equivalence; rather, sound organization plays a decisive role in shaping emotional tone, stylistic level, contextual preference, and the perception of meaning. Accordingly, the paper argues that synonymy in Turkish should be reconsidered not merely on the semantic plane, but through a holistic perspective centered on sound-meaning interaction.

Anahtar Kelimeler

• Phonosemantics
• sound symbolism
• synonymy
• near-synonymy
• Turkish

Kaynakça

1. Akçataş, A., & Erol, E. (2023). “Fonosemantiğe genel bir bakış”. Kültür Araştır-maları Dergisi, 17, 304-326. https://doi.org/10.46250/kulturder.1269402
2. Akita, K., & Dingemanse, M. (2019). Ideophones. Cambridge University Press.
3. Akteker, O. (2022). “Doğal konuşucunun ses sembolizmine dair sezgisel bilgileri üzerine bir araştırma”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7 (2), 1007-1035. https://doi.org/10.32321/cutad.1181636
4. Akteker, O. (2023). “Eski anadolu türkçesinde ses sembolik unsurlar”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 38, 59-84. https://doi.org/10.20427/turkiyat.1206496
5. Akyıldız Ay, D. (2017). “Ses sembolizmi ve ses-anlam uyumunun farklı bir sınıf-landırma denemesi”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 57, 17-27.
6. Blasi, D. E., Wichmann, S., Hammarström, H., Stadler, P. F., & Christiansen, M. H. (2016). Sound-meaning associations across languages support a role for iconi-city in language. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113 (39), 10818-10823.
7. Dingemanse, M. (2012). “Advances in the cross-linguistic study of ideophones”. Language and Linguistics Compass, 6 (10), 654-672.
8. Dingemanse, M. (2018). “Redrawing the margins of language: Ideophones and linguistic theory”. Language and Linguistics Compass, 12 (11), e12302.

9. Dövencioğlu, D. (2023). “Ses Sembolizmi ve Nesne Algısı İlişkisine Dair Bir İn-celeme”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 10 (4), 899-906. https://izlik.org/JA37WW46ST
10. Erdem Nas, G. (2022). “Ses sembolizmi bakımından Türkçe-Hırvatça”. (Recep Toparlı Armağanı kitabının içinde). Kesit Yay.
11. Güllüdağ, N. (2024). “Fonem-anlam ilişkisi: /o/ örnekleminde.” International Journal of Filologia, 7 (11), 13-29. Hinton, L., Nichols, J., & Ohala, J. J. (Eds.). (1994). Sound symbolism. Cambridge University Press.
12. Jendraschek, G. (2001). Semantic and structural properties of Turkish ideopho-nes. Turkic Languages, 5, 88-103.
13. Kahraman, C.; Özkan Akdağ, A. (2023). “Japonca ve Türkçe yansıma ikilemelerin fonosemantik açıdan karşılaştırmalı olarak incelenmesi”, RumeliDE Dil ve Edebi-yat Araştırmaları Dergisi, (35), 112-125.
14. Ohala, J. J. (1997). Sound symbolism. In Proceedings of the 4th Seoul Internatio-nal Conference on Linguistics (SICOL) (pp. 98-103). Linguistic Society of Korea.
15. Perniss, P., Thompson, R. L., & Vigliocco, G. (2010). Iconicity as a general pro-perty of language: Evidence from spoken and signed languages. Cognitive Scien-ce, 34 (4), 563-586.
16. Topbaşoğlu, K. (2024). Fonosemantik: Rus Dilbiliminde Ekoller ve Yaklaşımlar. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (3), 108-120. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1467684
17. Topel, S. (2022). Sound Symbolism Associations of Turkish Speakers. Yayım-lanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul:Boğaziçi Üniversitesi.
18. Topel S. vd. (2022). “Walking munu and jumping bibi: Sound symbolism in (non)words produced by Turkish”. Proceedings of the Annual Meeting of the Cognitive Science Society, 44 (44).
19. Watanabe, J., Hayakawa, T., Matsui, S., Kano, A., Shimizu, Y., & Sakamoto, M. (2012). “Visualization of Tactile Material Relationships Using Sound Symbolic Words”. Lecture Notes in Computer Science, 7283, 175-180.
20. Zülfikar, H. (1995). Türkçede ses yansımalı kelimeler: İnceleme–sözlük. Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/ web sitesinden 21 Haziran 2026 tarihinde erişildi.