Consonant Gemination in Dialectological Studies of Turkey Turkish

Öz

The phenomenon of consonant gemination observed in the dialects of Turkey Turkish refers to the repetition of certain consonants occurring between two vowels in the word-medial position during articulation, as a result of the shortening of long vowels and stress. In the terminology used in Turkish grammar books and dictionaries of grammatical terms, researchers have employed various terms for geminate consonants, including “ikizlenik ünsüzler” (geminated consonants), “ikiz sesdeş” (geminate homorganic consonants), “uzun ünsüz” (long consonant), “çift ünsüz” (double consonant), and “ikiz ünsüz” (geminate consonant), while different terms such as “konsonat ikileşmesi” (consonant doubling), “ses ikilemesi/ses ikilenmesi” (sound doubling), and “organik ikizleşme” (organic gemination) have been used to refer to consonant gemination. In grammar books and dictionaries of grammatical terms, consonant gemination has generally been described in terms of its observable and superficial properties and has not been adequately accounted for within the framework of modern phonetic research in terms of its underlying cause-and-effect relationships. Although consonant gemination is relatively rare in the written standard variety of Turkey Turkish, it is a widespread phonetic phenomenon across Anatolian dialects. Based on a comparative analysis of data compiled from numerous studies on the Eastern, Northeastern, and Western dialect groups, the present study demonstrates that consonant gemination is not a random feature of pronunciation but rather a phonetic phenomenon that reflects the variation inherent in the spoken form of Turkish. According to the findings obtained at the Brain Research Application and Research Center of Ankara University through the analysis of consonant gemination data in terms of articulation durations, formant values (F2 and F3), and spectrographic patterns, consonant gemination in Turkish has been found to exhibit three distinct realizations: “full gemination,” “partial gemination,” and “single gemination.” On the basis of these realizational patterns, it has been established that consonant gemination observed in the dialects of Turkey Turkish is more closely associated with phonological processes than with morphological processes.

Anahtar Kelimeler

• Consonant epenthesis
• Consonant gemination
• Pseudo-gemination
• Dialects of Turkish in Türkey

Türkiye Türkçesi Ağız Araştırmalarında ‘Ünsüz İkizleşmesi’

Öz

Türkiye Türkçesi ağızlarında görülen ‘ünsüz ikizleşme’ olgusu, uzun ünlülerin kısalması ve vurgudan kaynaklı iç seste iki ünlü arasında bulunan bazı ünsüzlerin boğumlanmaları sırasında tekrarlanma durumudur. Türkçe dilbilgisi ve gramer terimleri sözlüklerinde kullanılan terminolojide araştırmacılar; ünsüz ikiz için ‘ikizlenik ünsüzler’ ‘ikiz sesdeş’, ‘uzun ünsüz’, ‘çift ünsüz’, ‘ikiz ünsüz’; ünsüz ikizleşmesi için ‘konsonat ikileşmesi’, ‘ses ikilemesi/ses ikilenmesi’, ‘organik ikizleşme’ gibi farklı terimler kullanmışlardır. Dilbilgisi kitapları ve gramer terimleri sözlüklerinde ünsüz ikizleşmesi, görünür, yüzeysel yönleriyle ifade edilmekte modern fonetik araştırmalar çerçevesinde sebep-sonuç ilişkisi içinde değerlendirilerek açıklanmamaktadır. Türkiye Türkçesi yazı dilinde örneği çok fazla bulunmayan ünsüz ikizleşmesi, Anadolu ağızlarının genelinde sıkça görülen bir ses olayıdır. Bu çalışmada Doğu, Kuzeydoğu ve Batı grubu ağızları üzerine yapılan çok sayıdaki çalışmadan derlenen verilerin karşılaştırmalı analizi sonucunda ünsüz ikizleşmesinin raslantısal bir söyleyiş özelliği olmadığı, Türkçenin konuşma dilinin varyasyon yapısını gösteren bir ses olayı olduğu tespit edilmiştir. Ankara Üniversitesi Beyin Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi’nde ünsüz ikizleşme verilerinin sesletim süreleri, formant değerleri (F2 ve F3) ve spektrografik görünümlerinden elde edilen bulgulara göre Türkçede ünsüz ikizleşmesinin ‘tam ikizleşme’, ‘yarı ikizleşme’, ve ‘tekikizleşme’ görünümleri sergilediği belirlenmiştir. Ünsüz ikizleşmesinin bu görünümleri doğrultusunda Türkiye Türkçesi ağızlarında görülen ünsüz ikizleşmesinin biçimbilimsel işleyişten çoksesbilimsel işleyişle ilişkili olduğu saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ünsüz türemesi
• Ünsüz ikizleşmesi
• Yalancı İkizleşme
• Türkiye Türkçesi Ağızları

Destekleyen Kurum

Araştırma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu makale için etik beyan alınmasına gerek yoktur. Araştırma ve yayın etiğine uygun hareket edilmiştir.

Teşekkür

Ayşe ARDIÇ. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi doktora öğrencisi. Orcid No: 0000-0001-5654-2309 [e-mail]

Kaynakça

1. Aydoğdu, Ö. (2011). Çankırı İli ve Yöresi Ağızları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Elâzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Banguoğlu, T. (2007). Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Boz, E. (2018). Türk Dil Bilgisi Terminolojisinde Çok Terimlilik (Çok Adlılık) Sorunu, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7/3, 1592-1603.
4. Boz, E. (2022a). Eskişehir İli ağızları. L. Karahan ve Ö. Ay (Ed.) Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler İçinde. (Ss.325-358), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Boz, E. (2022b). Afyonkarahisar İli Ağızları. L. Karahan ve Ö. Ay (Ed.) Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler İçinde. (Ss.77-108), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Boz, E. (2022c). Diyarbakır İli ağızları. L. Karahan ve Ö. Ay (Ed.) Türkiye Türkçesi Ağızlarından Seçmeler İçinde. (Ss.217-252), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Bulut, S. (2023). Antalya Ağızlarında Ünsüz İkizleşmesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 147, 166-174.
8. Cantürk, S. (2023). Gümüşhane ve Yöresi Ağızları (İnceleme-Metinler- Sözlük), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Giresun: Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Çetin, S. (2022). Posof İlçesi Ağzı Ses Bilgisi İncelemesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Çoşkun, M. V. (2016). Türkçenin Ses Bilgisi, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayıncılık.
11. Davulcu, A. (2024). Hatay Ovakent Özbek Ağzı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Demir, N. (2006). Trabzon Yöresi Ağızları-1- Ankara: Gazi Kitapevi.
13. Demir, N. (2010). Türkçede Varyasyon Üzerine. Türkoloji Dergisi, 17(2), 93–106.
14. Deny, J. (2012). Türk Dil Bilgisi, (çev. Ali Ulvi Elöve), İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
15. Deny, J. (2013). Türk Dili Gramerinin Temel Kuralları (Türkiye Türkçesi), (çev. Oytun Şahin), Ankara: TDK yayınları.
16. Doğan, M. (2012). Aksaray ve Yöresi Ağızları, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Donbaloğlu, S. (2023). Düziçi ve Yöresi Ağızları (İnceleme-Metinler- Sözlük) Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Osmaniye: Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Ediskun, H. (2017). Yeni Türk Dilbilgisi, İstanbul: Remzi Kitapevi.
19. Eker, S. (2016). Çağdaş Türk Dili. Ankara: Grafiker Yayınları.
20. Ercilasun, A, B. (2017). Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayıncılık.
21. Ergenç, İ. ve Bekâr, İ.P. (2013). Türkçede Ünsüz İkizleşmesi, Dilbilim Araştırmaları Dergisi 1, 173-191.
22. Erdem, G. (2014). Anamur ve Yöresi Ağızları, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Ergin. M. (2009). Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak Yayınları.
24. Gencan, T. N. (2007). Dilbilgisi, Ankara: Tek Ağaç Eylül Yayıncılık.
25. Günay, T. (2003). Rize İli Ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Hatipoğlu, V. (1978). Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, Ankara: Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Yayınları.
27. Hatipoğlu, V. (1981). Türk Dilinde İkileme, Ankara: TDK Yayınları.
28. Hengirmen, M. (2009). Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Engin Yayınevi.
29. Hengirmen, M. (2015). Türkçe Dilbilgisi, Ankara: Engin Yayınevi.
30. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
31. Koç, N. (1992). Açıklamalı Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, İstanbul: İnkılâp Kitapevi.
32. Korkmaz, Z. (2017). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
33. Korkmazer, T. (2019). Türkiye Türkçesinde Ünsüz İkizleşmesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Kürüm, M. (2021). Bayburt ve Yöresi Ağızları (İnceleme-Metinler-Sözlük), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Elâzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
35. Ocak, A. (2025). İdil Ağzı/Şırnak, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Batman: Batman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Özçelik, S. ve Boz, E. (2009). Siverek Merkez Ağzı (Dil İncelemesi-Metinler- Sözlük). Ankara: Gazi Kitapevi.
37. Özdil, E. (2019). Silivri Ağzı (Giriş- İnceleme- Metinler- Sözlük), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Özön, M. N. (1986). Güzel Türkçemiz, İstanbul: Milliyet Yayınları.
39. Sebzecioğlu, T. (20219. Dilbilim Kavramlarıyla Türkçe Dilbilgisi, Ankara: Kesit Yayınları.
40. Topaloğlu, A. (1989). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Ötüken Yayınları.
41. Tuna, O. N. (1986). Türk Dilbilgisi (Fonetik ve Morfoloji), İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Eğitim Bölümü Ders Notları 3, Malatya.
42. Turan, Z. (2006). Uşhum Köyü (Yusufeli-Artvin) Ağzı, Ankara: Türk Dil Kurumu.
43. Uzun, İ. P. ve Reyhan, K. (2020). Ünsüz İkizleşmesinin Türkçedeki Akustik Görünümleri. Dil Dergisi, 171-2.
44. Vardar, B. vd. (1980). Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
45. Vardar, B, vd. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Multilingual Yayınları.
46. Vural, H. ve Böler, T. (2017). Ses ve Şekil Bilgisi, İstanbul: Kesit Yayınları.
47. Yapıcı, A. H. (2013). Aydın ve Yöresi Ağızları (İnceleme- Metin- Sözlük), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Muğla: Muğla Sıtkı Kocaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.