Eskişehir İli Balkan Muhacir Ağızlarında Kalıp Sözler

Öz

Dil, sadece bir haberleşme aracı olmaktan ziyade insanla birlikte var olan, insanın düşünce dünyasını şekillendi-ren ve kültürel yapıyı nesilden nesile aktaran canlı ve dinamik bir yapıdır. Bu aktarımın temelinde dilin söz varlığı yer almaktadır. Söz varlığı içerisinde yer alan kalıp sözler ise iletişimin gerçekleşmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Kalıp ifadeler toplumun kültürü, sosyal ilişkileri, yaşayış biçimi ve dini inancı hakkında bilgi içermektedir. Bu ifadeler aynı toplumda bölgeden bölgeye söyleyiş ve kullanış olarak değişiklik gösterebilmektedir. Bu nedenle Anadolu ağızları içerisinde çeşitliliğiyle yer almaktadır. Bu çalışma “Eskişehir İli Ağızlarında Kalıp Sözler” başlıklı yüksek lisans tez çalışmasında bulunan Balkan Muhacir ağızlarında bulunan kalıp sözlerin tasnifi üzerine oluşturulmuştur. Balkan Muhacir ağızlarında tespit edilen kalıp sözler anlamına göre inanç ve maneviyat içerikli, sosyal etkileşimi düzenleyen, duygu ve tutum bildiren ve bağlamsal kullanımlar şeklinde 4 başlık altında toplanmıştır. Çalışmanın sonucunda toplam 78 kalıp söz tespit edilmiştir. Kalıp sözlerin Eskişehir Balkan Muhacirleri ağızlarında görünümünü tespit ederek dil ve ağız çalışmalarına katkı sağlanması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kalıp sözler
• Söz varlığı
• Eskişehir ağzı
• Balkan muhacir ağızları

Formulaic Expressions in the Dialects of Balkan Immig-rants in Eskişehir Province

Öz

Language is a living and dynamic entity that shapes human thought and transmits cultural heritage, acting as much more than a mere communication tool. The lexicon lies at the core of this transmission. Formulaic expressions, an integral part of this lexicon, play a crucial role in communication by encapsulating valuable insights into a society's culture, social relations, lifestyle, and religious beliefs. Their regional variations in pronunciation and usage contribute to their rich diversity within Anatolian dialects. Derived from the master's thesis titled "Formulaic Expressions in Eskişehir Dialects," this study focuses on the classification of formulaic expressions identified in Balkan immigrant dialects. A total of 78 expressions were identified and categorized under four main semantic headings: belief and spirituality, regulating social interactions, conveying emotions and attitudes, and contextual usages. By examining the manifestation of these expressions among Eskişehir Balkan immigrants, this research aims to contribute to broader linguistic and dialectological studies.

Anahtar Kelimeler

• Formulaic expressions
• Lexicon
• Eskişehir dialect
• Balkan immigrant dialects.

Kaynakça

1. Aksan, D. (2004). Türkçenin söz varlığı. Ankara: Engin Yayınevi.
2. Aksan, D. (2005). Türkçenin zenginlikleri, içerikleri. Ankara: Bilgi Yayınevi.
3. Aksan, D. (2008). Türkçeye yansıyan Türk kültürü (Temel kavramlar). Ankara: Bilgi Yayınevi.
4. Albek, S. (1991). Dorylaion’dan Eskişehir’e. Eskişehir: Eğitim, Sağlık ve Bilimsel Araştırma Çalışmaları Vakfı Yayınları.
5. Ayırır, İ. O. (2020). Türkiye Türkçesinde kalıp sözler: Nezaket kuramı açısından edimbilimsel bir değerlendirme. Millî Folklor, 16(126), 86-98.
6. Bayraktar, S. (2020). Yabancı dil öğretiminde ve yabancılara Türkçe öğretim setlerinde kalıp sözler. Dil Araştırmaları, 14(27), 171-197.
7. Bayraktar, S. (2022). Kalıp sözler: Özellikleri, sınıflandırılması, kültürel göstergeleri, yabancı dil öğretimindeki yeri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Boz, E. (2010). Eskişehir ili Alpu ilçesi Aktepe (Rıfkiye köyü) Nogay ağzı. E. Boz (Ed.), Uluslararası Tatar Türkçesi Bilgi Şöleni Bildirileri (12-14 Ekim 2009) içinde. (s. 127–142). Türk Dil Kurumu Başkanlığı.

9. Boz, E. ve Günay Aktaş, S. (2013). Eskişehir ili dil atlası çalışmaları (yerli ve göçmen ağızları). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(Özel Sayı), 59-72.
10. Boz, E. ve Aktaş, S. G. (2016a). Eskişehir İli Kırsalı Güncel Etnik Yapı. Diyalektolog- Ağız Araştırmaları Dergisi, (10), 1-34. https://izlik.org/JA73MA66NB.
11. Boz, E. ve Günay Aktaş, S. (2016b). Diasporada Karaçay Türkçesinin kullanımı: Eskişehir örneği. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE), 5(1), 145-155.
12. Boz, E., Aktaş, S. G., Doğru, F., İlbaş, S. (2016c). Çevredilbilimi Açısından Eskişe-hir’de Konuşulan Kazan Tatar Türkçesi. Diyalektolog- Ağız Araştırmaları Dergisi, (7), 31-38. https://izlik.org/JA76SW56CZ.
13. Boz, E. (2016d). Eskişehir’de meskûn Nogayların Nogay Türkçesini kullanma pratikleri (Eskişehir’e yerleşen Nogayların Nogay performansı). Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (42), 17-26. https://izlik.org/JA22TS44YM.
14. Boz, E. (2017). Eskişehir Manav ağızlarında tanıklanan eskicil bir geçmiş zaman eki -{DIK}. L. Karahan (Ed.), Türklük biliminin ulu çınarı Zeynep Korkmaz armağanı (s. 60-70) içinde. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
15. Bulut, S. (2012). Anadolu ağızlarında kalıp sözler. [Yüksek lisans tezi]. Ordu Üniversitesi.
16. Canbulat, M. ve Dilekçi, A. (2013). Türkçe ders kitaplarındaki kalıp sözler ve öğrencilerin kalıp sözleri kullanma düzeyleri. Turkish Studies, 8(7), 217-232. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.5474.
17. Çaydaş, A. (2016). Gazi Üniversitesi TÖMER ve İzmir Yabancılar İçin Türkçe Öğre-tim Setlerinde Kullanılan Kalıp Sözlerin İncelenmesi. [Yüksek lisans tezi]. Nevşe-hir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
18. Çotuksöken, Y. (1994). Deyimlerimiz. İstanbul: Özgül Yayınları.
19. Doğru, F. (2017). Eskişehir ili manav ağızları [Doktora tezi.] Eskişehir Osmangazi Üniversitesi. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
20. Erol, Ç. (2007). Türkiye Türkçesinde kalıp sözler üzerine bir inceleme [Yüksek lisans tezi.] İstanbul Üniversitesi. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
21. Ertin, G. (1994). Eskişehir kentinde yerleşmenin evrimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
22. Gencay, N. (2012). Kuzey Kıbrıs ağızlarında kalıp sözler. [Yüksek lisans tezi]. Doğu Akdeniz Üniversitesi. Yükseköğretim Ulusal Tez Merkezi.
23. Göka, Erol. (2006). Türk Grup Davranışı, İstanbul: Aşina Kitaplar.
24. Gökdayı, H. (2008). Türkçede kalıp sözler. Bilig, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 44, 89–110.
25. Gökdayı, H. (2011). Dilde kalıplaşma dereceleri. Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu Bildirileri (ss. 660–670). Çukurova Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.
26. Gökdayı, H. (2019) Türkiye Türkçesinde Kalıplaşma. Uluslararası Sosyal Araştırma-lar Dergisi. 12(68), 168-176.
27. Gökdayı, H. (2020). Türkçede Kalıp Sözler. (3. Baskı) İstanbul: Kriter Yayın.
28. İlbaş, S. (2015). Eskişehir ili Balkan muhacir ağızları [Yüksek lisans tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi. Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
29. İlbaş, S. (2019). Eskişehir ili Balkan Muhacir ağızları ve karakteristik Özellikleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 8(3), 1385-1401. https://izlik.org/JA26MC55YM.
30. Kaya, D. (1997). Dualar ve beddualar. Türklük Bilimi Araştırmaları, (4), 33–48.
31. Kula, O. B. (1996). Dilin kültürelliği ya da kültürün dilselliği. Bilim ve Ütopya, 23, 46-47.
32. Özdemir, E. (2000). Erdemin başı dil: Türkçe üzerine konuşmalar. Ankara: Bilgi Yayınevi.
33. Işıktaş Sava, I. (2017). Kırım Tatarcasında sosyal hayatta kullanılan kalıp sözler. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 7(3), 599-604.
34. Ünalan, Ş. (2012). Dil ve kültür. Ankara: Eskiyeni Yayınları.
35. Ünsal, G. (2013). Dil öğretiminde kalıp sözler ve çevirisi. Turkish Studies, 8(8), 1383-1394. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.5370
36. Şahin, S. (2019). Türkmen Türkçesinde kalıp sözler. [Yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
37. Toklu, M. O. (2009). Dilbilime giriş. Ankara: Akçağ Yayınevi.
38. Tunçdilek, N. (1953). Eskişehir bölgesinde yerleşme tarihine toplu bir bakış. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 15(1-4).
39. Varol Öcal, S., & Sır Dündar, A. N. (2024). Kütahya Merkez ağzındaki kalıp sözler üzerine bir inceleme. The Journal of Academic Social Science Studies, 17(102), 95-116 .
40. Yılmaz, F. ve Ertürk Şenden, Y. (2015). Yabancılara Türkçe öğretiminde kalıp sözler: "Babam ve Oğlum" film örneği. The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), (32), 187- 202.
41. Zülfikar, H. (2007). Dünden bugüne Türkçe. Türk Dili, (668), 349-350.