Ilgın Ağzı Söz Varlığı Üzerine Bazı Tespitler: Deyimler, Atasözleri, Birleşik Fiiller, Tekrar Grupları, Kargışlar ve Alkışlar

Öz

Bu çalışmada, Konya’nın Ilgın ilçesinin Ilıca Mahallesi özelinde tespit edilen deyimler, atasözleri, birleşik fiiller, tekrar grupları, kargışlar ve alkışlar incelenmiştir. Amaç, yerel söz varlığını belgelemek ve birimlerin yapısal, anlam-sal ve kültürel özelliklerini ortaya koymaktır. Veri seti, araştırmacının uzun süreli doğal dil gözlemlerinden oluştu-rulmuş; anlamlar, kullanım bağlamları ve tanık cümleleri yerel konuşurlarla yapılan sohbetlerde teyit edilmiştir. Veriler sınırlı çeviri yazıyla kaydedilmiş, betimsel olarak sınıflandırılmış ve doğrulanmış örnekler ilgili sözlüklerle karşılaştırılmıştır. Toplam 185 birim belirlenmiştir: 110 deyim, 10 atasözü, 15 birleşik fiil, 25 tekrar grubu, 17 kargış ve 8 alkış. Bulgular, geleneksel üretim, tarım, hayvancılık, halk hekimliği, doğum inanışları ve toplumsal ilişkilerin yerel söz varlığına yansıdığını göstermektedir. Çalışma, Ilgın ağzının kalıplaşmış söz varlığına ilişkin veriler sunarak ağız sözlükçülüğüne ve sözlü kültürel belleğin belgelenmesine katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Türkçesi ağızları
• Ilgın ağzı
• deyimler ve atasözleri
• alkış ve kargış
• somut olmayan kültürel miras.

Destekleyen Kurum

yok

Etik Beyan

ETİK ve BİLİMSEL İLKELER SORUMLULUK BEYANI Bu çalışmanın tüm hazırlanma süreçlerinde (veri toplama, yazım vb.), tüm etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine riayet edildiğini, herhangi bir hataya mahal vermemek için yayımdan önce makalenin bir intihal programı aracılığıyla da kontrol edildiğini yazar(lar) beyan eder. Ayrıca yazar(lar) aşağıda sıralanan hususları kabul etmiştir: 1. Yayımlanması amacıyla değerlendirilmek üzere Dergi-Park sistemi aracılığıyla Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi’ne yüklenmiş çalışma(da); yer alan ve kullanılan tüm kaynaklara, bilimsel araştırma yöntemleri ve etik ilkeler doğrultusunda atıf yapılmıştır. 2. Eğer çalışma birden fazla kişiye aitse çalışmada tüm yazarların akademik-bilimsel olarak doğrudan ve ortak katkısı vardır. 3. Bu çalışma, yazar(lar)ın özgün bir çalışmasıdır. 4. Bütün yazarlar dergiye gönderilen makaleyi görmüş ve sonuçlarını onaylamıştır. 5. Çalışma makale olarak daha önceden hiçbir şekilde yayımlanmak üzere bir yere gönderilmemiş ve/veya yayımlanmak üzere kabul edilen ve/veya başka bir dergide yayımlanmak üzere bekletilen bir çalışma olmayıp, “Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi”nin değerlendirme süreci sonuçlanıncaya kadar başka bir bilimsel dergide yayımlanması için değerlendirme sürecine gönderilmeyecektir. 6. Çalışmada kullanılan denek/deneklere ilişkin herhangi bir etik ihlal yapılmamış, kullanılan tüm veri toplama yöntemlerinde bilimsel etik ilkelere göre hareket edilmiştir. 7. Çalışma daha önceden bilimsel bir toplantıda sunulan özet veya bu çalışmanın daha kısa hali ise, makalede bu durum belirtilmiştir. 8. Çalışmada, hiçbir suç unsuru veya kanuna aykırı ifade bulunmamakla birlikte, araştırma yapılırken kanuna aykırı herhangi bir yöntem kullanılmamış olup, çalışma ile ilgili tüm yasal izinler alınmış ve etik kurallara uygun hareket edilmiştir. Aksi bir durumun tespiti halinde Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi’nin hiçbir sorumluluğu olmayıp, tüm sorumluluk makale yazarlarına aittir

Некоторые наблюдения над лексикой ылгынского говора: фразеологизмы, пословицы, составные глаголы, повторы, проклятия и благопожелания

Öz

The Lexicon of the Ilgın Dialect: Idioms, Proverbs, Compound Verbs, Reduplications, Curses, and Blessings

Öz

This study examines idioms, proverbs, compound verbs, reduplications, curses, and blessings used in Ilıca neighbour-hood of Ilgın, Konya. It aims to document local vocabulary and describe its structural, semantic, and cultural features. The corpus was compiled from the researcher’s long-term observations of natural speech; meanings, contexts, and attestation sentences were verified through conversations with local speakers. The data were recorded using a limited transcription system, classified descriptively, and compared with relevant dictionaries where individual entries had been verified. The corpus comprises 185 units: 110 idioms, 10 proverbs, 15 compound verbs, 25 reduplications, 17 curses, and 8 blessings. The findings reveal connections between local vocabulary and traditional production, agricul-ture, animal husbandry, folk medicine, childbirth beliefs, and social relations. The study contributes material to dia-lect lexicography and the documentation of oral cultural memory.

Anahtar Kelimeler

• Turkish dialects
• Ilgın dialect
• idioms and proverbs
• blessings and curses
• intangible cultural heritage.

Etik Beyan

The author(s) declare(s) that all ethical rules and principles of scholarly citation were followed throughout every stage of the preparation of this study (data collection, writing, etc.), and that the article was also checked with plagiarism-detection software before publication to prevent any errors. In addition, the author(s) accept(s) the following: In the study submitted to the Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi through the DergiPark system for evaluation and publication, all sources included and used have been cited in accordance with scientific research methods and ethical principles. If the study belongs to more than one person, all authors have made a direct and shared academic and scholarly contribution to it. This study is the original work of the author(s). All authors have seen the article submitted to the journal and approved its findings. The study has not previously been submitted anywhere for publication as an article in any form. It has not been accepted for publication by, or held for publication in, another journal. It will not be submitted to any other scholarly journal for evaluation until the review process of the Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi has been completed. No ethical violation has been committed with respect to any subject(s) involved in the study, and all data collection methods were applied in accordance with the principles of scientific ethics. If the study is an abstract previously presented at a scholarly meeting or a shorter version of this study, this is stated in the article. The study contains no criminal element or unlawful statement; no unlawful method was used in conducting the research; all legal permissions related to the study have been obtained; and ethical rules have been observed. Should any situation to the contrary be detected, the Disiplinler Arası Dil Araştırmaları Dergisi bears no responsibility, and all responsibility rests with the author(s) of the article.

Kaynakça

1. Aksan, D. (2009). Türkçenin Sözvarlığı, Ankara: Engin Yayınevi.
2. Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (C. 1-2), İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
3. Boratav, P. N. (1995). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, İstanbul: Gerçek Yayınevi.
4. Boz, E. (2012). Ağız Atlasları. Türk Dili Araştırmaları (Makaleler-Bildiriler) içinde (s. 348-367), Ankara: Gazi Kitabevi.
5. Caferoğlu, A. (1940). Anadolu Dialektolojisi Üzerine Malzeme I, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
6. Caferoğlu, A. (1942). Doğu İllerimiz Ağızlarından Toplamalar, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
7. Caferoğlu, A. (1943). Anadolu Ağızlarından Toplamalar, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
8. Caferoğlu, A. (1944). Sivas ve Tokat İlleri Ağızlarından Toplamalar, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

9. Caferoğlu, A. (1945). Güney-Doğu İllerimiz Ağızlarından Toplamalar, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
10. Caferoğlu, A. (1946). Kuzey-Doğu İllerimiz Ağızlarından Toplamalar, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
11. Caferoğlu, A. (1948). Orta-Anadolu Ağızlarından Derlemeler: Niğde, Kayseri, Kırşehir, Yozgat, Ankara Vilâyetleri ile Afşar, Saçıkaralı ve Karakoyunlu Uruklarının Ağızları, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
12. Caferoğlu, A. (1951). Anadolu İlleri Ağızlarından Derlemeler, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
13. Ceyhan, S. (2004). Mesnevî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 29, s. 325-334), İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
14. Çobanoğlu, A. V. (2003). Lala Mustafa Paşa Külliyesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 27, s. 75-77), İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
15. Ergin, M. (1993). Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım.
16. Evliya Çelebi. (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi III (Haz. Y. Dağlı ve S. A. Kahraman), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
17. Gökdayı, H. (2015). Türkçede Kalıp Sözler, İstanbul: Kriter Yayınları.
18. Güzel, F. (2019). Derleme Sözlüğü’nde Tanımlama ve Tanıklama Yanlışları. Bayburt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2(4), 55-70.
19. Hatiboğlu, V. (1981). Türk Dilinde İkileme, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Karahan, L. (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Karahan, L. (1999). Türkçede Söz Dizimi, Ankara: Akçağ Yayınları.
22. Kirshenblatt-Gimblett, B. (2004). Intangible Heritage as Metacultural Production. Museum International, 56 (1-2), 52-65.
23. Korkmaz, Z. (1956). Güney-Batı Anadolu Ağızları: Ses Bilgisi (Fonetik), Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
24. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Oğuz, M. Ö. (2013). Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? (2. bs.), Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
27. Sims, M. C. ve Stephens, M. (2011). Living Folklore: An Introduction to the Study of People and Their Traditions (2nd ed.), Logan: Utah State University Press.
28. Turan, O. (2009). Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
29. Türk Dil Kurumu. (1963-1982). Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (C. 1-12), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Türk Dil Kurumu. (1996). Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler (Haz. C. Dilçin vd., 2. bs., C. 1-2), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Deyim. Güncel Türkçe Sözlük. TDK web sitesinden 30 Eylül 2026 tarihinde https://eski.sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
32. UNESCO. (2003). Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. UNESCO web sitesinden 30 Eylül 2026 tarihinde https://ich.unesco.org/en/convention adresinden erişildi.