قضية الممكن المتعلق بالمستقبل والإرادة الحرة: مشكلة القدرية المنطقية ونقد الرازي لحل أرسطو
Öz
يذهب أرسطو (ت. 322 ق.م) إلى أنه يمكن الحفاظ على مبدأ عدم التناقض والدفاع عن الإرادة الحرة بآن واحد في حالة القضايا المستقبلية. ويرى الرازي (ت. 606هـ/1210م) أن أرسطو أخفق في إثبات دعواه؛ لأن الشكّ في المستقبل هو شكٌّ معرفيٌّ (أبستمولوجي)، لا يسري في المجال الوجودي (الأنطولوجي). وقد قدّم الرازي في سياق دفاعه عن الجبر المنطقي (القدر المنطقي) ونقض دعوى أرسطو ثلاثة أدلة: (1) الدليل الأول: بما أن الصدق والكذب صفتان حقيقيتان، فإن المتصفين بهما في المستقبل هم أيضًا حقيقيون، وما هو حقيقي فهو محدَّد. (2) الدليل الثاني: تتعلق الإرادة الحرة بالأفعال الممكنة. وكل ما حدث في الماضي والحاضر قد حدث بالضرورة. والممكنات المتعلقة بالمستقبل محدَّدةٌ بموجب مبدأ عدم التناقض ومبدأ الثالث المستحيل. (3) الدليل الثالث: عندما تكون نقطة المرجع هي (الحاضر)، فإن المستقبل لم يحدث بعد. وعندما تكون نقطة المرجع هي المستقبل، فإن ما يحدث في المستقبل يحدث بالضرورة؛ لأن المستقبل يتحول إلى (حاضر). بناءً عليه، لا يوجد (ممكن) يتعلق بالماضي أو الحاضر أو المستقبل، ومِن ثَمّ لا يوجد مجالٌ لممكن تتعلق به الإرادة، فكل حوادث المستقبل محدَّدةٌ على نحوٍ يستحيل معها حدوث أي زيادةٍ أو نقصٍ أو تغييرٍ.
Anahtar Kelimeler
FUTURE CONTINGENT PROPOSITIONS AND FREE WILL: AL-RÂZÎ’S CRITICISM ON ARISTOTLE’S SOLUTION OF THE LOGICAL FATALISM
Öz
According to Aristotle, both the principle of non-contradiction can be preserved and free will can be defended in the case of future propositions. Al- Râzî thinks that Aristotle could not prove his claim. Because, the indeterminacy of the future is an epistemological indeterminacy and that is not valid in the ontological field. While defending logical fatalism, Al-Râzî has three arguments against Aristotle: According to the first argument, since truth and falsity are real qualities, their future carriers are also real. According to the second argument, free will is related to possible actions. Everything in the past and present has happened by necessity. The future are determined by the principle of both non-contradiction and the law of the excluded middle. According to the third argument, when the reference point is now, the future has not happened; and when the reference point is the future, what happens necessarily happens because the future turns into the present. As a result, since there is no possibility in past, present and future, there is no field of possibility in which free will is involved. All future singulars; they are determined in such a way that it is impossible for any excess, deficiency or change to occur in them.
Anahtar Kelimeler
GELECEKLE İLGİLİ MÜMKÜN ÖNERMELER VE ÖZGÜR İRADE: FAHREDDİN ER-RÂZÎ’NİN ARİSTOTELES’İN MANTIKSAL KADERCİLİK ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK ELEŞTİRİLERİ
Öz
Aristoteles’e (ö. MÖ 322) göre gelecekle ilgili mümkün önermeler söz konusu olduğunda, hem çelişmezlik ilkesi korunabilir hem özgür irade savunulabilir. Râzî (ö. 606/1210), Aristo’nun iddiasını ispatlayamadığını düşünür. Çünkü Râzî’ye göre geleceğin belirsizliği epistemolojik bir belirsizliktir ve bu tür bir belirsizlik ontolojik alanda geçerli değildir. Râzî’nin mantıksal kadercilik lehine, Aristoteles aleyhine üç delili vardır: Birinci delile göre doğruluk ve yanlışlık gerçek nitelikler olduğu için onların gelecekteki taşıyıcıları da gerçektir. Gerçek olan ise belirlidir. İkinci delile göre irade mümkün fiillere taalluk eder. Geçmiş ve şimdide her şey zorunlulukla gerçekleşmiştir. Gelecekle ilgili mümkünler ise hem çelişmezlik hem üçüncü halin imkânsızlığı ilkesi gereği belirlidir. Üçüncü delile göre bu tür önermelerde referans noktası şimdi olduğunda gelecek gerçekleşmemiştir; gelecek olduğunda ise gelecek şimdiye dönüştüğü için gerçekleşen, zorunlulukla gerçekleşir. Sonuç olarak bu delillere göre geçmiş, şimdi ve geleceğe ait imkân olmadığı için iradenin taalluk ettiği bir imkân alanı da yoktur. Gelecekteki bütün olaylar; onlarda bir fazlalık, eksiklik ve değişiklik meydana gelmesi imkânsız olacak şekilde belirlidir.
Anahtar Kelimeler
