A Critical Examination of Taha Abdurrahman’s Approach to The Grounding of Maqasıd

Öz

Taha Abdurrahman holds that the science of maqasid constitutes the Islamic science of ethics, centered on the concept of salah, encompassing all moral values and identical to the concept of value (qima) in Islamic ethical theory. Taha argues that while usulists acknowledge the jurist's authority to derive maqasid-based rulings from the scriptural texts, they focus only on shar'iyya and neglect mashru'iyya, treating them as identical though they are distinct. Accordingly, the maqasid-oriented jurist issues not merely a ruling but a ruling upon the Shari's ruling; the former requires shar'iyya, the latter mashru'iyya. Taha contends that this act lacks legitimacy, as it risks ruling in place of the Shari and appropriating His authority. Taha stipulates that in order for the maqasid-oriented jurist to legitimately possess the aforementioned authority and dispel the suspicion of usurpation, he must obtain authorization from the Shari. Taha locates this authorization in three divine communicative covenants between Allah and humankind, that the divine address expressed in these covenants precedes prophetic transmission, and that it legitimizes the operation performed by the maqasid-oriented jurist. On this basis, he grounds the legitimacy of the science of maqasid in these three covenants. The article concludes that Taha's claim is unsubstantiated.

Anahtar Kelimeler

• Shar‘i sciences
• Science of maqasid
• Grounding
• Shar‘iyya
• Mashru‘iyya
• Taha Abdurrahman

نظرة نقدية إلى منهج طه عبد الرحمن في تأسيس المقاصد

Öz

يرى طه عبد الرحمن أن علم المقاصد هو علم الأخلاق الإسلامي الذي يتخذ من مفهوم "الصلاح" موضوعاً له، ويعتبر مفهوم "الصلاح" الذي يشمل كافة القيم الأخلاقية، رديفاً لمفهوم "القيمة" الذي يدرسه علم الأخلاق الإسلامي. ويذهب طه إلى أن الأصوليين، إلى جانب قبولهم سلطة الفقيه في استنباط الأحكام المقاصدية من النصوص، ركزوا على بُعد "الشرعية" وأغفلوا بُعد "المشروعية"، واعتبروا الشرعية والمشروعية رديفين متلازمين. لكنه يرى أنهما ليسا شيئاً واحداً، فالفقيه المقاصدي يحكم على حكم الشارع، والحكمُ على الشيء ليس كالحكم على الحكم على الشيء، إذ يوجب الأول "شرعية" ويوجب الثاني "مشروعية". ويزعم طه عبد الرحمن أن حكم الفقيه المقاصدي على حكم الشارع ليس أمراً مشروعاً بحد ذاته، لأنه يعني الحكم نيابةً عن الشارع، وينطوي على شبهة "تملك سلطة الشارع". ولكي يتمكن الفقيه المقاصدي من حيازة هذه السلطة ويدفع عن نفسه شبهة منازعة الشارع، لا بد له من الحصول على "إذن" من الشارع للحكم في المقاصد. ويزعم طه أن هذا الإذن يتجلى في ثلاثة مواثيق خطابية عقدها الله مع الإنسان، ويرى أن الخطاب الإلهي المتجلي في هذه المواثيق سابق على التبليغ النبوي، وهو ما يمنح حكم الفقيه المقاصدي "المشروعية". وبناءً عليه، يقوم بتأسيس مشروعية علم المقاصد استناداً إلى هذه المواثيق. وفي الختام، توصلت الدراسة إلى أن ادعاء طه عبد الرحمن بضرورة "تأسيس مشروعية علم المقاصد استناداً إلى المواثيق الثلاثة" هو ادعاء لا أساس له.

Anahtar Kelimeler

• العلوم الشرعية
• علم المقاصد
• الشرعية
• المشروعية
• التأسيس
• طه عبد الرحمن

Taha Abdurrahman'ın Makâsıdı Temellendirme Yaklaşımına Eleştirel Bir Bakış

Öz

Taha Abdurrahman, makâsıd ilminin tüm ahlakî değerleri kapsayan salah kavramını konu edinen İslamî ahlak ilmi olduğunu, bu kavramın İslamî ahlak ilmi tarafından incelenen kıymet kavramıyla özdeş olduğunu söylemektedir. Taha, usûlcülerin fakihin naslardan makâsıdî hükümler çıkarma yetkisini kabul etmekle birlikte bu yetkinin şer‘îlik boyutu üzerinde durup meşruiyet boyutunu ihmal ettiklerini, onların şer‘îlikle meşruiyeti özdeş gördüklerini, oysa şer‘îlikle meşruiyetin bir olmadığını, makâsıdçı fakihin Şâri‘in hükmü üzerine hüküm verdiğini, hüküm vermekle hüküm üzerine hüküm vermenin aynı olmadığını, ilkinin şer‘îlik ikincisinin meşruiyet gerektirdiğini savunmaktadır. Makâsıdçı fakihin Şâri‘in hükmü üzerine hüküm vermesinin meşru olmadığını, bunun Şâri‘in yerine hüküm vermek anlamına geldiği gibi Şâri‘in yetkisini temellük etme şüphesini barındırdığını söylemektedir. O, makâsıdçı fakihin anılan yetkiye sahip olup şüpheyi kendinden defedebilmesi için makâsıdla ilgili hüküm vermesine dair Şâri‘den izin alması gerektiğini belirtir. Taha, bu iznin Allah’ın insanla yaptığı üç hitabî sözleşmede kendini gösterdiğini, bu sözleşmelerde tezahür eden ilahî hitabın nebevî tebliğden önce gerçekleştiğini ve makâsıdçı fakihin yaptığı işlemi meşru kıldığını söylemekte ve makâsıd ilminin meşruiyetini bu sözleşmelerle temellendirmektedir. Sonuç olarak Taha’nın “makâsıd ilminin meşruiyetinin üç sözleşmeyle temellendirilmesi gerektiğine” yönelik iddiasının temelsiz olduğu kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Şer‘î ilimler
• Makâsıd ilmi
• Temellendirme
• Şer‘îlik
• Meşruiyet
• Taha Abdurrahman

Kaynakça

1. Abdülazîz el-Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed. Keşfu’l-Esrâr an Usûl-i Fahri’l-İslam el-Pezdevî. thk. Abdullah Mahmud Ömer Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
2. Arabzâde, Muhammed Hamdî. Mecme‘u’l-ulûm. Dersaâdet: Hulusî Efendi Matbaası, ts.
3. Bediüzzaman, Said Nursî. Ta‘lîkât alâ Burhani’l-Gelenbevî. İstanbul: Sözler Neşriyat, 1993.
4. el-Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Envâru’t-tenzîl ve Esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman. Mar‘aşlî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418.
5. Binbeyye, Abdullah b. Mahfûz. Meşâhid mine’l-makâsıd. Dubai: Mesâr li’t-Tibâa ve’n- Neşr, 2018.
6. Binbeyye, Abdullah b. Mahfûz. Alâkatu makâsıdi’ş-şerî‘a bi-usûli’l-fıkıh. Londra: Müessesetü’l-Furkan li’t-Türâsi’l-İslamî, 2013.
7. el-Buhûtî, Mansûr b. Yûnus. Şerhu Münteha’l-İrâdât. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1993.
8. el-Burusevî, Ahmed Sıdkî. Mizânu’l-intizâm. Dersaadet: Matbaa-i ‘Âmire, 1306.

9. el-Cüveynî, İmâmu’l-Haremeyn Abdülmelik b. Abdillâh. el-Burhân fî usûli’l-fıkıh. thk. Abdülazîm Mahmûd ed-Dîb. Mısır: Dâru’l-Vefâ, 1012.
10. ed-Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullah b. Ömer. Takvîmu’l-edille fî usûli’l-fıkıh. thk. Halil el-Mîs, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
11. el-Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Esâsu’l-kıyas. thk. Fehd b. Muhammed es- Serhân. Riyad: Mektebetu’l-Ubeykan, 1993.
12. el-Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Abdüsselam Abduşşâfî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
13. el-Gazzâlî, Muhammed b. Muhammed. Mizânu’l-amel. thk. Süleyman Dünya. Mısır: Dâru’l- Maârif, 1964.
14. Gelenbevî, İsmail b. Mustafa. Burhanü’l-Gelenbevî. Dersaâdet: Matbaa-i Osmaniye, 1310.
15. Görmez, Mehmet. Gençlerle Başbaşa. Vav TV. 20 Haziran 2025’te erişildi. https://www.vavtv.com.tr/programlar/genclerle-bas-basa/prof-dr-mehmet-gormezgenclerle- bas-basa
16. Görmez, Mehmet. “İslâm Düşüncesinde Usûl ve Metodoloji.” 20 Haziran 2025’te erişildi @ideorgtr.
17. Görmez, Mehmet. “Her Şer'î olan meşrû değildir.” Instagram videosu, Şubat 20, 2025. https://www.instagram.com/reel/DE7zToRO2wq/?igsh=M2traHdkczB1ZGdv.
18. el-Hâdimî, Ebû Saîd. Mecâmi‘u’l-hakâik ve’l-kavâid. thk. Halid Azîzî. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle Nâşirûn, 2016.
19. Aljazeera.net. “Eş-Şerru’l-Mutlak ve Mes’uliyyetu’l-Feylesûf.” Al Jazeera, erişim 24 Aralık 2024. https://www.aljazeera.net
20. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tunusiyye, 1984.
21. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Makâsıdu’ş-şerî‘ati’l-İslamiyye. thk. Muhammed Tahir el- Mîsâvî, Beyrut: Dâru Lübnan, 2011.
22. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed. Merâtibu’l-ulûm (Resâilu İbn Hazm içinde). 4 Cilt. Beyrut: el-Müessesetü’l-Arabiyye li’d-Dirasât ve’n-Neşr, 1983.
23. İbn Kesir, Ebu’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. Tefsiru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Muhammed Hüseyn. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye,1998.
24. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed. Ravdatu’n-nâzır ve cünnetu’l-munâzır. Kahire: ed-Dâru’l-Âlemiyye, 2017.
25. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. Bidâyetü’l-müctehid nihâyetu’l-muktesid. Kahire: Dâru’l-Hadis, 2004.
26. İbnu’l-Ekfânî, Muhammed b. İbrâhîm b. Sâid. İrşâdü’l-kâsıd ilâ esne’l-makâsıd. thk. Heyet. Lübnan: Nâşirûn, 1998.
27. el-Karâfî, Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs. el-Furûk. 4 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, ts.
28. el-Karâfî, Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs. Şerhu Tenkîhi’l-fusûl. Kahire: Daru’t-Tıbaati’l-Fenniye, 1973.
29. Kara Halil Efendi, Hâşiye alâ Muhammed Emîn fî Ciheti’l-vahde. Dersaadet: Matbaatu’l-Âmire, 1288.
30. Kul Ahmed, Hâşiyetu Kul Ahmed ‘ale'l-Fevâidi’l-fenâriyye. İstanbul: Salah Bilici Kitapevi, ts.
31. el-Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li Ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Bardûnî-İbrahim Atfiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısrıyye, 1964.
32. el-Mahallî, Ebû Abdillâh Celâlüddîn Muhammed b. Ahmed. Şerhu’l-Celâli’l-Mahallî alâ Cem‘i’l-Cevâmi‘. 2 Cilt. Mısır: Dâru’l-Fikr, ts.
33. el-Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtu Ehli’s-sünne. thk. Mecdî Baslum. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2005.
34. Molla Fenârî, Muhammed b. Şemseddin. el-Fevâʾidü’l-Fenâriyye. İstanbul: Salah Bilici Kitapevi, ts.
35. Özdemir, İbrahim. İmam Gazzâlî’de Maslahat Düşüncesi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2023.
36. Saçaklızâde, Mehmed Efendi. Takrîru’l-kavânîn. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1289.
37. eş-Şâtıbî, Ebû İshâk İbrahim b. Mûsâ. el-Muvafakât. thk. Meşhur b. Hassan. 7 cilt. Kahire: Dâru İbn Affan, 1997.
38. eş-Şenkîtî, Seydî Abdullah b. İbrahim. Neşru’l-bunûd alâ Merâki’s-su‘ûd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2005.
39. eş-Şîrazî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhim b. Alî. el-Luma‘ fî usûli’l-fıkıh. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
40. Taha Abdurrahman, et-Te’sîsu’l-i’timânî li ilmi’l-makâsıd. Kuveyt-Lübnan: Merkezü Nuhûd li’d-Dirâsât ve’l-Buhûs, 2022.
41. Taha Abdurrahman, Suâlü’l-ahlâk. Rabat: el-Merkezü’s-Sekâfi’l-Arabî, 2000.
42. Taha, Abdurrahman. “Meşrû‘u tecdidin ilmî li mebhasi makâsıdi’ş-şerî‘a”. el-Müslimu’l- Muâsır. 103, 2002.
43. Taha, Abdurrahman. Tecdîdu’l-Menhec fî Takvîmi’t-Türâs. Rabat: el-Merkezü’s-Sekâfi’l- Arabî, ts.
44. Taha Abdurrahman. “el-İşhâdu’l-ilahî ve’l-marifeti’l-fıtriyye”. Mecelletu’l-Hikmeti’l-İslamiyye. Sayı. 1, 2024, 14-29.
45. Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafa. Miftâhu’s-sa‘âde ve misbâhu’s-siyâde. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2010.
46. et-Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. Şerhu’l-Akâid. thk. Abdüsselam Şennâr. İstanbul: Dâru’l-Beyrutî, 2007.
47. et-Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. Şerhu’l-Makâsıd. thk. Abdurrahman Amire. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1998.
48. et-Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. Şerhu’ş-Şemsiyye. thk. Câdullah Bessâm Salih. Dâru’n-Nûru’l-Mubîn, 2018.
49. et-Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. et-Telvîh ilâ Keşfi hakâik’t-Tavdîh. thk. Muhammed Adnan Derviş. Beyrut: Şeriketu Dâri’l-Erkam, ts.
50. et-Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî. Keşşâfu ıstılâhâti’l-funûn. thk. Ahmed Hasen. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1998.
51. et-Tüsterî, Bedruddîn Muhammed b. Es‘ad el-Yemenî. Şerhu Minhâci’l-vusûl ilâ ilmi’l-usûl. thk. İbrahim es-Süllemî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
52. Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed. Gâyetu’l-vusûl ilâ Şerhi Lübbi’l-usûl. Mısır: Matbaatu Mustafa el-Halebî, 1941.
53. ez-Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an ğavâmidi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ma‘rife, ts.