Mesnevî’deki Semâya Dair Beyitlerin Ankaravî Şerhiyle Birlikte Değerlendirilmesi: Mehmed Eşref Dede’nin Gıdâ'u'r-Rûhâniyye İsimli Eseri

Semâ, İslâm’ın ilk üç yüzyılında çatışma mevzuu olmamış, devam eden asırlarda ise tasavvuf cereyanı ile zahir uleması arasında tartışma başlıklarından birisi haline gelmiştir. Semâ, devran gibi konularda tasavvufa fikrî olarak saldıranlara karşı mutasavvıflar zikir mevkiinde gördükleri semânın mahiyetini tanıtıcı ve yöneltilen eleştirilere cevap niteliğinde eserler vermişlerdir. Bu konuda yazılmış risaleler zamanla bir yazın türü oluşturacak kadar yekun tutmuş ve tartışma son asırlara kadar sürmüştür. Osmanlının son dönemlerinde semâya dair yazılmış eserlerde yararlanılan yazarların başında Mevlânâ’nın olduğu görülmektedir. Mevlânâ Mesnevî’sinde çeşitli yerlerde semânın niteliği üzerine beyitler söylemiş ve muhipleri bu konuda bilgilendirmiştir. Bu çalışmada semânın kısa bir tanımı ve tarihi gelişimi ile birlikte eski bir Mevlevî dedesi Mehmed Eşref Dede’nin Gıdâ’u’r-Rûhâniyye isimli eserini ele alacağız. Eşref Dede Mesnevî’nin semâyla ilgili beyitlerini toparlamış, bunları Ankaravî’nin Mesnevî şerhindeki yorumlarla; ayet, hadis, menkıbe gibi unsurlarla birlikte çözümlemiş ve risalesini itmam etmiştir. Biz bu risaleyi yazma olan iki nüshası üzerinden ele alacağız. Risalede semâ kavramının nasıl işlendiğini, risalenin düzenini ve bunun Mesnevî ile ilişkisini değerlendirecek, ayrıca yararlanılan eserlerle Eşref Dede’nin çözümlemelerini karşılaştıracak ve risalenin özgün yönlerini göstereceğiz.

Although the sama was not a subject of debate in the first three centuries of Islam, it became one of the topics of debate between the Sufi movement and those who opposed Sufism in the following centuries. To those who attacked sufism intellectually because of the issue of sama, the sufis who saw this as dhikr wrote works explaining the nature of sama and responded to the criticisms directed at sama. Over time, the treatises written on this subject reached a level of literature and the discussions continued until recent centuries. It is seen that Mawlana Jalaladdin Rumi is one of the leading authors used in the works on sama written in the last periods of the Ottoman Empire. In his Masnawi, Rumi wrote many couplets about the nature of sama and explained this subject to his disciples. In this study, we will give a brief definition of the sama and its historical development and examine the work of Mehmed Ashraf Dede, called Gıdā’u’r-Rūhāniyye. Ashraf Dede collected the verses of Masnawi related to sama, analyzed them with the comments of Ankaravi's Masnawi commentary and elements such as verses, hadiths, and parables, and completed his treatise. We will consider this treatise based on its two manuscript copies. We will evaluate how the concept of sama is handled in the treatise, the order of the treatise and its relationship with the Masnawi. We will also compare the analyses of Ashraf Dede with the works used and show the original aspects of the treatise.