The Concept of Tawaqquf in Grammatical Analysis In the Context of Ibn Hishām’s Idea of Murāʻāt al-Maʻnā

Öz

Ibn Hishām stated that iʻrāb must be done by considering the meaning and as required by the meaning, otherwise wrong results will be achieved. Tammām Hassān expressed this situation as grammatical analysis based on meaning which necessarily requires considering the context. Accordingly, the context, with its internal and external elements, can determine not only the lexical meaning of the word, but also its functional meaning. From the interpreter’s point of view, the effects of contextual elements on grammatical analysis can be seen in the following ways: by not analyzing unknown words, by listing the possibilities in meaningful words or by making a choice based on contextual factors. After explaining some basic concepts of meaning and iʻrāb, this study will discuss how iʻrāb is dependent on meaning at the levels of lexical and contextual meaning. In this sense the study will research aspects on which the grammatical analyses of the preposition mā in the sixth verse of Sūrah Yāsīn are based, reveal the linguistic, epistemological and theological foundations on which the grammatical analysis is based, chronologically review the grammatical comments and evaluate the dimensions of the relationship between meaning and iʻrāb as part of the concept of tawaqquf.

Anahtar Kelimeler

• Meaning
• Grammatical analysis
• Tewaqquf
• Context
• Ibn Hishām

Gramatik Çözümlemede Tevakkuf Kavramı Üzerine -İbn Hişâm’ın “Murâʻâtu’l-Maʻnâ” Değerlendirmesi Bağlamında-

Öz

İbn Hişâm (ö. 761/1360) iʻrâbın mana gözetilerek ve anlamın iktizasınca yapılması gerektiğini, aksi takdirde yanlış sonuçlara ulaşılacağını belirtir. Temmâm Hassân (1918-2011) bu durumu gramatik çözümlemenin anlama tevakkuf etmesi şeklinde ifade etmiştir. İʻrâbın manaya tevakkuf etmesi zorunlu olarak bağlamı göz önünde bulundurmayı gerektirmektedir. Buna göre iç ve dış unsurlarıyla bağlam, kelimenin sözlüksel anlamı üzerinde belirleyici olabildiği gibi iʻrâbını da tayin edebilmektedir. Yorumcu açısından bakıldığında bağlamsal unsurların gramatik çözümleme üzerindeki belirleyiciliği; temel olarak anlamı bilinmeyen kelimeleri iʻrâb etmeme, anlamı bilinen kelimelerde ise muhtemel vecihleri sıralayıp bırakma ya da bağlamsal unsurlar üzerinden bir tercihte bulunma şeklinde tezahür etmektedir. Çalışmada iʻrâb ve anlama ilişkin temel kavramlar açıklandıktan sonra iʻrâbın manaya tevakkufu olgusu sözlüksel anlam ve bağlamsal anlam düzeylerinde ele alınacaktır. Bu bağlamda Yâsîn Suresi altıncı ayetteki mâ kelimesine ilişkin gramatik çözümlemelerin hangi hususlar üzerinden temellendirildiği araştırılacak; tercihin dayandığı dilbilimsel, epistemolojik, itikadî temeller ortaya konularak yorumlar kronolojik bir biçimde incelemeye tabi tutulacak ve anlam iʻrâb ilişkisinin boyutları tevakkuf kavramı çerçevesinde değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Anlam
• Gramatik çözümleme
• Tevakkuf
• Bağlam
• İbn Hişâm

Kaynakça

1. Kur’ân-ı Kerîm, Ahzâb 33/62. google scholar
2. Ahfeş el-Evsat, Ebu’l-Hasen Saîd b. Mes‘ade. Me ‘âm’l-Kur’ân. thk. Hüdâ Mahmûd. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1990. google scholar
3. Ahmed Muhtâr Ömer. ‘İlmu’d-Dilâle. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 1998. google scholar
4. Ahmed Süleyman Yâkût. Zâhiratu’l-İ‘râb fi’n-Nahvi’l-‘Arabî ve Tatbîkuhâ fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. İskenderiye: Dâru’l-Ma‘rifeti’l-Câmiiyye, 1994. google scholar
5. A‘lem eş-Şentemerî. Tahsîlu Ayni’z-Zeheb min Ma‘dini Cevheri’l-Edeb fîMecâzâti’l-‘Arab. thk. Züheyr Abdulmuhsin. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1994. google scholar
6. Baalbaki, Ramzi Munir. ““Bab al-Fa’” [“Fa’” + Subjunctive] in Arabic Grammatical Sources”. Arabica 48/2 (2001), 186-209. google scholar
7. Baalbaki Ramzi Munir. Dictionary of Linguistic Terms. Beirut: Dar El-Ilm Lilmalayin, 1990. google scholar
8. Bâkellâ Muhammed Hasen vd. A Dictionary of Modern Linguistic Terms. Beirut: Librairie du Liban, 1983. google scholar

9. Bor, İbrahim. Dil Düşünce ve Anlam. Ankara: Elis Yayınları, 2014. google scholar
10. el-Cürcânî, Abdülkahir. Delâilu’l-Αcâz. thk. Mahmûd Muhammed Şakir. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-Âmme, 2000. google scholar
11. Cürcânî, Abdülkahir. Delâilu’l-Αcâz Sözdizimi ve Anlambilim. çev. Osman Güman. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008. google scholar
12. Demir, Osman. “Tevakkuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/579. Ankara: TDV Yayınları, 2011. google scholar
13. Desûkî, Muhammed b. Ahmed. Hâşiye ‘alâMuğni’l-Lebîb. Bulak: 1286. google scholar
14. Dîvânu Züheyr b. EbîSülmâ. thk. Ali Hasen Fâ‘ûr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1988. google scholar
15. Dîvânu’l-A‘şâ. thk. M. Muhammed Hüseyin. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb. google scholar
16. Divlekci, Celalettin. “Tefsirde Yorum Farklılığına Yol Açan Sebepler”. EKEV 18/58 (2014), 1-20. google scholar
17. Ebû Hayyân el-Endelüsî. el-Bahru’l-Muhît. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1993. google scholar
18. Ebu’l-Leys es-Semerkandî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Ali Muhammed Muavvaz. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1993. google scholar
19. Enbârî, Ebû Bekr Muhammed. Kitâbu’l-Ezdâd. thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 1982. google scholar
20. Enbârî, Ebu’l-Berekât Kemâluddîn. el-BeyânfîGarîbiΑrâbi’l-Kur ’ân. thk. Tâhâ Abdulhamîd Tâhâ. Kahire: el-Hey’tu’l-Mısriyyetu’l-‘Amme, 1980. google scholar
21. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Yayınları, 2016. google scholar
22. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-Luga, thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye, 1964. google scholar
23. Fâdıl Sâlih Sâmerrâî. el-Cumletu’l-Arabiyye ve’l-Manâ. Amman: Dâru’l-Fikr, 2013. google scholar
24. Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: el-Hey’etu’l-MısriyyetuTÂmme, 1980. google scholar
25. Grünberg, Teo. Anlama Belirsizlik ve Çok Anlamlılık. Ankara: Gündoğan Yayınları, 1999. google scholar
26. Guiraud, Pierre. Anlambilim. çev. Berke Vardar. İstanbul: Multilingual, 1999. google scholar
27. Güman, Osman. “Fıkıh Usulü Geleneğinde Farklı Bir Tavır: Tevakkuf”, OMÜÎFD 33 (2012), 139-173. google scholar
28. Hâdî Nehr. Îlmu’d-Delâle. İrbid: Dâru’l-Emel, 2007. google scholar
29. Hevvârî, Hûd b. Muhakkem. Tefsîru Kitâbillâhi ’l-Azîz. thk. Belhâc b. Saîd. Beyrut, Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1990. google scholar
30. Hilmi Halîl. el-Kelime. İskenderiye: Dâru’l-Ma‘rifeti’l-Câmiiyye, 1998. google scholar
31. İbn ‘Atıyye el-Endelüsî. el-Muharraru’l-Vecîz. thk. Abdusselâm Abduşşâfî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001. google scholar
32. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: el-Hey’etu’l‘Âmme li Kusûri’s-Sekâfe, 2006. google scholar
33. İbn Fâris, Ebu’l-Huseyn Ahmed. Mu‘cemu Mekayîsi’l-Luga. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Dâru’l-Fikr, 1979. google scholar
34. İbn Fâris, Ebu’l-Huseyn Ahmed. es-Sâhibî fî Fıkhi’l-Luga. thk. Ömer Fârûk et-Tabbâ‘. Beyrut: Mektebetu’l-Ma‘ârif, 1993. google scholar
35. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillah el-Huseyn b. Ahmed. İ‘râbu Selâsîne Sûre. thk. Muhammed Fehmî Ömer. Medine: Mektebetu Dâri’z-Zemân, 2006. google scholar
36. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâluddîn el-Ensârî. Muğni’l-Lebîb. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2013. google scholar
37. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâluddîn el-Ensârî. Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 1994. google scholar
38. İbn Kuteybe. Tefsîru Garîbi’l-Kur’ân. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1978. google scholar
39. İbn Manzûr, Cemâluddîn Muhammed b. Mukerrem. Lisânu’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır. google scholar
40. İbnu’s-Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. Sehl. el-Usûl fi’n-Nahv. thk. Abdulhuseyn el-Fetelî. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1996. google scholar
41. İbrahim Enîs. Delâletu’l-Elfâz. Kahire: Mektebetu’l-Anglo el-Mısriyye, 1984. google scholar
42. İmer, Kâmile-Kocaman, Ahmet-Özsoy, A. Sumru. Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2013. google scholar
43. İmîl Bedî‘ Ya‘kûb-Mişel ‘Âsî. el-Mu‘cemu’l-Mufassal fi’l-Luga ve’l-Edeb. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1987. google scholar
44. Kefevî, Ebu’l-Bekä. el-Kulliyyât. thk. Adnan Derviş-Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2012. google scholar
45. Kuşeyrî, Ebu’l-Kâsım. Letâifu’l-İşârât. thk. Abdullatîf Hasen. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1971. google scholar
46. Lyons, John. Nazariyyetu Chomsky el-Lugaviyye. çev: Hilmi Halîl. İskenderiye: Dâru’l-Ma‘rife el-Câmiiyye, 2016. google scholar
47. Mahmûd es-Sa‘rân. İlmu'-Luıga. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye: 2013. google scholar
48. Mahmûd Fehmî Hicâzî. Medhal ilâ ‘İlmi’l-Luga. Kahire: Dâru Kubâ. google scholar
49. Mâlekî, Ahmed b. Abdinnûr. Rasfu’l-MebânîfîŞerhiHurûfi’l-Me‘âm. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dımaşk: Matba‘atu Mecme‘i’l-Lugati’l-Arabiyye. google scholar
50. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtu’l-Kur’ân. thk. Ali Haydar Ulusoy-Bekir Topaloğlu. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008. google scholar
51. Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed. en-Nuket ve’l-‘Uyûn. thk. es-Seyyid b. Abdilmaksûd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye. google scholar
52. Mekkî b. Ebî Tâlib. el-Hidâye ilâ Bulûgi’n-Nihâye. Şârika: 2008. google scholar
53. Mekkî b. Ebî Tâlib. Muşkilu İ‘râbi’l-Kur’ân. thk. Hâtim Sâlih. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1984. google scholar
54. Muhammed Hamâse Abdullatîf. Binâu’l-Cumleti’l-‘Arabiyye. Dâru Garîb, Kahire, 2003. google scholar
55. Muhammed Hamâse Abdullatîf. el-‘Alâmetu’l-İ‘râbiyye fi’l-Cümle Beyne’l-Kadîm ve’l-Hadîs. Kahire: Dâru Garîb, 2001. google scholar
56. Muhammed Yunus Ali. el-Ma‘nâ ve Zılâlu’l-Ma‘nâ. Beyrut: Dâru’l-Medâri’l-İslâmî, 2007. google scholar
57. Mukätil b. Süleymân. Tefsîr. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. Beyrut: Muessesetu’t-Târîhi’l-‘Arabî, 2002. google scholar
58. Nehhâs, Ebû Cafer. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. Mekke: 1989. google scholar
59. Nehhâs, Ebû Cafer. Şerhu Ebyâti Sîbeveyhi. thk. Züheyr Gâzî. Âlemu’l-Kutub, 1986. google scholar
60. Palmer, Frank Robert. Semantik. çev. Ramazan Ertürk. Ankara: Kitâbiyât, 2011. google scholar
61. Raddetullah et-Talhî. Delâletu’s-Siyâk. Mekke: Câmiatu Ummi’l-Kurâ, 1423. google scholar
62. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-Gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981. google scholar
63. Sa‘leb, Ebu'l-'Abbas Ahmed b. Yahyâ. Şerhu Dîvâni Züheyr b. EbîSülmâ. Kahire: Dâru’l-Kutub ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2015. google scholar
64. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-Beyân. thk. Ebû Muhammed b. ‘Âşûr. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, 2002. google scholar
65. Sem‘ânî, Ebu’l-Muzaffer. Tefsîru’l-Kur’ân. thk. Ebû Bilâl Ganîm. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1997. Semîn el-Halebî. ed-Dürrü’l-Masûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dâru’l-Kalem, Dımaşk. google scholar
66. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osman. el-Kitâb. thk. Abdusselam Muhammed Harun. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1988. google scholar
67. Sîrâfî, Ebû Saîd. Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi. thk. Ramazan Abduttevvâb. Kahire: Dâru’l-Kutub, 2014. google scholar
68. Sünbâvî, el-Emîru’l-Kebîr. Hâşiye ‘alâMuğni’l-Lebîb. Kahire: 1299. google scholar
69. Süyûtî, Abdurrahman Celâluddîn. el-Müzhir fi ‘Ulûmi’l-Luga. thk. Muhammed Ahmed Câdelmevla vd. Kahire: Dâru’t-Turâs. google scholar
70. Şumunnî, Takıyyuddîn Ahmed b. Muhammed. el-Munsif mine’l-Kelâm ‘alâ Muğnî İbn Hişâm. Kahire: 1305. google scholar
71. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-Beyân ‘an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. Kahire: 2001. google scholar
72. Tehânevî, Muhammed b. Ali. Keşşâfu Istılâhâti’l-Funûn ve’l-‘Ulûm. thk. Ali Dahrûc. Beyrut: Mektebetu Lubnân Nâşirûn, 1996. google scholar
73. Temmâm Hassân, el-Beyân fî Ravâi‘i’l-Kur’ân. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 2009. google scholar
74. Temmâm Hassân. “Emnu’l-Lebs ve Vesâilu’l-Vusûl İleyh”. Havliyyâtu Kulliyyeti Dâri’l-Ulûm 8 (1969), 123-140. google scholar
75. Temmâm Hassân, el-Fikru’l-Lugaviyyu’l-Cedîd. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 2011. google scholar
76. Temmâm Hassân, İctihâdât Lugaviyye. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 2007. google scholar
77. Temmâm Hassân, el-Lugatu’l-‘Arabiyye Ma‘nâhâ ve Mebnâhâ. ed-Dâru’l-Beyzâ: 1994. google scholar
78. Temmâm Hassân,Makölât fi’l-Luga ve’l-Edeb. Kahire: Âlemu’l-Kutub, 2006. google scholar
79. Tûsî, Ebû Cafer. et-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân. thk. Ahmed Habîb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî. ‘Ukberî, Ebu’l-Beka. et-Tibyânfî İ‘râbi’l-Kur ’ân. thk. Sa‘d Küreyyim. Kahire: Dâru’l-Yakîn, 2001. Ullmann, Stephen. Devru’l-Kelime fi’l-Luga. çev: Kemal Bişr. Kahire: Dâru Garîb. google scholar
80. Vâhidî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ahmed. el-Vasît fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1994. google scholar
81. Vardar, Berke. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual, 2002. google scholar
82. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî. Me‘âni’l-Kur’ân ve İ‘râbuh. thk. Abdülcelîl Abduh. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1988. google scholar
83. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd. Riyad: Mektebetu’l-‘Ubeykân, 1998. google scholar