Hâris el-Muhâsibî’nin Kitâbu’t-Tevehhüm Adlı Eserinde Metafizik Âlemde Bir Seyahat

Öz

Allah’a yakınlaşmak amacıyla semaya çıkmak, birçok din ve mistik geleneklerde görülür. Bu yolculuğu gerçekleştirenler; başta peygamberler olmak üzere, evliya ve aziz olarak bilinen seçkin kişilerdir. Peygamberlerden Hz. Muhammed, İdris, İbrahim, Musa ve İsa göğe yükselmişlerdir. Aynı şekilde Zerdüşt, Mani, Buda ve Pavlos’un da böyle bir tecrübe yaşadıkları çeşitli dinî metinlerde yer almaktadır. Sûfîlerden Bayezid-i Bistamî ile İbnü’l-Arabî’nin böyle bir manevî seyahati gerçekleştirdikleri ifade edilir. Hâris el-Muhâsibî de Kitâbu’t-Tevehhüm adlı eserinde metafizik âleme yaptığı hayali seyahat hakkında bilgi verir. Muhâsibî Tevehhüm’de, insanın ölümle başlayan ve cennet ya da cehennemde sonuçlanan yolculuğunu estetik bir zevk ve bakış açısı ile anlatır. İnsanın doğumu, dünya hayatı, ölümü, kabir, mahşer, sırat, cehennem veya cennet hayatını, yolculuğun aşamaları olarak takdim eder. Onun, ölüm sonrası yaşanan olayların zorluğunu anlatırken verdiği örnekler, oldukça etkileyicidir. Muhâsibî ölüm sonrası hayata dikkat çekerken, havf (korku) ve recâ (ümit) arasındaki dengeyi gözetir ve daha dünyada iken dürüst bir şahsiyete sahip olmanın önemini vurgular. Bu çalışmada; Kitâbu’t-Tevehhüm çerçevesinde metafizik âlemde yapılan seyahatin aşamaları üzerinde durulacak, yeri geldikçe konu ile ilgili diğer eserlere atıf yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Mi’râc
• Muhâsibî
• Tevehhüm
• Ölüm
• Cehennem
• Cennet

A Journey in The Metaphysıcal World in Khārıs al- Muhāsıbī’s Kıtāb al-Tawahhum

Öz

Ascending to the heavens to approach God is a phenomenon observed in many religions and mystical traditions. Those who embark on this spiritual journey are primarily prophets, as well as distinguished people known as awliya’ and saints. Among the prophets, Hazrat Muhammad, Idris, Abraham, Moses, and Jesus are attributed with having ascended to heaven. Likewise, Zoroaster, Mani, Buddha, and St. Paul recount experiences of such an ascension in various religious texts. Among the Sufis, Bayezid al-Bistamī and Ibn al-’Arabī are said to have made such a spiritual journey. Hārith al-Muhāsibī also provides information about his imaginary journey to the metaphysical realm in his work Kitāb al-Tawahhūm, in which he describes human beings’ journey that begins with death and ends in heaven or hell from an aesthetically tasteful point of view. He presents human birth, earthly life, death, the grave, judgment, waiting in line, and hell or paradise as the stages of the journey. His examples illustrating the challenges of the events after death are particularly compelling. Emphasizing the significance of life after death, al-Muhāsibī underscores the delicate equilibrium between hawf [fear] and rajā [hope] and advocates cultivating an upright character during one’s terrestrial sojourn. This study examines the stages of the metaphysical journey as outlined in Kitāb al-Tawahhūm by incorporating relevant insights from other scholarly works on the subject matter when deemed necessary.

Anahtar Kelimeler

• Al-Mi’raj
• al-Muḥāsibī
• Kitāb al-Tawahhūm
• death
• hell
• paradise

Kaynakça

1. Alighieri, Dante. İlâhî Komedya Cennet, Cehennem, Ârâf, çeviren: Feridun Timur, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996, 2001. google scholar
2. Attâr, Ferideddin. Tezkiretü’l-Evliyâ, hazırlayan: Süleyman Uludağ, İstanbul: Erdem Yayınları, 1991. google scholar
3. Aydın, Hüseyin. Muhasibi’nin Tasavvuf Felsefesi, Ankara: Pars Matbaacılık, 1976. google scholar
4. Bağdâdî, Hatîb. Tarihu Bağdad, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 2004. google scholar
5. Bardakçı, Mehmet Necmeddin. Eğirdir Zeynî Zâviyesi ve Şeyh Mehmed Çelebi Divanı (Hızırnâme), Eğirdir/ Isparta: Sinan Ofset, 2008. google scholar
6. Bolay, M. Naci. İbn Sina, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988. google scholar
7. Buharî, İsmail. Sahih, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992. google scholar
8. Cevherî, İsmail b. Hammad. es-Sıhah, tahkik: Ahmed Abdülğafûr Attâr, Kahire: Matâbiu Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1982. google scholar

9. Chittick, William. Varolmanın Boyutları, çeviren: Turan Koç, İstanbul: İnsan Yayınları, 1997. google scholar
10. Chittick, William. Hayal Âlemleri, çeviren: Mehmet Demirkaya, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 3. Baskı, 2003. google scholar
11. Çiçek, Yeliz. Klasik Arap Edebiyatında Fizikötesi Yolculuklar, İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2022. google scholar
12. Ebû’l-Hayr, Ebû Saîd. Rubâîler, çeviren: Mehmet Kanar, İstanbul: Şule Yayınları, 2013. google scholar Erginli, Zafer. “Muhâsibî”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006, 31/13-16. google scholar
13. Ferâhidî, Halil bin Ahmed. Kitâbu’l-Ayn, tahkik: Mehdi el-Mahzûmî-İbrahim es-Sâmerrâî, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Ilmiyye, 3. Baskı, 1988. google scholar
14. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. ed-Dürretü’l-Fahıre fi Keşfi Ulumi’l-Âhire, tahkik: Lucien Gautier, Amsterdam: Oriental Press-Beyrut: Mektebetü’s-Sekafiyye, 1974-1997. google scholar
15. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İhyâu Ulûmiddîn, Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2005. google scholar
16. Gündüz, Şinasi, Sarıkçıoğlu Ekrem, Ünal, Yavuz. Dinlerde Yükseliş Motifleri, Ankara: Vadi Yayınları, 1996. google scholar
17. Harakânî, Ahmed b. Hüseyin b. eş-Şeyh. Ârifler Sultanı Bayezid-i Bistamî-Hayatı ve Menkıbeleri (Düstûru’l-Cumhûr), çeviren: Ozan Yılmaz, İstanbul: Semerkand Yayınları, 2015. google scholar
18. Hökelekli, Hayati. “Ölüm ve Ölüm Ötesi Psikolojisi”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3/ 3, (1991), 151-165. google scholar
19. Hücvirî. Keşfü’l-Mahcûb-Hakikat Bilgisi, hazırlayan: Süleyman Uludağ, İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Baskı, 2016. google scholar
20. Isfahânî, Ebû Nuaym. Sıfatu’l-Cenne, tahkik: Ali Rıza Abdullah, Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1987. google scholar
21. İbn Fâris. Mu’cemu Makâyısı’l-Luga, tahkik: Abdüsselâm Muhammed Hârun, Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1999. google scholar
22. İbn Manzûr. Lisânu’l-Arab, tahkik: Abdullah Ali el-Kebîr-Muhammed Ahmed Haseballah-Hâşim Muhammed eş-Şâzelî, Kahire: Dâru’l-Maârif, ty. google scholar
23. İbn Sa’d. Tabakâtü’l-Kebîr, tahkik: Ali Muhammed Ömer, Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2001. google scholar
24. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. el-İsrâ ilâ Makâmi’l-Esrâ (Kitâbu’l-Mi’râc), tahkik: Suad el-Hakîm, Beyrut: el-Müessesetü’l-Câmiiyye, 1988. google scholar
25. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye, hazırlayan: Ahmed Şemsüddin, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Ilmiyye, 1999. google scholar
26. İkbal, Muhammed. Câvidnâme, çeviren: Annemarie Schimmel, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2. Baskı, 2000. google scholar
27. Karaca, Faruk. Ölüm Psikolojisi, İstanbul: Beyan Yayınları, 2000. google scholar
28. Kılıç, Mahmut Erol. “Hermes,” Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, (1998), 17/228-233. google scholar
29. Kısakürek, Necip Fazıl. Çile, İstanbul: Büyük Doğu Yayınları, 2006. google scholar
30. Kindî, Fârâbi, İbn Bâcce ve İbn Adî. Resâilü Felsefiyye, tahkik: Abdurrahman Bedevî, Bingazi: Menşûrâtü’l-Câmiati’l-Libiyye, 1973. google scholar
31. Kirmânî, Evhadüddin. Rubailer, çeviren: Mehmet Kanar, İstanbul: Şule Yayınları, 2013. google scholar
32. Kuşeyrî, Abdülkerim bin Hevazin. Kitâbu’l-Mi’râc ve Yeliyhi Mi’râcu Ebî Yezid Bistamî, tahkik: Ali Hasan Abdülkadir, Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Hadise, 1964. google scholar
33. Maarrî, Ebû’l- Alâ. Risâletü’l-Gufrân, tahkik: Aişe Abdurrahman-Bintü’ş-Şâtie, Kahire: Dâru’l-Maârif, 9. Baskı, 1977. google scholar
34. Mahmud, Abdülhamid. Üstâzü’s-Sâirîn el-Hâris b. Esed el-Muhâsibî, Kahire: Dâru’l-Maârif, 1992. google scholar
35. Milton, John. Miltons Paradise Lost, Illustrated by: Gustave Dore, edited by: Robert Vaughan, New York: Collier, ty. google scholar
36. Morris, James Winston. Kalp Aynası, çeviren: M. Mustafa Çakmaklıoğlu, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015. google scholar
37. Muhâsibî, Hâris. Mâiyyetü’l-Akl ve Fehmü’l-Kur’ân, tahkik: Huseyin el-Kuvvetli, Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1971. google scholar
38. Muhâsibî, Hâris bin Esed. el-Vesâyâ (en-Nesâih, 59-221), tahkik: Abdülkâdir Ahmed Atâ, Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-’Ilmiyye, 1986. google scholar
39. Muhâsibî, Hâris bin Esed. el-Kasd ve’r-Rücû’ ilallah, (el-Vesâyâ içinde, 217-328), tahkik: Abdülkâdir Ahmed Atâ, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986. google scholar
40. Muhâsibî, Hâris bin Esed. er-Riâye li Hukûkıllâh, neşr: Abdülhalim Mahmud, Kâhire: Dâru’l-Maârif, 2. Baskı, 1990. google scholar
41. Muhâsibî, Hâris bin Esed. Âdâbu’n-Nüfûs ve yeliyhi Kitâbu’t-Tevehhüm, tahkik: Abdülkâdir Ahmed Atâ, Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 2. Baskı, 1991. google scholar
42. Muhâsibî, Hâris bin Esed. Şerhu’l-Ma’rife ve Bezlü’n-Nasîha, Mecdi Fethi es-Seyyid, Tanta: Dâru’s-Sahâbe li’t-Türâs, 1993. google scholar
43. Muhâsibî, Hâris. Farzet ki Öldün, çeviren: Abdülaziz Hatip, İstanbul: Polen Yayınları, 2006. google scholar Muhâsibî, Hâris bin Esed. Kitâbu’t-Tevehhüm, tahkik: Arthur J. Arberry, London-Beyrut: Beytü’l-Verrâk-el-Furât, 2010. google scholar
44. Müslim. Sahih, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992. google scholar
45. Rumî, Mevlâna Celaleddin. Mevlâna’nın Rubâîleri, çeviren: M. Nuri Gençosman, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1974. google scholar
46. Rumî, Mevlâna Celaleddin. Divan-ı Kebir, hazırlayan: Abdülbaki Gölpınarlı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992. google scholar
47. Rumî, Mevlâna Celaleddin. Mesnevî, çeviren: -Derya Örs-Hicabi Kırlangıç, Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2008. google scholar
48. Semerkandî, Ebû’l-Leys. Tenbîhu’l-Gâfilîn, tahkik: Seyyid el-Arabî, Kahire: Mektebetü’l-Îmân, 1998. google scholar
49. Serrâc, Ebû Nasr. el-Luma’, tahkik: Abdülhalim Mahmûd-Tâhâ Abdülbâkî Sürûr, Kahire: Mektebetü’s-Seâde, 1960. google scholar
50. Smith, Margareth. “Gazzâlî’nin Öncüsü el-Muhâsibî”, çeviren: Mesut Okumuş, Tasavvuf yıl: 3/9, (2002). 417-426. google scholar
51. Sülemî, Ebû Abdurrahman. Tabakâtu’s-Sûfiyye, tahkik: Nureddin Şerîbe, Mısır: Mektebetü’l-Hancî, 1986. google scholar
52. Süyûtî, Celaleddin. Miftâhu’l-Cenne fî İhticâcı bi’s-Sünne, tahkik: Seyyid el-Cemîl, Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 1987. google scholar
53. Tirmizî, Ebû İsa. Câmiu’s-Sahih, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992. google scholar
54. Tatçı, Mustafa. Yunus Emre Dîvânı, İstanbul: H Yayınları, 2020. google scholar
55. Toprak, Süleyman. “Kabir”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, (2001), 24/37-38. google scholar
56. Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, İstanbul: Dergâh Yayınları, 3. Baskı 1980. google scholar
57. Yıldırım, Nimet. Ardâvirafnâme, İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2011. google scholar
58. Yıldırım, Nimet. “Fars Edebiyatında Metafizik Yolculuklar”, Doğu Esintileri, sayı: 2/12, (2014), 177-212. google scholar