Kudüs Şehri ve 1546 Depremi

Yıl 2025, Cilt: 36 Sayı: 1, 169 - 189, 09.05.2025

İbrahim Rabayah

https://doi.org/10.26650/di.2025.35.1.1448861

Öz

Doğal afetler, tarih boyunca toplumları doğrudan etkileyen en önemli faktörler arasında yer almıştır. Bunlar arasında veba ve cüzzam gibi salgın hastalıklar, depremler gibi yer kabuğu kaynaklı felaketler ve sel, fırtına gibi atmosferik olaylar sayılabilir. Bu çalışma, Osmanlı döneminde meydana gelen 952 Hicri / 1546 Miladi yılındaki Kudüs depremini incelemektedir. Kudüs, bu dönemde yüzyıllar boyunca farklı şiddet ve sıklıkta pek çok doğal afet yaşamıştır. Bunlar arasında, bu çalışmada ele alınan deprem özellikle dikkat çekicidir. Bu araştırmanın temel motivasyonu, söz konusu depremin özellikle Kudüs ve genel olarak çevre bölgeler için taşıdığı büyük önemdir; zira bu olayın sonuçları, dönemin toplumsal ve mimari gerçekliği üzerinde kalıcı izler bırakmıştır. Ayrıca, bu depremi kayıt altına alan tarihî belgelerin azlığı, olayın önemini vurgulamayı daha da gerekli kılmaktadır. Özellikle, Kudüs Şer‘iyye Mahkemesi arşivlerinde bu depreme dair kayıtlar muhafaza edilmiştir. Bu çalışmada, söz konusu kayıtlar detaylı bir şekilde taranmış, deprem ve etkilerine doğrudan veya dolaylı olarak atıf yapan belgeler derlenmiştir. Elde edilen bulgular, bu olayın Kudüs’teki yaşam üzerindeki geniş kapsamlı etkisini ortaya koyan zengin veriler sunmakta ve akademik bir inceleme için yeterli malzeme sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Deprem , Kudüs-ü Şerif , Kudüs Sicilleri , Osmanlı İmparatorluğu

The Holy City of Jerusalem and the Earthquake of 952 AH/1546 AD

Öz

Natural disasters have consistently ranked among the most significant factors directly influencing societies throughout history. These include pandemics such as the plague and leprosy, terrestrial disasters like earthquakes, and atmospheric phenomena such as floods and storms. This study examines the Jerusalem earthquake of 952 AH / 1546 CE, which occurred during the Ottoman era. During this period, Jerusalem experienced numerous natural disasters, including earthquakes of varying frequency and intensity across centuries. Among these, the earthquake addressed in this study is particularly noteworthy.

The impetus for this research stems from the profound significance of this event for Jerusalem in particular and the surrounding region more broadly, as its consequences left a lasting impact on the societal and architectural realities of the time. The scarcity of historical sources documenting this earthquake further underscores the need to highlight its importance. Notably, records of this earthquake are preserved in the archives of the Jerusalem Sharia Court· This study conducted a thorough survey of these records, extracting documents that directly or indirectly referenced the earthquake and its repercussions. The findings reveal a wealth of data that collectively illustrate the extensive impact of this event on life in Jerusalem, providing sufficient material for a detailed scholarly investigation.

Anahtar Kelimeler

Earthquake , Jerusalem (Al-Quds) Sharif , Jerusalem Records , Ottoman Empire

مدينة القدس الشريف وزلزال سنة 952هـ/1546م

Öz

ملخص

تُعدُّ الكوارثُ الطبيعيّةُ أحدَ أهمِّ العوامل التي تؤثرُ بشكلٍ مباشرٍ على حركة المجتمعات عبر العصور، منها كوارث الوباء كالطّاعون والجذام، والأرض كالزلازل، والسماء كالفيضانات والريح. تحاول هذه الورقة تسليط الضوء على زلزال القدس سنة 952هـ/1546م خلال العصر العثماني، يذكر أن القدس تعرضت خلال هذا العصر إلى مجموعة من الكوارث الطبيعية منها الزلازل، إذ لا يكاد يخلو قرنٌ أو مرحلةٌ من تاريخها إلا وأصابتها الزلازل بدرجات متفاوتة، منها العنيف والمتوسط والضعيف، وكان من أبرزها الزلزال موضوع هذه الدراسة. جاء إعداد هذه الورقةِ البحثية في ضوء أهمية هذه الواقعة على القدس خاصة والمنطقة عامة بعد أن ترتب عليها نتائجُ أثّرتْ على واقع الحال في ذلك العصر، كما أنّ شُحَّ المصادر التي أغفلت هذا الزلزال كانت سببا بليغا في كشف اللثام عنه، ومن الأهمية القول إن أخبار هذا الزلزال انفردت بها سجلات محكمة القدس الشرعية. قامت الدراسة بمسح شامل للسجلات التي تعود إلى هذه الفترة، تم خلالها إخراج الوثائق التي تحدثت بشكل مباشر أو غير مباشر عن هذا الزلزال ونتائجه، وقد بدا جليا وجود عدد كبير من البيانات يمكن أن تشكل مجتمِعة ظاهرةً أثّرت على نسق الحياة بالقدس الشريف، معلوماتِ كفيلةً بإخراج دراسة علمية رصينة عن هذه الواقعة.

الكلمات المفتاحية: زلزال، القدس الشريف، سجلات القدس

Anahtar Kelimeler

زلزال , القدس الشريف , سجلات القدس

Kaynakça

• Sicillü’l-Kuds, 17, {4 Rebîu’s-sânî 952 - Evâil Safar 953H / 15 Haziran 1545 - 3 Nisan 1546} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 18, {13 Safar 953 - 16 Safar 954H / 15 Nisan 1546 - 7 Nisan 1547} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 19, {20 Safar 954 - 7 Şevval 954H / 11 Nisan 1547 - 26 Kasım 1547} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 20, {10 Şevval 954 - 30 Cemâziyelevvel 955H / 23 Kasım 1547 - 18 Temmuz 1548} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 21, {11 Şevval 955 - 23 Rebîu’l-evvel 956H / 13 Kasım 1548 - 21 Nisan 1549} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 22, {27 Rebîu’l-evvel 956 - 18 Zilhicce 956H / 25 Nisan 1549 - 7 Ocak 1550} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 23, {18 Zilhicce 956 - 1 Ramazan 957H / 7 Ocak 1550 - 13 Eylül 1550} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 25, {Evâhir Rebîu’s-sânî 958 - Evâhir Ramazan 959H / 6 Mayıs 1551 - 29 Eylül 1552} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 43, {21 Safar 969 - 13 Safar 970H / 31 Ekim 1561 - 12 Ekim 1562} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 105, {18 Rebîu’l-evvel 1031 - 8 Rebîu’s-sânî 1032H / 31 Ocak 1622 - 9 Şubat 1623} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 133, {18 Cemâziyelevvel 1052 - 12 Cemâziyelâhir 1053H / 13 Eylül 1642 - 29 Temmuz 1643} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 142, {6 Zilkade 1059 - 9 Muharrem 1060H / 11 Kasım 1649 - 12 Ocak 1650} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 145, {19 Zilkade 1060 - 24 Şevval 1061H / 13 Kasım 1650 - 10 Ekim 1651} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 152, {13 Safar 1067 - 9 Safar 1069H / 1 Aralık 1656 - 16 Kasım 1657} google scholar
• Sicillü’l-Kuds, 156, {14 Zilkade 1068 - 20 Rebîu’s-sânî 1070H / 13 Ağustos 1658 - 4 Ocak 1660} google scholar
• Brvensal, Levi, el-Zevaya, Dâiretü’l-maârifü’l-İslâmiyye, Cilt 10, s. 331-332. google scholar
• Berekat, Beşir, Mabâhis fî’t-târîh el-Makdisî, H. 3, 2006. google scholar
• Berekat, Beşir, Târîh el-Kevâris fî Beytü’l-Makdis, 2023. google scholar
• Beyat, Fazıl, Bilâdü’ş-Şâm fî’l-ahkâmü’s-sultâniyye el-vârida fî defâter el-muhimme, C. 3, Amman, 1428H/2007. google scholar
• el-Hüseynî, Hasan Abdullatif, Terâcim ehlü’l-Kuds fî’l-karn es-sâni aşer el-hicrî, thk. Selâme en-Naimât, Amman – Ürdün, 1985. google scholar
• el-Halîdî, Ahmed Sâmi, Medâris Beytü’l-Makdis ve maâhidihâ, Mecelletü’l-edîb, Bîsân, 1949. google scholar
• Rabaia, İbrahim Hasni, Sicillü mahkemetü’l-Kuds eş-şer’iyye rakam (219) (Defterü’s-surra er-rûmiyye fî sene 1137H/1725M). Merkez Beytü’l-Makdis li’d-dirâsât et-tevsikıyye, 2023. el-İsdâr (54). google scholar
• es-Sıddıkî, Mustafa el-Bekrî, en-Nasîhatü’s-seniyye fî ma’rifeti âdâbi’t-tarîka el-Halvetiyye es-sûfiyye, thk. İbrahim Hasni Rabaia, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, el-Necâh el-Vataniyye Üniversitesi, Filistin, 1999. google scholar
• el-Aslî, Kâmil Cemîl, Maâhidü’l-ilm fî Beytü’l-Makdis, Cem’iyyetü a’mâl el-matâbi’, Amman, 1981. google scholar
• el-Alîmî, Muciruddîn el-Hanbelî (927H/1520M), el-Üns el-Celîl bi-Târîh el-Kuds ve’l-Halîl, C. 2, thk. Mahmûd Kaâbne ve Muhammed Ebû Tebâne, Matbaat Dendis, el-Halîl-Filistin, 1998. google scholar
• Avad, Abdülaziz, Buhûs fî târîh el-Arab el-hadîs, Amman, 1983. google scholar
• el-Muhibbî, Muhammed Emînuddîn (111H/1699M), Hulâsatu’l-Âser fî a’yân el-karn el-hâdî aşer, C. 4, Dârü’l-Kitâb el-İslâmî, Kahire (t.y.). google scholar
• el-Mağribî, Abdurrahman, Hâretü’l-Mağâribe fî el-Kuds eş-Şerîf, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ayn Şems Üniversitesi, 2000. google scholar
• el-Makrîzî, Takiyüddîn Ahmed b. Ali b. Muhammed, el-Mevâiz ve’l-i’tibâr bi-Zikr el-Hıtâṭ ve’l-Âsâr, C. 3, Dâr Sâdır, Beyrut. google scholar
• en-Nâbulsî, Abdülganî b. İsmâil, el-Hakîkat ve’l-Mecâz fî’r-Rihle ilâ Bilâd eş-Şâm ve Mısr ve’l-Hicâz, Takdim, Dr. Ahmed Abdülmecîd Herîdî, el-Hey’etü’l-Mısriyye el-Âmme li’l-Kitâb, 1986. google scholar
• en-Naîmî, Abdülkâdir b. Muhammed, ed-Dâris fî Târîh el-Medâris, C. 2, Dârü’l-Kitâb el-Cedîd, 2. Baskı, Beyrut, 1981. google scholar