Mecelle’den Günümüze Aile Uyuşmazlıklarında Alternatif Çözüm Yöntemlerinin Seyri: Uzlaştırıcı Adalet Teorisi Bağlamında Bir İnceleme

Öz

Modern devletlerin anayasal düzenlemelerinde, devletin pozitif yükümlülükleri arasında ailenin korunması önemli bir yer tutmaktadır. Aile içi uyuşmazlıkların uzlaştırıcı yöntemlerle çözülmesi, hem toplumsal barışı sağlaması hem de aile kurumunu güçlendirmesi bakımından bu yükümlülüğün kapsamı içerisinde değerlendirilmektedir. Nitekim günümüzde birçok ülke, aile uyuşmazlıklarının alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleriyle giderilmesine imkân tanıyan düzenlemeler yaparak bu alanda etkili mekanizmalar geliştirmiştir. Türk hukuk tarihinde de Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’den günümüze kadar uzanan süreçte, toplumsal barış ve uzlaştırıcı adaletin tesisi amacıyla arabuluculuk ve tahkim gibi alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına yer verilmiştir. Bu yazıda, söz konusu yöntemlerin tarihsel gelişimi incelenerek aile hukukundaki uygulanabilirliği ele alınmakta ve geçmiş deneyimlerden hareketle güncel hukuki sorunlara çözüm önerisi sunulmaktadır. Zira aile arabuluculuğu ve hakemliği sistemlerinin tarihi kökenlerinin ortaya konması, geçmiş uygulamaların eksik yönlerinin tespit edilmesi ve bu eksikliklerin giderilerek etkili bir çözüm yöntemi geliştirilmesi açısından önemlidir. Binaenaleyh, Türk hukuk tarihinde uygulanan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri; yargısal arabuluculuk, arabuluculuk-tahkim ve doğrudan arabuluculuk olmak üzere üç ana başlık altında tasnif edilerek incelenmiştir. Son olarak, bahsi geçen yöntemlerin her birinin Mecelle’den bugüne kadar hukuk sistemine katkıları ve eksiklikleri değerlendirilmiş ve aile uyuşmazlıklarına ilişkin örnek bir kanun taslağı önerisi sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Sulhe Teşvik
• Islâh-ı Beyn
• Arabuluculuk-Hakemlik
• Adalete Erişim

Family Mediation in Turkish Legal History from Mecelle to Present: An Analysis in the Context of Conciliatory Justice Theory

Öz

In the constitutional frameworks of modern states, the protection of the family holds a significant place among the state’s positive obligations. Resolving family disputes through conciliatory methods is considered within the scope of this obligation, as it both promotes social harmony and strengthens the institution of the family. Indeed, many countries today have enacted regulations that enable the resolution of family disputes through alternative dispute resolution (ADR) methods, thereby developing effective mechanisms in this field. In Turkish legal history, from the Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye to the present, alternative dispute resolution methods such as mediation and arbitration have been employed to establish social harmony and conciliatory justice. This study examines the historical evolution of these methods, assesses their applicability in family law, and offers solutions to contemporary legal challenges based on past experiences. Uncovering the historical roots of family mediation and arbitration systems is crucial for identifying shortcomings in past practises and developing an effective resolution model by addressing these deficiencies. Accordingly, alternative dispute resolution methods in Turkish legal history are categorized and analyzed under three main headings: judicial mediation, mediation-arbitration, and direct mediation. Finally, the contributions and shortcomings of these methods to the legal system from the Mecelle era to the present are evaluated, and a model draft law for resolving family disputes is proposed.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Conciliatory Proceedings
• Islah al-Bayn
• Med-Arb
• Access-to-Justice

Kaynakça

1. “1339 Hukuk-i Aile Kanunu Layihası.” İç. Eski Aile Hukukumuza Bir Nazar. Haz. Sabri Şakir Ansay, 59-102. Ankara, İstiklal Matbaacılık, 1952. google scholar
2. “1917 Tarihli Usûl-i Muhâkeme-i Şer‘iyye Kararnâmesi, Esbâb-ı Mûcibe Lâyihası.” İç. İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, Kamu Hukuku. Haz. Ahmed Akgündüz, 904-905. İstanbul: OSAV, 2011. google scholar
3. Ahkâm-ı Şahsiyye Komisyonu. “Hukûk-ı Âile Kânunu Layihası.” Cerîde-i Adliyye 2, no. 28 (1924). google scholar
4. Ahmed Ziya. Yeni ve Mufassal Usûl-i Muhâkemât-ı Hukûkiyye Kânûnu Şerhi. İstanbul: Cihan Matbaası, 1923. google scholar
5. Akıntürk, Turgut. Aile Hukuku. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1975. google scholar
6. Akkaya, Tolga. “Boşanma Davasında Alınabilecek Geçici Hukuki Korumalar veya Hâkimin Müdahalesi Yoluyla Çocuğun Korunması Kapsamında Zorunlu Arabuluculuk ve Boşanma Süreci (Aile) Danışmanlığı.” Ankara Barosu Dergisi, no. 4 (2014): 23-61. google scholar
7. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. Haz. Raşit Gündoğdu ve Osman Erdem. İstanbul: DİB Yayınları, 2017. google scholar
8. Arsebük, Esat. Medeni Hukuk. Ankara: Recep Ulusoğlu Basımevi, 1940. google scholar

9. Atar, Fahrettin. “Sulh.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 37. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. google scholar
10. Avcı, Mustafa. “Osmanlıda Aile Arabuluculuğu.” İç. II. Uluslararası İnsan Hakları Sempozyumu: Ailenin Korunması Hakkı. ed. Ali Arslan vd., 471-494. Ankara: Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, 2019. google scholar
11. Avcı, Mustafa. Türk Hukuk Tarihi. Ankara: Adalet Yayınevi, 2024. google scholar
12. Ayan, Serkan. Evlilik Birliğinin Korunması. Ankara: Türkiye Barolar Birliği Yayınları, 2004. google scholar
13. Aydın, M. Âkif. İslam Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1985. google scholar
14. Belgesay, Mustafa Reşit. Türk Kanunu Medenisi Şerhi: Aile HUkuku. İstanbul: Üniversite Kitabevi, 1948. google scholar
15. Berki, Şakir. “Boşanma ve Ayrılık.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 32, no. 1 (1975): 135-54. google scholar
16. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed. Es-Sünenü’l-Kübra. Thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003. google scholar
17. Brown, Henry J. ve Arthur L. Marriott. ADR Principles and Practice. 3rd ed. London: Sweet & Maxwell, 2011. google scholar
18. Cappelletti, Mauro. “Alternative Dispute Resolution Processes Within the Framework of the World-Wide Access-to-Justice Movement.” The Modern Law Review 56, no. 3 (1993): 282-96. google scholar
19. Cappelletti, Mauro ve Bryant G. Garth. “Introduction-Policies. Trends and Ideas in Civil Procedure.” İç. International Encylopedia of Comparative Law. 16 (Civil Procedure). Edited by Mauro Cappelletti, 1-91. Boston: Martinu Nijhoff Publishers, 1987. google scholar
20. Cessâs, Ebû Bekir Muhammed. ŞerhuMuhtasari’t-Tahâvî. Beyrut: Dâru’l-Beşâ’iri’l-İslâmiyye, 2010. google scholar
21. Cin, Halil. İslam ve Osmanlı Hukukunda Evlenme. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1974. google scholar
22. Çınar, Tuba. “Tanzimat Sonrası Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Aile Hukuku: Evlenme ve Boşanma.” Avrasya İncele meleri Dergisi 7, no. 2 (2018): 106-52. google scholar
23. Çiftçi, Pınar. “Boşanma Sisteminin Yargılamada Doğurduğu Temel Hak İhlâlleri ve İspat Sorunları.” DEÜHFD 16, Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan (2015): 1741-1821. google scholar
24. Egger, Agust. Aile Hukuku. Ankara: Adalet Bakanlığı, 1975. google scholar
25. Erdem, Sabri. Aile Hukuku. İstanbul: İstanbul Matbaacılık, 1966. google scholar
26. “Ermeni Kilise Kanunlarına Nazaran Nikâh.” İç. Ahkâm-I Nikâh, 24-77. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333. google scholar
27. Fetvâhâne-i Âlî. “1916 Tarihli Fetvâhane-i Âlî’nin Hazırladığı Kitâbu’t-Talâk.” Haz. Ahmed Akgündüz. İç. İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, Özel Hukuk-I. İstanbul: OSAV, 2012. google scholar
28. Feyzioğlu, Feyzi Necmeddin. Aile Hukuku. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1986. google scholar
29. Gayretli, Mehmet. “Tanzimat Sonrasından Cumhuriyet’e Kadar Olan Dönemde Kanunlaştırma Çalışmaları.” Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2008. google scholar
30. Gönensay, Samim. Aile Hukuku. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1940. google scholar
31. Heyet. el-Fetâva’l-Âlemgiriyye. Ed. Nizâmüddîn Burhânî. Bulak: Dâru’l-Fikr, 1892. google scholar
32. “Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu.” İç. Düstûr 3. Tertip C.8, 760. google scholar
33. “Hukûk-ı Âile Kararnâmesi: HAK.” İç. Düstûr 2. Tertip C.9, 762-81. google scholar
34. İbn Abidinzâde, Muhammed Alâuddîn. Kurretü Uyûni’l-Ahyâr li-Tekmileti Reddi’l-Muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995 google scholar
35. İbn Abidin, Muhammed Emin. Reddü’l-Muhtar ala’d-Dürri’l-Muhtar Şerhi Tenvîri’l-ebsâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1966. google scholar
36. İbn Hümam, Kemalüddîn Muhammed. Fethu’l-Kadîr. Beyrut: Mustafa el-Babî, 1970. google scholar
37. İbn Nüceym, Zeynüddîn el-Mısrî. el-Bahrü’r-Râik, Şerhu Kenzi’d-Dekâik. Medine: Dâru’l-Kitâbi’l-İsâmî, ty. google scholar
38. İSAM Kütüphanesi Arşivi. İstanbul Üsküdar Sicilleri. Sicil No: 791. google scholar
39. İSAM Kütüphanesi Arşivi. İstanbul Üsküdar Sicilleri. Sicil No: 792. google scholar
40. İSAM Kütüphanesi Arşivi. İstanbul Üsküdar Sicilleri. Sicil No: 797. google scholar
41. İSAM Kütüphanesi Arşivi. İstanbul Üsküdar Sicilleri. Sicil No: 798. google scholar
42. Kadri Efendi. Vâkıâtü’l-Müftîn. Bulak: Matbaatü’l-Mîriyye, 1882. google scholar
43. Kadri Paşa, Muhammed. el-Ahkâmü’ş-Şeri’yye fi’l-ahvâli’ş-şahsiyye alâ Mezhebi Ebî Hanife. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2007. google scholar
44. Kekeç, Elif Kısmet. “Arabuluculuk Yoluyla Uyuşmazlık Çözümünde Temel Aşamalar Ve Taktikler.” Doktora Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, 2010. google scholar
45. Kheel, Theodore Woodrow. The Keys to Conflict Resolution: Proven Methods of Settling Disputes Voluntarily. New York: Four Walls Eight Windows, 1999. google scholar
46. Köprülü, Bülent ve Selim Kaneti. Aile Hukuku. İstanbul: Özdem Kardeşler Matbaası, 1985. google scholar
47. Molla, Hüsrev. Dürerü’l-Hükkâm fî Şerhi Gureri’l-Ahkâm. Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye. “Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyyeden Kitâb-ı Sâdis Aşar: Kazâ Hakkında.” İç. Düstûr 1. Tertip C.4, 115-24. google scholar
48. Önder, Âkil. “Sulh Teşebbüsü ve İhtar Dâvalarını Mevzuatımızdan Çıkarmak Suretiyle Hukuk google scholar
49. Usulü Muhakemeleri Kanunu ile Medenî Kanun’da Tadilât İcrasına İhtiyaç Var Mıdır?.” Adliye Ceridesi 8 (1942): 1035-45. google scholar
50. Özbek, Mustafa Serdar. “Dünya Çapındaki Adalete Ulaşma Hareketiyle Ortaya Çıkan Gelişmeler ve Alternatif Uyuşmazlık Çözümü.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 51, no. 2 (2002): 1. google scholar
51. Özbek, Mustafa Serdar. “Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin “Aile Arabuluculuğu” Konulu Tavsiye Kararı.” DEÜHFD 7, no. 2 (2005): 71-102. google scholar
52. Özbek, Mustafa Serdar. Alternatif Uyuşmazlık Çözümü. Ankara: Yetkin Yayınları, 2022. google scholar
53. Özel, Ahmet. “el-Âlemgiriyye.” İç. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2:365-366. İstanbul: TDV Yayınları, 1989. google scholar
54. Reşid Paşa, Ahmed. Rûhu’l-Mecelle. Derseâdet: Matba-i Hayriye, 1910. google scholar
55. Saleh, Samir. Commercial arbitration in the Arab Middle East. Oxford: Hart Publishing, 2006. google scholar
56. Şeybânî, Muhammed b. Hasen. el-Asl. Thk. Mehmet Bonukalın. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012. google scholar
57. Temel, Ahmet. “İslam Aile Hukukundaki Arabulucu-Hakemlik Uygulamasının Türkiye’de Aile Arabuluculuğuna Muhtemel Katkıları.” Darulfunun İlahiyat 30, no. 2 (2019): 311-36. google scholar
58. Tahmaz, Abdülhamîd Mahmud. El-Fıkhü’l-Hanefiyye Fî Sevbihi’l-Cedîd. Dimeşk: Dâru’l-Kalem, 2014. “Usûl-i Muhâkeme-i Hukûkiyye Kânûn-ı Muvakkati: UMHK.” İç. Düstûr 1. Tertip C.4, 257-318. Uygur, Muteber Gülsefa. “İslâm Aile Hukukunda Hakemlik Kurumu.” Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2015. google scholar
59. Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet. Türk Medeni Hukuku: Aile Hukuku. İstanbul: İstanbul Matbaacılık, 1950. google scholar