Manastırlı İsmâil Hakkı’s Fusūlu’t-teysîr fî usūli’t-tafsīr and the Influence of Dārulfunūn

Öz

This study examines the contributions of Manastırlı Ismāil Hakkı, a late Ottoman scholar, to the methodology of tafsīr and analyzes the impact of these contributions on contemporary academic approaches. The research also explores the lasting effects of Dārulfunūn, a central institution in the transformation of scientific thought during the late Ottoman period, on the science of tafsīr and the terminology of tafsīr methodology. As a professor at Dārulfunūn, Manastırlı Ismāil Hakkı not only shaped the academic tradition of his time but also significantly contributed to the systematisation of tafsīr methodology. His approach to the concept of asbāb al-nuzūl, his interpretations of the issue of repeated revelation (takrār al-nuzūl), and his views on the historical context of Qur’ānic narratives are among the key issues that must be considered in contemporary tafsīr research. In this context, this study analyzes Manastırlı’s methodological approach to asbāb al-nuzūl and highlights the significance of his perspective for modern tafsīr studies. Furthermore, his work Fusūlu’t teysîr has created a methodological transformation in tafsīr education, offering a clear and concise structure suitable for inclusion in academic curricula. This research aims to provide a comprehensive examination of Manastırlı’s understanding of tafsīr and his scholarly influence at Dārulfunūn, thereby shedding light on his contributions to the science of tafsīr during the transition from the Ottoman period to the Republic.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Dārulfunūn
• Tafsīr Methodology
• Manastırlı Ismāil Hakkı
• Asbāb al-Nuzūl

Manastırlı İsmâil Hakkı’nın Fusûlü’t-teysir fî usûli’t-tefsir’i ve Dârülfünûn Etkisi

Öz

Bu araştırma, Osmanlı’nın son dönem âlimlerinden Manastırlı İsmâil Hakkı’nın tefsir metodolojisine sağladığı katkıları ele almakta ve söz konusu katkıların çağdaş akademik yöntem üzerindeki etkilerini analiz etmektedir. Çalışmada, Osmanlı’nın son döneminde ilmî zihniyet dönüşümünün merkezi kurumlarından biri olan Dârülfünûn’un tefsir ilmi ve usûl terminolojisi üzerindeki kalıcı etkileri de incelenmektedir. Manastırlı İsmâil Hakkı, Dârülfünûn’da müderris olarak görev yaparak yalnızca dönemin akademik geleneğini şekillendirmekle kalmamış, aynı zamanda tefsir metodolojisinin sistematikleşmesine önemli katkılar sağlamıştır. Onun sebeb-i nüzûl kavramına yönelik yaklaşımı, mükerrer nüzûl meselesine dair yorumları ve Kur’ân kıssalarının tarihsel bağlamına ilişkin görüşleri, çağdaş tefsir araştırmalarında dikkate alınması gereken temel meseleler arasında yer almaktadır. Bu bağlamda, çalışma kapsamında Manastırlı’nın sebeb-i nüzûl kavramına ilişkin metodolojik yaklaşımı analiz edilerek, onun bakış açısının modern tefsir çalışmaları açısından taşıdığı önem ortaya konacaktır. Ayrıca, Manastırlı İsmâil Hakkı’nın Fusûlü’t-teysîr adlı eseri, tefsir eğitiminde metodolojik bir dönüşüm sağlamış olup, sade ve özlü anlatımıyla akademik müfredatta kullanılmaya uygun bir yapı sunmaktadır. Bu araştırma, Manastırlı’nın tefsir anlayışını ve Dârülfünûn’daki ilmî etkisini detaylı bir şekilde ele alarak, onun Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde tefsir ilmine yaptığı katkıları ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Dârülfünûn
• Tefsir Metodolojisi
• Manastırlı İsmâil Hakkı
• Sebeb-i Nüzûl

Kaynakça

1. Ağırakça, Gülsüm Pehlivan. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Mekteplerde Ahlak Eğitim ve Öğretimi”. Marmara Üniversitesi (Turkey), 2021. google scholar
2. Akif, Mehmet. “Makalat (Ya Hasreten Ba’de Hasretin Ale’l-Müslimin !)”. Sebilü’r-Reşad, 02 Ocak 1913. google scholar
3. Albayrak, Sadık. Son Dönem Osmanlı Uleması İlmiye Ricalinin Teracim-i Ehvali. İstanbul: Medrese Yayınları, 1980. google scholar
4. Altın, Hamza. “II. Abdülhamid ve II. Meşrutiyet Devirlerinde Öğretmen Yetiştirme Meselesi.” Doktora tezi, Ankara Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009. google scholar
5. Arslan, Ali. “Darülfünun İlâhiyat Fakültesi, Fakülte Meclisi’nin Kurulması ve İlk Meclis Zabıtları (1911-1912)”. Değerler Öğretimi Dergisi, sy 5 (13) (2007): 9-36. google scholar
6. Atay, Hüseyin. Osmanlılarda Yüksek Din Öğretimi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1983. google scholar
7. Ay, Nazif. “Manastırlı İsmail Hakkı’nın İslâm Düşüncesindeki Yeri”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1995. google scholar
8. Aynî, Mehmet Ali. Darülfünun Tarihi. Editör Aykut Kazancıgil. İstanbul: Kitabevi, 2007. google scholar

9. Baki, Süleyman. “Manastırlı İsmail Hakkı Efendi: Hayatı ve Kelâm Alanındaki Eserleri”. İçinde Osmanlı İlim, Düşünce ve Sanat Dünyasında Balkanlar: Milletler Arası Tartışmalı İlmi Toplantı, 88. İstanbul, 2014. google scholar
10. Batman, Mustafa Murat. “Osmanlı Modern Dönem Tefsir Usûlü Örneği: Debreli Vildan Faik Bey (1853-1925) ve el-Mültekat fi-Usûlü’t-Tefsir Adlı Eseri”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016. google scholar
11. Boztepe, Süleyman. “II. Abdülhamid Dönemi idadîlerde tarih ve coğrafya eğitim-öğretimi”. master google scholar
12. thesis, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2018. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/297230. google scholar
13. Darülfünun İlâhiyat Sempozyumu Tebliğleri, 18-19 Kasım 2009. İstanbul: Ada Ofset, 2010. google scholar
14. Davud, el-Hac Hafız. “Fazıl-ı Merhum Manastırlı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin Yazısı”. Sebilü’r-Reşad II-IX, sy 41-223 (19 Aralık 1912): 280-81. google scholar
15. Doğan, İshak. “Sûre-Kıssa İlişkisi (Kalem Sûresi Örneği)”. Din ve Bilim - Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/1 (Haziran 2019), 115-139. google scholar
16. Dölen, Emre. “II. Meşrutiyet Döneminde Darülfünun”. Osmanlı Bilimi Arastırmaları (Studies in Ottoman Science) 10, sy 1 (01 Aralık 2008): 1-46. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuoba/ issue/1204/14161. google scholar
17. ———. Osmanlı Döneminde Darülfünun 1863-1922: Türkiye Üniversite Tarihi- I. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009. google scholar
18. Duman, Ali. “Fıkıh ve Siyaset Arasında İçtihat: Manastırlı İsmail Hakkı’nın Gözünden II. Meşrutiyet Döneminde İçtihat’a Bir Bakış”. Bilimname : Düşünce Platformu II, sy 5 (Şubat 2004): 75-90. http:// ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=eng&midno=11206875&Dergivalkod=0079. google scholar
19. Düstur, 1. Tertip. C. 7. Ankara: Başvekalet Devlet Matbaası, 1941. google scholar
20. Efendi, Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Editör A. Fikri Yavuz ve İsmail Özen. İstanbul: Meral Yayınevi, t.y. google scholar
21. el-Mubârek Muhammed. Fıkhu’l-Luga ve Hasâisu’l-’Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981. google scholar
22. Eren, Fatma. “Tanzimat sonrası Darülfünun’da tefsir dersleri: 1900-1914 yılları arası bir inceleme”. google scholar
23. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2017. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay. jsp?id=LWu_ZSsX6I 8P0Hcqyd2ig&no=TkOKPHDGnHHg2Ts931W7VA. google scholar
24. Ergin, Osman. Türkiye Maarif Tarihi. İstanbul: Eser Matbaası, 1977. https://archive.org/details/ turkiye-maarif-tarihi-i-ii.-cilt-osman-nuri-ergin-1977/T%C3%BCrkiye%20Maarif%20Tarihi%20 I-II.%20Cilt%20--%20Osman%20Nuri%20Ergin%20--%201977%20/page/n33/mode/2up. google scholar
25. Ergun, M. II. Meşrutiyet Devrinde Eğitim Hareketleri. Ankara: Ocak Yayınları, 1996. google scholar
26. Gökkır, Bilal, ve Safinaz Asrî. “Kur’ân ve Tefsir Öğretiminde Gelenek ve Batılılaşmanın İzleri: Osmanlı Darülfünun ve Medreseleri”. Muhafazakar Düşünce 2, sy 6 (2003): 121-40. google scholar
27. Gündüz, Mehmet, Bahar Erdoğan, and Süleyman Selimoğlu. “Said Paşa’nın Hatırât’ı ve Modern Eğitim Sorununa Bakışı.” Türkiye Eğitim Dergisi 6, no. 1 (2021): 146-164. google scholar
28. Hakkı, Manastırlı İsmail. Fusûlu’t-teysîr fî usûli’t-tefsîr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Tercüman, t.y. google scholar
29. ———. Şerhu’s-Sadr bi-Fezâili Leyleti’l-Kadr. Dersaâdet: Mahmud Bey Matbaası, 1325. google scholar
30. Haspolat, Mehmet Emre. “Manastırlı İsmail Hakkı ve Nübüvvet Görüşleri”. TuranSam Dergisi 10, sy 37 (2018): 196-206. https://doi.org/10.15189/1308-8041. google scholar
31. Hatipoğlu, Tahir. Türkiye Üniversite Tarihi. 2. bs. Ankara: Selvi Yayınevi, 2000. google scholar
32. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Darülfünun - Osmanlı 'da Kültürel Modernleşmenin Odağı. İstanbul: IRCICA, 2010. https://www.kitapsepeti.com/darulfunun-osmanlida-kulturel-modernlesmenin-odagi-2-cilt. google scholar
33. İnalcık, Halil. “Sened-i İttifak ve Gülhane Hatt-ı Hümâyunu”. BELLETEN 28, sy 112 (20 Ekim 1964): 603-22. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1204674. google scholar
34. Kattân, Mennâ’ Halîl. Esbab-ı Nüzûl, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, çev. Erdoğan Pazarbaşı, İbrahim Görener, [Prof. Dr. Şaban Kuzgun’un Anısına], (2001), sayı: 11, 153-172 google scholar
35. Kaya, Murat. “Tanzimat Sonrasındaki Tefsir Faaliyetleri”. İçinde Başlangıçtan Günümüze Türklerin google scholar
36. Kur’ân Tefsirine Hizmetleri, editör İsmail Kurt vd, 301-38. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012. google scholar
37. Mahir, Kastamonulu Ahmed. el-Fâtiha fi Tefsiri’l-Fâtiha. Dersaadet: Hukuk Matbaası, 1331. google scholar
38. Mehmedoğlu, Yurdagül. Tanzimat Sonrası Okullarda Din Eğitimi. İstanbul: İfav Yayınları, 2001. google scholar
39. Öztürk, Mustafa. Osmanlı Tefsir Mirası. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012. google scholar
40. Öztürk, İbrahim. Maarif Salnamelerine Göre Hamidabad Sancağında Eğitim (1898-1903)”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. Erişim 15 Şubat 2025. https://dergipark.org.tr/tr/pub/avrasyad/ issue/81170/1401987. google scholar
41. Paçacı, Mehmet. “Osmanlı Medreselerinde Tefsir Öğretiminin Yeri ve Tefsir’in Çağdaşlıkla Karşılaşması”. Osmanlı Toplumunda Kur’ân Kültürü ve Tefsir Çalışmaları- I, 2011, 69-89. google scholar
42. Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiye Altıncı Sene. Asır Matbaası, 1321. google scholar
43. Sapanca, Cüneyt. “Osmanlılarda Tefsir Usûlü Çalışmaları”. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. google scholar
44. Selçuk, Mustafa. “Darülfünun İlâhiyat Fakültesi Meclis Zabıtları”. İçinde Dârülfünun İlâhiyat Sempozyumu: 18-19 Kasım 2009 Tebliğleri, 206-14. İstanbul, 2010. google scholar
45. Suyuti Celâluddîn Abdurrahmân b. Ebû Bekr. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. C. 1. Şam: Dâru İbn Kesîr, 2006. google scholar
46. Şamlı, Ali Osman. “Manastırlı İsmail Hakkı’nın Tefsirciliği”. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016. google scholar
47. Şen, Ercan. “Manastırlı İsmail Hakkı’nın Fusûlu’t-teysîr fî usûli’t-tefsîr Adlı Eseri ve Tefsir Usûlüne Katkısı”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 53, sy. 1 (Haziran 2020): 17-40. https://doi.org/10.29288/ ilted.652300. google scholar
48. Yalçın, Şule. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş Devrinde Felsefe Görüşü (Halil Nimetullah Öztürk [1880-1957] Örneği).” Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021. google scholar
49. Taşer, Seyit. “Cumhuriyet Döneminde Üniversite Eğitiminin Yeniden Düzenlenmesi-1933 Üniversite Reformu ve Getirdikleri.” Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006. google scholar
50. Temel, Enes. “Mükerrer Nüzul Meselesi - I”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (Aralık 2017), 313-334. google scholar
51. Unat, Faik Reşit. Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihî Bir Bakış. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1964. google scholar
52. Yavuz, Salih Sabri. “Manastırlı İsmail Hakkı”. DİA İslâm Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı (TDV), 2003. google scholar
53. Zengin, Zeki Salih. Medreseden Dâru’l-Fünûn’a Türkiye’de Yüksek Din Eğitimi. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2011. google scholar
54. ———. Medreseden Darülfünuna Yüksek Din Öğretimi. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2011. google scholar
55. Zerkeşî, Bedreddîn. el-Bahrü’l-muhîtfî usûli’l-fıkh. Editör Muhammed Tâmir. C. 4. Beyrut: Dârul-Kütübî’l-’İlmiyye, 1994. google scholar