Yüksek İlim Tahsilinde Hadis Eğitimi: Osmanlı Dârülhadislerinden Dârülfünûn İlahiyat Fakültesi’ne

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Dârülhadislerinden Dârülfünun İlahiyat Fakültesi’ne geçiş sürecini ele alarak dini eğitimin modernleşme bağlamındaki dönüşümünü konu edinir. Temel amacı dârülhadislerdeki geleneksel hadis eğitimini, Dârülfünun İlahiyat Fakültesi’ndeki modern eğitimle karşılaştırmaktır. Dârülhadisler, İslam toplumunun ve hukukunun temel unsurlarından biri olan hadis ilmini yaşatan ve öğreten önemli eğitim merkezleridir. Dârülfünun İlahiyat Fakültesi, Batı bilimleriyle entegrasyonu hedefleyen modernleşme hareketlerinin bir temsili olarak ortaya çıkar ve temel İslami ilimlerin toplumbilimsel bir yaklaşımla öğretilmesini hedefler. Nitel araştırma yöntemlerinden içerik analizi yöntemini kullanan bu çalışmada tarihi belgeler, müfredat verileri ve konuyla ilgili akademik eserler üzerinden dârülhadis ve Dârülfünun İlahiyat Fakültesi’nin hadis ilmine yönelik eğitim anlayışları analiz edilmiştir. Çalışmanın kapsamı, dârülhadisler için kurulduğu ilk asır olan on dördüncü yüzyıldan Dârü’l-Hilâfeti’l-Aliyye Medresesi’ne bağlandığı 1914 yılına kadar olan süreç; Dârülfünun İlahiyat Fakültesi için kurulduğu yıl olan 1924’ten, kapatıldığı yıl olan 1933’e kadarki süreçtir. Araştırmada ulaşılan sonuçlar dârülhadislerin esnek ve bireysel bir eğitim anlayışı benimsediğini, Dârülfünun İlahiyat Fakültesi’nin ise daha yapılandırılmış, standartlaştırılmış bir müfredatla eğitim verdiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• din eğitimi
• metodoloji
• dârülhadis
• Dârülfünun İlahiyat Fakültesi

Ḥadīth Education in Higher Religious Studies: From Ottoman Dār Al-Ḥadīth to Dār Al-Funūn Faculty of Theology

Öz

This paper examines the transition from Ottoman Dār al-Ḥadīth institutions to the Dār al-Funūn Faculty of Theology, focusing on the transformation of religious education in the context of modernisation. Its primary aim is to compare the traditional ḥadīth education in dār al-ḥadīth institutions with modern education at the Dār al-Funūn Faculty of Theology. Dār al-ḥadīth institutions served as significant educational centres that preserved and taught ḥadīth, a fundamental element of Islamic society and law. The Dār al-Funūn Faculty of Theology emerged as a representation of modernisation movements aimed at integrating Western sciences while also seeking to teach fundamental Islamic sciences through a sociological approach. This study uses content analysis, a qualitative research method, to analyse the educational perspectives on hadīth in both dār al-ḥadīth institutions and the Dār al-Funūn Faculty of Theology through historical documents, curriculum data, and relevant academic works. The scope of the study covers the period from the 14th century, when dār al-ḥadīth institutions were first established, until 1914, when they were incorporated into the Dār al-Ḫilāfah al-ʿĀliyyah Madrasah; and for the Dār al-Funūn Faculty of Theology, from its founding year in 1924 until its closure in 1933. The findings of the research reveal that dār al-ḥadīth institutions adopted a flexible and individualised approach to education, whereas the Dār al-Funūn Faculty of Theology provided instruction through a more structured and standardised curriculum.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadīth
• religious education
• methodology
• dār al-ḥadīth
• Dār al-Funūn Faculty of Theology

Kaynakça

1. Akalın, İsa. “Hüseyin Avni Arapkirli’nin Arapça Usûlü’l-Hadîs Elyazması Ders Notları”. Hadis Tetkikleri Dergisi 15, sy 2 (2017): 115-43. google scholar
2. Akgündüz, Hasan. Klasik Dönem Osmanlı Medrese Sistemi: Amaç, Yapı, İşleyiş. İstanbul: Ulusal Yayınları, 1997. google scholar
3. Altuntaş, Mustafa Celil. “Osmanlı Döneminde Hadis İlmi”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018. google scholar
4. Altuntaş, Mustafa Celil. “Osmanlı İlim Geleneğinde Buhârîhânlık”. Hadis Tetkikleri Dergisi 8, sy 1 (2010): 33-67. google scholar
5. Arapkirî, Hüseyin Avni. Bugyetu’l-hasîs fî târîhi ilmi’l-hadîs. Editör Nilüfer Kalkan Yorulmaz. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2022. google scholar
6. Arıcı, Müstakim. “VII. / XIII. Yüzyıl İslâm Düşüncesinde Fahreddin Râzî Ekolü”. İslâm Araştırmaları Dergisi, sy 26 (2011): 1-37. google scholar
7. Atâî, Nev'izâde. Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik (Şekayık Zeyli). C. 1. 2 c. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017. google scholar
8. Atay, Hüseyin. Osmanlılarda Yüksek Din Eğitimi. Ankara: Atayy Yayınları, 2018. google scholar

9. Aydar, Hidayet. “Dârülfünun İlahiyat Fakültesi ve Türk Kültür Hayatına Katkıları”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 13 (2006): 23-43. google scholar
10. Ayhan, Halis. Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: İFAV Yayınları, 1999. google scholar
11. Aynî, Mehmet Ali. Dârülfünun Tarihi. Editör Metin Hasırcı. Ankara: Pınar Yayınları, 1995. google scholar
12. Baltacı, Cahid. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri (Teşkilat - Tarih). İstanbul: İrfan Matbaası, 1976. google scholar
13. Baltacıoğlu, İsmail Hakkı. Hayatım. İstanbul: Dünya Yayınları, 1998. google scholar
14. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). “İrade Dahiliye [İ.DH]”, t.y. google scholar
15. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). “İrade Hariciye [İ.HR]”, t.y. google scholar
16. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). “Kocaeli Tahrir Defteri”, t.y. google scholar
17. Bilge, Mustafa. İlk Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İstanbul Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1984. google scholar
18. Buhârî, Muhammed b. İsmail. “el-Câmiu’ş-Şahîh”, t.y. Süleymaniye Bölümü. Süleymaniye Kütüphanesi. google scholar
19. Cerrahoğlu, İsmail. “Fahruddin er-Râzî ve Tefsiri”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 2 (1977): 7-57. google scholar
20. Cevdet Paşa, Ahmet. Târîh-i Cevdet. 2. bs. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1309. google scholar
21. Ceylan, Şeyma. Dârülfünun İlahiyat Fakültesi Müderrisleri ve Ders Notları. İstanbul: İdav Yayınları, 2024. google scholar
22. Cihan, Sadık. “Osmanlı Devrinde Türk Hadisçileri Tarafından Yazılan Usulü Hadis Eserleri, Risâleleri ve Nuhbetü’l-fiker Üzerine Yapılan Şerh ve Tercümeler”. Atatürk Üniversitesi İslâmî ilimler Fakültesi Dergisi, sy 1 (1975): 127-36. google scholar
23. Çiftçi, Mehdin. “Süleymaniye Dârülhadisi (XVI-XVII Asırlar)”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012. google scholar
24. Dölen, Emre. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Darülfünun’da İlâhiyat Öğretimi”. İçinde Dârülfünûn İlahiyat Sempozyumu 18-19 Kasım 2009 Tebliğleri, 105-23. İstanbul, 2010. google scholar
25. Emin Bey Efendi. “Tarihçe-i Tarîk-i Tedrîs”. İlmiye Salnamesi, sy 1 (1916): 642-51. google scholar
26. Ergin, Osman Nuri. Türk Maarif Tarihi. İstanbul: Eser Matbaası, 1997. google scholar
27. Eşrefzâde, Şevketî Efendi. Medâris-i İslamiyye Islâhât Programı. İstanbul: Hürriyet Matbaası, 1329. google scholar
28. Fâtih Mehmet II Vakfiyeleri. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1938. google scholar
29. Furat, Ahmet Hamdi, Nilüfer Kalkan Yorulmaz, ve Osman Sacid Arı, ed. Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası (Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler)-XVIII. Yüzyıl. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2018. google scholar
30. Furat, Ayşe Zişan. “Darülfünundaki Yüksek Din Eğitiminin Klasik Dönem Osmanlı Eğitim Anlayışı Açısından Değerlendirilmesi”. İçinde Dârülfünûn İlahiyat Sempozyumu 18-19 Kasım 2009 Tebliğleri, 133-47. İstanbul, 2010. google scholar
31. Furat, Ayşe Zişan. “Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Okutulan Eserler”. İçinde Osmanlı Medreseleri Eğitim, Yönetim ve Finans, editör Fuat Aydın, Mahmut Zengin, Kübra Cevherli, ve Yunus Kaymaz, 631-49. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019. google scholar
32. Furat, Ayşe Zişan. “Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Tedris Usulü”. İçinde Osmanlı Medreseleri Eğitim, Yönetim ve Finans, editör Fuat Aydın, Mahmut Zengin, Kübra Cevherli, ve Yunus Kaymaz, 121-41. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019. google scholar
33. Gayti, Necmüddin Ebu’l-Mevâhib Muhammed b. Ahmed. “el-Ferâidu’l-muntazama”. Ankara, t.y. İsmail Saib Sencer. Ankara Üniversitesi DTCF Kütüphanesi. google scholar
34. Gül, Ahmet. Osmanlı Medreselerinde Eğitim-Öğretim ve Bunlar Arasında Darü’l-hadislerin Yeri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997. google scholar
35. Hatiboğlu, İbrahim. “Transmission of Western Hadıth Critique to Turkey: On the Past and the Future of Academic Hadıth Studies”. Hadis Tetkikleri Dergisi 4, sy 2 (2006): 37-53. google scholar
36. Hızlı, Mefail. “Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17, sy 1 (2008): 25-46. google scholar
37. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Dârulfünûn Tarihçesine Giriş”. Belleten 54, sy 210 (1990): 699-738. google scholar
38. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Dârülfünun”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 8:521-25. Ankara: TDV Yayınları, 1993. google scholar
39. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Osmanlı Eğitim ve Bilim Müesseseleri”. İçinde Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, editör Ekmeleddin İhsanoğlu, C. 2. İstanbul: İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 1998. google scholar
40. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Osmanlı Medrese Geleneğinin Doğuşu”. Belleten 66, sy 247 (2002): 849-904. google scholar
41. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Osmanlı Medrese Tarihçiliğinin İlk Safhası (1916-1965)”. Belleten 64, sy 240 (2000): 541-82. google scholar
42. İmamoğlu, Abdullah Taha. “Taşköprüzâde’ye Göre Hadis İlmi ve Letâfü’n-Nebî Adlı Kırk Hadis Risâlesinin Tahlili”. İçinde Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası: İstanbul’un Fethinden Süleymaniye Medreselerinin Kuruluşuna Kadar, editör Ömer Mahir Alper ve Müstakim Arıcı, 127-46, 2015. google scholar
43. İnce, Nazife Nihal, ve Rıfat Atay. “Tertîbu’l-ulûm ve Kevâkib-i seb’a’daki Öğrenim Kademeleri Benzerliği Üzerine”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 4, sy 4 (2019): 505-19. google scholar
44. İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi: 1924-1925. İstanbul: Yeni Matbaa, t.y. google scholar
45. İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi: 1925-1926. İstanbul: Yeni Matbaa, t.y. google scholar
46. İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi: 1926-1927. İstanbul: Yeni Matbaa, t.y. google scholar
47. İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi: 1927-1928. İstanbul: Yeni Matbaa, t.y. google scholar
48. İstanbul Dârülfünunu Talebe Rehberi: 1931-1932, 1932-1933. İstanbul: Yeni Matbaa, t.y. google scholar
49. İzgi, Cevat. Osmanlı Medreselerinde İlim Riyazi İlimler. 2 c. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997. google scholar
50. İzmirli, İsmail Hakkı. Hadis Tarihi. İstanbul: Dârü’l-Hadîs, 2002. google scholar
51. Kalkan Yorulmaz, Nilüfer. “Usul-i Hadis’ten Hadis Tarihi’ne: Dârülfünun İlahiyat’ta Hadis Tarihi Dersleri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23, sy 2 (2019): 651-71. google scholar
52. Kandemir, M. Yaşar. “eş-Şifâ’”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 39:134-38. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. google scholar
53. Kara, İsmail. “Türkiye’de İlahiyat Fakülteleri Dinî Kurumlar mı, Laik Kurumlar mı?” Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi 2, sy 1 (2009): 1-19. google scholar
54. Karacabey, Salih. “XI. ve XVI. Asır Osmanlı Medreselerinde Hadis Öğretimi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 4, sy 4 (1992): 227-35. google scholar
55. Kemal, Nâmık. Evrâk-ı Perîşân. Editör Raif Karadağ ve Ömer Faruk Harman. İstanbul: Tema Yayınları, 1973. google scholar
56. Kızıl, Fatma. “Türkiye’de Hadis Araştırmaları ve Oryantalizm”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11, sy 21 (2013): 303-31. google scholar
57. Kocatürk, Utkan. “Atatürk’ün Üniversite Raformu ile İlgili Notları”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, sy 6 (1984): 3-95. google scholar
58. Kürkçüoğlu, Kemal Edip, ed. Süleymaniye Vakfiyesi. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2024. google scholar
59. Kütükoğlu, Mübahat S. “Dârü’l-hilâfeti’l-aliyye Medresesi”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 8:507-8. Ankara: TDV Yayınları, 1993. google scholar
60. Macit, Yunus. “Osmanlı Gerileme Döneminde Hadis Öğretimi”. İçinde Anadolu’da Hadis Geleneği ve Dâru’l-hadisler, editör Muhittin Düzenli. Samsun, 2011. google scholar
61. Mecdî Mehmed Efendi. Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik Mecdî’nin Şakâ’ik Tercümesi. C. 2. 2 c. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2022. google scholar
62. Nasr, Seyyid Hüseyin. İslâm ve İlim. Çeviren İlhan Kutluer. İstanbul: İnsan Yayınları, 1989. google scholar
63. Okiç, Muhammed Tayyib. Bazı Hadis Meseleleri Üzerine Tetkikler. İstanbul: Osman Yalçın Matbaası, 1959. google scholar
64. Özden, Âkil Muhtar. Dârülfünunumuz Hakkında Bazı Mulahazât. İstanbul: Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekâsı, 1340. google scholar
65. Sahab, Ahmed, ve Filipovic Nenad. “The Sultan’s Syllabus: A Curriculum for the Ottoman Imperial medreses Prescribed in a ferman of Qânûm I Süleyman”. Studia Islamica 98, sy 99 (2004): 193-218. google scholar
66. Taşköprizâde, Ahmed Efendi. Miftâhu’s-saâde. Editör Abdülvehhâb Ebu’n-Nûr. 3 c. Kahire, 1968. T.C. Maarif Vekaleti 1925-1926 Ders Senesi İhsâiyat Mecmuası. İstanbul: Devlet Matbaası, 1928. Unan, Fahri. “Osmanlı Medrese Uleması: İlim Anlayışı ve İlmî Verim”. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 3, sy 5 (2003): 14-34. google scholar
67. Unan, Fahri. “Osmanlı Medreselerinde Eğitim Üzerine Yapılmış Çalışmalara Dair Bir Bibliyografya Denemesi”. Dîvân İlmî Araştırmalar, sy 18 (2005): 79-114. google scholar
68. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Çandarlı (Cnederli) Kara Halil Hayreddin Paşa”. Belleten 23, sy 91 (1959): 457-78. google scholar
69. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. 5. bs. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. google scholar
70. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. C. 2. 4 c. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1947. google scholar
71. Ünal, Yavuz. Modern Dönemde İlahiyat Fakültelerinde Hadis Eğitimi ve Araştırmaları Çalıştayı (24-25 Mart 2012). Samsun: Ceylan Ofset, 2012. google scholar
72. Ünver, Süheyl. Fatih Külliyesi ve Zamanı İlim Hayatı. İstanbul: T.C. İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1946. google scholar
73. Wisemma, Hans Johan Gooitzen. Towards the Third Generation University: Managing the University in Transition. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2009. google scholar
74. Yardım, Ali. “Dârülhadis”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 8:529-32. Ankara: TDV Yayınları, 1993. google scholar
75. Yardım, Ali. “Osmanlı Devrinde Dârülhadisler”. İçinde Osmanlı, editör Hasan Celâl Güzel ve Güler Eren, 8:163-75. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. google scholar
76. Yasar, Hüseyin Hüsameddin. Amasya Tarihi. C. 1. 12 c. İstanbul, 1911. google scholar
77. Yıldırım, Selahattin. “Osmanlı Dönemi Anadolu Muhaddisleri”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994. google scholar
78. Yıldırım, Selahattin. “XIX. Yüzyıl Osmanlı Muhaddisleri ve Eserleri”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, sy 13 (2004): 263-315. google scholar
79. Yıldırım, Selahattin. “XVII. Yüzyıl Osmanlı Muhaddisleri ve Eserleri”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, sy 14 (2004): 151-82. google scholar
80. Yılmaz, Yasin. “Kanûnî Vakfiyesi ve Süleymaniye Külliyesi (Eğitim, Kültür ve Sosyal Yönü -Başlangıçtan 1600’e Kadar)”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002. google scholar
81. Yücel, Ahmet. “Silsiletü’z-Zeheb”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 37:208-9. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. google scholar
82. Yücel, Ekrem. “Osmanlı Devri Dâru’l-Hadisleri ve Hadis Eğitimi”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012. google scholar
83. Zengin, Zeki Salih. Medreseden Darülfünuna Türkiye’de Yüksek Din Eğitimi. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2011. google scholar
84. Zengin, Zeki Salih. “Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun Hazırlanmasından Sonraki İlk Dönemde Uygulanışı ve Din Eğitimi”. Dini Araştırmalar 5, sy 13 (2002): 81-106. google scholar