Mevlânâ’nın Mesnevi’sinde Kötülük Problemine Karşı Ruhsal Olgunlaşma Teodisesi

Öz

Mevlânâ’nın din felsefesinin en önemli konularından biri olan kötülük problemi ve teodise hakkındaki görüşleri oldukça önemlidir. Son yıllarda Türkiye’de araştırmacılar Mevlânâ’da kötülük problemine odaklanan birçok çalışma yapmıştır. Bunlardan bir kısmı Mevlânâ’nın kötülük problemini ele alan genel nitelikli çalışmalar, bir kısmı ise Mevlânâ’daki teodiselere odaklanan ya da teodise öneren daha özelleşmiş çalışmalardır. Literatür taraması yöntemini kullanan bu çalışma diğer çalışmalardan farklı olarak Mevlânâ’da ruhsal olgunlaşma teodisesine Mesnevi üzerinden odaklanmaktadır. Bu çalışmada Mevlânâ’da ruhsal olgunlaşma teodisesi yedi temel öncül oluşturularak sistematize edilmiştir: 1) Allah’ın kötülükleri yaratmak için iyi bir nedeni vardır. 2) Bu iyi neden ruhsal olgunlaşmadır. 3) İnsanın kötülük yapmasının sebebi Allah’la arasındaki epistemik mesafedir. 4) Mevlânâ’ya göre kötülüklerin nedeni ruhsal yönden olgunlaşmamış insandır. 5) İnsanı kötülüğe sevk eden unsurlar başta olgunlaşmamış nefis olmak üzere, heva, heves ve şeytandır. 6) Kötülüklerin engellenmesi için insanın ruhsal yönden olgunlaşması, insanın ruhsal yönden olgunlaşması için kötülüklerden arınması gerekmektedir. 7) Ruhsal Olgunlaşmanın nihai hedefi kötülükleri aşkla ortadan kaldırmak, bunun yolu da Allah’la birliktir (fenâfillah). Bu öncüllerden elde edilen sonuç ise -her ne kadar kendisinin böyle bir çabası olmasa da- Mevlânâ’nın görüşlerinden ruhsal olgunlaşma teodisesi çıkarsamanın mümkün olduğudur. Mevlânâ’daki ruhsal olgunlaşma teodisesi içerik olarak özgün bir hüviyete sahip olmasa da metaforik üslup bakımından özgündür. 

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Mevlânâ
• Kötülük Problemi
• Teodise
• Ruhsal Olgunlaşma

Soul-Making Theodicy Against the Problem of Evil in Mawlânâ’s Masnavi

Öz

Mawlânâ’s views on the problem of evil, one of the most important issues in the philosophy of religion, are very important. In recent years, in Turkey, researchers have completed many studies focusing on the problem of evil in Mawlânâ. Some of these are general studies that deal with Mawlânâ’s problem of evil, while others are more specialised studies that focus on theodicies in Mawlânâ or propose specific theodicies. This study, which uses the literature review method, unlike other studies, focuses on the soul-making theodicy in Mawlânâ through an analysis of the Masnavi. In this study, the soul-making theodicy in Mawlânâ’s thought is systematised through the formulation of seven foundational premises: 1) God has a good reason for creating evil. 2) This good reason is soul-making. 3) The reason why people do evil is the epistemic distance between God and them. 4) The cause of evil is the spiritually immature person. 5) The factors that lead people to evil are primarily the immature soul, desire, passion and the devil. 6) In order to prevent evil, human must become spiritually mature, and in order for human to become spiritually mature, human must be purified from evil. 7) The ultimate goal of soul-making is to eliminate evil through love, and the way to achieve this is union with God (fanā’ fī Allāh). The conclusion derived from these premises is that even though Mawlânâ himself did not explicitly pursue such a framework, it is possible to infer the soul-making theodicy from his thought. The theodicy of soul-making in Mavlānā does not have an original identity about content; it is seen that it is original about metaphorical rhetoric.

Anahtar Kelimeler

• The Philosophy of Religion
• Mawlânâ
• The Problem of Evil
• Theodicy
• Soul-Making

Kaynakça

1. Akdağ, Özcan. “Mevlânâ’nın Kötülük Sorununa Yaklaşımı”. İçinde İslâm Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise I, editör Hakan Hemşinli ve Yunus Kaplan. Ankara: Elis Yayınları, 2021. google scholar 
2. Akdemir, Ferhat. Korkunç Kötülükler ve Tanrı. Ankara: Elis Yayınları, 2014. google scholar 
3. Ayvaz, Muzaffer. Mevlânâ’nın Ahlak Öğretisi, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2021. google scholar 
4. Baykan, Erdal. Düşünceye Gelmeyen Tanrı Sorunu ve Mevlana. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları, 2017. google scholar 
5. Camus, Albert. Başkaldıran İnsan. Çeviren Tahsin Yücel. Ankara: Kuzey Yayınları, 1985. google scholar 
6. Durak, Nejdet. “Mevlânâ’nın Ahlak Öğretisinde İyi ve Kötü Kavramları”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 6 (01 Aralık 2007): 1-24. https://dergipark.org.tr/en/pub/sbe/247833. google scholar 
7. Emiroğlu, İbrahim. Sûfi ve Dil (Mevlânâ Örneği), İstanbul: İnsan Yayınları, 2002. google scholar 
8. Gündoğan, Ali Osman. Albert Camus ve Başkaldırma Felsefesi. Birey Yayıncılık, 1995. google scholar 

9. Hasker, William. “On Regretting the Evils of This World”. İçinde The Problem of Evil: Selected Readings, editör Michael L. Peterson, 1-19. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1992. google scholar 
10. Hick, John. Evil and the God of Love. Basingstoke: Palgrave Macmillan Ltd, 2010. google scholar 
11. Hume, David. Din Üstüne. Çeviren Mete Tunçay. 3. Baskı. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 1995. google scholar 
12. Irenaeus. “Against Heresies”. İçinde The Ante-Nicene Fathers, editör Alexander Roberts ve James Donaldson, C. I. New York: Charles Scribner’s Sons, 1913. google scholar 
13. Kabaklı, Ahmet. Mevlana. İstanbul: Toker Yayınları, 1976. google scholar 
14. Kalın, Mehmet Fatih. “John Hick’s Theodicy of Moral and Spiritual Development and a Critical Examination of Theodicy”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 24, sy 4 (Aralık 2024): 1727-50. https://doi.org/10.18037/ausbd.1534046. google scholar 
15. Kuşlu, Abdullah. “Mevlânâ’da İnsanın Yaratılması Bağlamında Rahmet, İyilik ve Kötülük Tasavvuru”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28, sy 1 (15 Haziran 2024): 507-25. https://doi.org/10.18505/cuid.1415503. google scholar 
16. Küng, Hans. On Being a Christian. Çeviren Edward Quinn. New York: Doubleday Company, 1976. google scholar 
17. Leibniz, Gottfried Wilhelm. Theodicy: Essays on the Goodness of God, the Freedom of Man and the Origin of Evil. Çeviren E. M. Huggard. Oxford: Biblobazaar, 1985. google scholar 
18. Manafov, Rafiz. “John Hick’in Din Felsefesinde Kötülük Problemi ve Günümüz Açısından Teodise”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2006. google scholar 
19. McCloskey, H. J. “God and Evil”. The Philosophical Quarterly 10, sy 39 (Nisan 1960): 97-114. https://doi.org/10.2307/2960059. google scholar 
20. Mevlânâ, Celâleddîn Rûmî. Dîvân-ı Kebîr IV. C. 4. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992. google scholar 
21. ———. Fîhi Mâ Fîh. Çeviren Ahmed Avni Konuk. İstanbul: İz Yayıncılık, 2009. google scholar 
22. ———. Konularına Göre Açıklamalı Mesnevi Tercümesi. Çeviren Şefik Can. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997. google scholar 
23. ———. Rubailer. Çeviren Hasan Ali Yücel. 3. Baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.google scholar 
24. ———. Şark İslam Klasikleri; Mesnevî I. Çeviren Veled İzbudak. C. 1. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990. google scholar 
25. ———. Şark İslam Klasikleri; Mesnevî II. Çeviren Veled İzbudak. C. 2. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990. google scholar 
26. ———. Şark İslam Klasikleri; Mesnevî III. Çeviren Veled İzbudak. C. 3. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990. google scholar 
27. ———. Şark İslam Klasikleri; Mesnevî IV. Çeviren Veled İzbudak. C. 4. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990. google scholar 
28. ———. Şark İslam Klasikleri; Mesnevî V. Çeviren Veled İzbudak. C. 5. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990. google scholar 
29. ———. Şark İslam Klasikleri; Mesnevî VI. Çeviren Veled İzbudak. C. 6. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990. google scholar 
30. Peterson, Michael, William Hasker, Bruce Reichenbach, ve David Basinger. Akıl ve İnanç: Din Felsefesine Giriş. Çeviren Rahim Acar. 2. Baskı. İstanbul: Küre Yayınları, 2009. google scholar 
31. ———. Reason and Religious Belief; An Introduction to the Philosophy of Religion. New York, Oxford: Oxford University Press, 1991. google scholar 
32. Peterson, Michael L. “Introduction: The Problem of Evil”. İçinde The Problem of Evil: Selected Readings, editör Michael L. Peterson, 1-19. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1992. google scholar 
33. Rouzati, Nasrin. “Evil and Human Suffering in Islamic Thought—Towards a Mystical Theodicy”. Religions 9, sy 2 (03 Şubat 2018): 47. https://doi.org/10.3390/rel9020047. google scholar 
34. ———. Trial and Tribulation in the Qur’an: A Mystical Theodicy. Berlin: Gerlach press, 2015. google scholar 
35. Şeb-i Arûs. Hz. Mevlânâ’nın Hayatı ve Şahsiyeti (Erişim:23 Şubat 2025), 2025. google scholar 
36. Taylan, Necip. Düşünce Tarihinde Tanrı Sorunu. 2. Baskı. İstanbul: Şehir Yayınları, 2000. google scholar 
37. Tunagöz, Tuna. “Mevlana’da Kötülük Problemi ve İlahi Adalet Savunusu”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 24, Sayı 2 (31 Ekim 2015): 233-46. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cusosbil/354241.google scholar 
38. Yaran, Cafer Sadık. Kötülük ve Teodise. 3. Baskı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2021. google scholar 
39. Yasa, Metin. Kötülük Sorunu. Ankara: Elis Yayınları, 2003. google scholar 
40. ———. “Kötülük Sorunu”. İçinde Din Felsefesi El Kitabı, editör Recep Kılıç ve M. Sait Reçber. Ankara: Grafiker, 2014. google scholar 
41. ———. Tanrı ve Kötülük. Ankara: Elis Yayınları, 2003.google scholar 
42. Yüce, Fatma. “Din Felsefesinde Kötülük Problemi ve Teodise: Algısal Kötülük Kavramıyla Yeni Bir Perspektif”. Felsefe Dünyası, Sayı 63 (15 Temmuz 2016): 179-202. https://dergipark.org.tr/en/pub/felsefedunyasi/issue/58332/851558. google scholar 
43. ———. “Mevlânâ’da Kötülük Problemi ve Zıtlıklar Teodisesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26, sy 3 (15 Aralık 2022): 1003-19. https://doi.org/10.18505/cuid.1140099. google scholar