Fail ve Daemonik Yüzü: Eleştirel Realist Bir Okuma

Öz

Bu makale, fail kavramını, Türkiye bağlamında ve ilgili literatür çerçevesinde yeniden düşünmeye yönelmektedir. Şerif Mardin’in “daemonik fail” betimlemesiyle, eleştirel realizmin “düşünümsel fail” anlayışı arasında kurulan soybilimsel lenslerle oluşturulan kavramsal tartışma ve karşılaştırma yardımıyla bireyin yalnızca toplumsal yapılar içinde şekillenen bir figür olmadığı; aynı zamanda kendi iç dünyasıyla, düşünceleri ve çatışmalarıyla da varlık kazanan bir özne olduğu hatırlatılmaktadır. Çalışma, Türkiye’de faillik üzerine süren düşünsel tartışmalara iki düzeyde katkı sunmayı amaçlamaktadır; ilk olarak, insanı yalnızca toplumsal yapıların pasif bir taşıyıcısı olarak değil; kendi içsel yönelimi, düşünsel derinliği ve ontolojik kapasitesiyle var olan bir özne olarak yeniden düşündürürken fail kavramına dair alışılmış kalıpların ötesine geçmeyi teklif eder. Eleştirel realizmin düşünümsellik anlayışı ile Mardin’in ortaya koyduğu daemonik fail figürüne karşı bastırılmış potansiyelin düşünsel üretim süreçlerindeki rolü görünür hale getirilir. Bu bağlamda fail, yalnızca dışsal koşulların değil, aynı zamanda kendi iç çatışmalarının ve dönüşüm kapasitesinin de taşıyıcısı olarak ele alınır. Son olarak çalışma, “bizde yok, Batıda var” gibi epistemeye işleyen kökleşmiş oto-oryantalist söylemleri sorgularken yerel düşünce ikliminde faile ontolojik yaklaşan katmanlı, sahici ve çoğul biçimleri ele alan bir tartışma zemini önerir.

Anahtar Kelimeler

• Fail
• Daemon
• Eleştirel Realizm
• Düşünümsellik
• Oto-oryantalizm

The Agency and Its Daemonic Face: A Critical Realist Reading

Öz

This article aims to contribute to rethinking the concept of the agent in the context of Türkiye and the related literature. Through a conceptual discussion and genealogical comparison between Şerif Mardin’s description of the “daemonic agent” and critical realism’s understanding of the “reflexive agent,” it is reminded that the individual is not only a figure shaped within social structures, but also a subject that comes into existence through his/her inner world, thoughts and conflicts. The study aims to contribute to the ongoing intellectual debates on agency in Türkiye on two interrelated levels. First, it proposes to go beyond the conventional moulds of the concept of agency by rethinking the human being not only as a passive bearer of social structures but also as a subject that exists with its own inner orientation, intellectual depth and ontological capacity. With the reflexivity of critical realism, the role of repressed potential in the processes of intellectual production becomes visible in contrast to Mardin’s daemonic figure of the agent. In this context, the agent is treated as the bearer of not only external conditions but also its own internal conflicts and capacity for transformation. Finally, while questioning the ingrained auto-orientalist discourses such as “we lack it, the West does,” the study proposes a discussion ground that addresses the layered, authentic and plural forms of ontological approach to agency within the local intellectual climate.

Anahtar Kelimeler

• Agency
• Daemon
• Critical Realism
• Reflexivity
• Oto-orientalism

Kaynakça

1. Archer, Margaret. “Kolektif Düşünümsellik: İlişkisel Bir Örnek.” İlişkisel Sosyoloji: Ontolojik ve Teorik Yönelimler içinde, editör Christopher Powell ve François Depelteau, çeviren Özlem Akkaya, 225-250. İstanbul: Phoenix Yayınevi, 2015. google scholar
2. Archer, Margaret. Being Human: The Problem of Agency. New York: Cambridge University Press, 2003. google scholar
3. Atay, Oğuz. Günlük. İstanbul: İletişim, 1987. google scholar
4. Arlı, Alim. “Bir Siyaset Sosyoloğu Olarak Şerif Mardin,” Türkiye Araştırmaları Dergisi 2, 1, (2004): 495-510. google scholar
5. Arlı, Alim. “Türkiye’de Sosyolojinin Eleştirel Kapasitesi: Şerif Mardin Üzerine,” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 6, 11 (Mayıs 2008): 633-652. google scholar
6. Bayram, Ahmet Kemal. “Foucault’nun Yöntemi: Hakikatin Söylemsel İnşasının Arkeolojisi ve Soykütüğü”. International Journal of Political Science and Urban Studies 6, (Eylül 2018): 217-230. https://doi.org/10.14782/ipsus.460139.. google scholar
7. Benton, Ted ve Ian Craib. Sosyal Bilim Felsefesi. Toplumsal Düşüncenin Bilimsel Temelleri, çeviren Ümit Tatlıcan ve Berivan Binay. İstanbul: Sentez, 2008. google scholar
8. Bhaskar, Roy. Reclaiming Reality: A Critical Introduction to Contemporary Philosophy. London: Routledge, 2011. google scholar

9. Bhaskar, Roy. İnsan Bilimlerinin Felsefi Eleştirisi: Natüralizmin Olanaklılığı, çeviren Vefa Saygın Öğütle. Ankara: Nika Yayınevi, 2018. google scholar
10. Bourdieu, Pierre. Devlet Üzerine, çeviren Aslı Sümer. İstanbul: İletişim, 2015. google scholar Butler, Judith. Cinsiyet Belası, Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi, çeviren Başak Ertür. İstanbul: Metis, 2008. google scholar
11. Çeğin, Güney ve Emrah Göker. Tözcülüğün Tasfiyesi: İlişkisel Sosyolojide Temel Yaklaşımlar. İstanbul: Nota Bene Yayınları, 2012. google scholar
12. Çiğdem, Ahmet. “Milli Mesele” Olarak Din.” Şerif Mardin›e Armağan içinde, editör Ahmet Öncü ve Orhan Tekelioğlu, 21-35. İstanbul: İletişim, 2015. google scholar
13. Erozan, Boğaç. “Şerif Mardin ve H. Ünal Nalbantoğlu Üzerine Yorumlar,” Toplum ve Bilim, 115, (2009): 46-69. google scholar
14. Foucault, Michel. Entelektüelin Siyasi İşlevi: Seçme Yazılar 1. İstanbul: Ayrıntı, 2011. google scholar
15. Gürbilek, Nurdan. Mağdurun Dili. İstanbul: Metis Kitap, 2008. google scholar
16. Gürbilek, Nurdan. Kötü Çocuk Türk. İstanbul: Metis Kitap, 2012. google scholar
17. Horkheimer, Max. Akıl Tutulması, çeviren Orhan Koçak. İstanbul: Metis, 1998. google scholar
18. Keskin, Ferda “Michel Foucault’da Etik ve Jeneoloji (Soy bilimi) Kavramları,” Cafrande, 21 Kasım, 2015, https://www.cafrande.org/michel-foucaultda-etik-ve-jeneoloji-soy-bilimi-kavramlari-ferda-keskin/ google scholar
19. Kolasi, Klevis. “Uluslararası İlişkiler Teorisinde Bilimsel Realizm ve Yapı Kavramı.” Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 73, 4 (November 2018): 931-58. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002523. google scholar
20. Mardin, Şerif. Türkiye’de Din ve Siyaset, Makaleler 3. İstanbul: İletişim, 1991. google scholar
21. Mayer, Jacob Peter. Tüketim Toplumu için önsöz, Jean Baudrillard, 11-14. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2017. google scholar
22. Mcfarlane, Craig. “İlişkisel Sosyoloji Teorik Ati Hümanizm ve İnsan-Dışı Meselesi.” İlişkisel Sosyoloji: Ontolojik ve Teorik Yönelimler içinde, editör Christopher Powell ve François Depelteau, çev. Özlem Akkaya, 79-110. İstanbul: Phoenix Yayınevi, 2015. google scholar
23. Nalbantoğlu, Hasan Ünal. Arayışlar Bilim Kültür Üniversite. İstanbul: İletişim, 2009. google scholar
24. Nietzsche, Friedrich. Ahlakın Soykütüğü Üstüne, çeviren Ahmet İnam. İstanbul: Say Yayınları, 2024. google scholar
25. Okutan, Birsen Banu. “Din Sosyolojisinin Yöntemsel İncelikleri: Bir Şematikleştirme Çabası,” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24, 2 (Aralık 2020): 911-931. https://doi.org/10.18505/cuid.784076. google scholar
26. Okutan, Birsen Banu. Balinanın Farkında: Yapı-Fail Dikotomisini Anlama Girişimi. İstanbul: Tezkire yayınları, 2023. google scholar
27. Öğütle, Vefa Saygın. Failin Ontolojisi Sosyal Bilimlerde Nedensellik ve Yönelimsellik. Ankara: Fol Kitap, 2022. google scholar
28. Öğütle, Vefa Saygın. Metodolojik Bireyciliğin Eleştirisi. Ankara: Ayrıntı Yayınları, 2013. google scholar
29. Sunar, Lütfi. “Batı Düşüncesinde Yeni Arayışlar ve Roy Bhaskar’ın Eleştirel Realizm Felsefesi,” İstanbul University Journal of Sociology, 3, 15 (Şubat 2007): 85-100. google scholar
30. Taburoğlu, Özgür. “Zındık ve Sapkın: Türk ve İslam Topluluklarında Demonik Düşünce”, Kültür ve İletişim Dergisi 6, 1 (2003): 109-127. google scholar
31. Wacquant, Loïc. “A Concise Genealogy and Anatomy of Habitus”, The Sociological Review, 64, 1 (Şubat 2016): 64-72. google scholar