Is Artificial Intelligence a New Type of Being? An Evaluation Within the Framework of Classical and Contemporary Islamic Thought

Yıl 2025, Cilt: 36 Sayı: 3, 820 - 844, 31.12.2025

Şengül Özdemir

https://doi.org/10.26650/di.2025.36.3.1762022

https://izlik.org/JA53ST52DR

Öz

This article analyzes the fact that artificial intelligence fulfills the functions at the level of species competence of many beings classified and analyzed within the framework of the concept of soul (nafs) in terms of ontological status, and that the ontological description of Classical Islamic philosophy has changed radically. This radical transformation of the ontological description is generally discussed around the fundamental question of whether artificial intelligence will gain consciousness. To make sense of this problem in the context of Islamic thought, we conduct a conceptual analysis and comparison within the framework of the conception of the soul and artificial intelligence. This is mediated by the approach of functionality and multiple realisability in the philosophy of mind. The aim of this article is to shed light on the radical transformation that has occurred in both classical Islamic thought and contemporary understandings of existence and to discuss the impact of artificial intelligence in the reshaping process of contemporary Islamic thought. To make sense of this profound transformation and its impact on contemporary Islamic thought, the inseparable nature of understanding, interpreting and application the hermeneutic method is emphasised. Without grasping the ontological, epistemological and axiological dimensions of the artificial intelligence phenomenon, which transforms human existence and experience in all its dimensions, and without constructing a new language for it, reducing the existing religious, philosophical and scientific knowledge and heritage to an application element consisting of mere repetition and imitation is criticized within the framework of the concept of cognitive self-censorship. 

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Peripateticism , Soul (Nafs) , Functionalism , Artificial Intelligence , Transhumanism.

Yapay Zeka Yeni Bir Varlık Türü Mü? Klasik ve Günümüz İslam Düşüncesi Çerçevesinde Bir Değerlendirme

https://izlik.org/JA53ST52DR

Öz

Bu makale, yapay zekanın (YZ’nın) ontolojik statü bakımından nefs kavramı çerçevesinde tasnif ve tahlil edilen pek çok varlığın türsel yetkinlik düzeyindeki işlevleri yerine getirdiği olgusu ve Klasik İslam felsefesinin ontolojik tasvirinde meydana gelen köklü dönüşümü ele alır. Ontolojik tasvirin bu kökten dönüşümü genellikle YZ’nın bilinç kazanıp kazanmayacağı temel sorusu ekseninde tartışılmaktadır. İslam düşüncesi bağlamında bu sorunun anlamlandırılması için zihin felsefesindeki işlevsellik ve çoklu gerçekleştirilebilirlik yaklaşımı aracılığıyla nefs tasavvuru ve YZ çerçevesinde kavramsal analiz ve kıyaslama yapılmaktadır. Bu makalenin amacı hem Klasik İslam düşüncesi hem de günümüz varlık anlayışlarında meydana gelen köklü dönüşüme ışık tutmak ve günümüz İslam düşüncesinin yeniden şekillenme sürecinde YZ’nın etkisini tartışmaktır. Günümüz İslam düşüncesini derinden etkileyen bu dönüşüm ve etkiyi anlamlandırmak için hermenötik yöntemin anlama, yorumlama ve uygulamanın ayrıştırılamazlığı ilkesi vurgulanmıştır. Tüm boyutlarıyla insan varoluş ve tecrübe biçimini dönüştüren YZ’nın ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik boyutlarını kavramadan ve onunla ilgili yeni bir dil inşa etmeden mevcut dinî, felsefi ve bilimsel birikim ve mirasın, salt uygulama unsuruna indirgenmesi idrak otosansürü kavramı çerçevesinde eleştirilmektedir. 

Anahtar Kelimeler

İslam felsefesi , Meşşâilik , Nefs , İşlevsellik Teorisi , Yapay Zeka , Transhümanizm

Kaynakça

• Abdullah, A. H. vd. “Rice and the Electronic Nose” in Electronic Noses and Tongues in Food Science. Eds. Victor Preedy and María Luz Rodríguez Méndez, 103-113. Oxford: Academic Press, 2016. google scholar 
• Akkoca, Yusuf. “Endüstri̇ 4.0 ve Sanayi̇ Devri̇mleri̇ni̇n Kavramsal Geli̇şi̇mi̇” Endüstri 4.0 Paradigması: İşletme Fonksiyonlarının Dijital Dönüşümü içinde, ed. Fatih Ferhat Çetinkaya ve Emine Şener, 13-32. İstanbul: Efe Akademi Yayınevi, 2020. google scholar 
• Bickle, John. “Multiple Realizability.” Stanford Encyclopedia of Philosophy, 1998. https://plato.sydney.edu.au/entries/multiple-realizability/ google scholar 
• Brimah, Perry Isa. “Consciousness Explained: An Islamic Perspective on Mind, Awareness and AI,” To Be A Muslim Accessed 4 July 2025. google scholar 
• Bostrom, Nick. “A History of Transhumanist Thought.” Journal of Evolution and Technology 14/1 (Nisan 2005), 1-25. google scholar 
• Bostrom, Nick. Superintelligence Paths, Dangers, Strategies. Oxford: Oxford University Press, 2014. google scholar 
• Bridle, James. Ways of Being: Beyond Human Intelligence. London: Allen Lane an imprint of Penguin Books, 2022. google scholar 
• Bubeck, Sébastien vd. “Sparks of Artificial General Intelligence: Early Experiments with GPT-4.” Arxiv 2023. https://doi.org/10.48550/ARXIV.2303.12712. google scholar 
• Chalmers, David J. The Conscious Mind in Search of a Fundamental Theory. New York: Oxford University Press, 1996. google scholar 
• Cummins, Robert. “Functional Analysis.” The Journal of Philosophy 72/20 (Kasım 1975), 741-765. https://doi.org/10.2307/2024640. google scholar 
• Dağ, Ahmet. İnsansız Dünya Transhümanizm. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020. google scholar 
• Demir, Kadir Alpaslan, Gözde Döven, and Bülent Sezen. “Industry 5.0 and Human-Robot Co-Working”. Procedia Computer Science 158 (Ocak 2019), 688-695. https://doi.org/10.1016/j.procs.2019.09.104. google scholar 
• Dennett, Daniel Clement. Aklın Türleri: Bir Bilinç Anlayışına Doğru. Çev. Handan Balkara. İstanbul: Varlık Yayınları, 1999. google scholar 
• Dennett, Daniel Clement. Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology. Cambridge: MIT Press, 1998. google scholar 
• Dennett, Daniel Clement. Consciousness Explained. New York: Back Bay Books/Little, Brown and Company, 1991. google scholar 
• Dereli, Türkay. “Yapay Zekâ ve İnsanlık.” Bilişim Teknolojileri ve İletişim: Birey ve Toplum Güvenliği içinde, eds. Muzaffer Şeker vd. 113-30. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2020. google scholar 
• Fodor, Jerry. “Special Sciences: Still Autonomous After All These Years.” Philosophical Perspectives 11 (1997), 149-163. [şüpheli bağlantı kaldırıldı]. google scholar 
• Freitas, Robert A. and Ralph C. Merkle. Kinematic Self-Replicating Machines. Georgetown: Landes Bioscience/Eurekah.com, 2004. google scholar 
• Gadamer, Hans-Georg. Truth and Method. Trans. Joel Weinsheimer and Donald G. Marshall. London and New York: Continuum Publishing Group, 2006. google scholar 
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Münkız mine’d-dalâl ve’l-mûsıl ilâ zî izzeti’l-celâl. Beyrut: Dârü’l-Âfâk, 1977. google scholar 
• Goichon, Anne-Marie. İbn Sînâ Felsefesi ve Ortaçağ Avrupasındaki Etkileri. Çev. İsmail Yakıt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2000. google scholar 
• Huxley, Julian. New Bottles for New Wine. London: Chatto & Windus, 1959.google scholar 
• İbn Bâcce. Kitâbü’n-Nefs. Çev. Burhan Köroğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2019. google scholar 
• İbn Rüşd. Psikoloji Şerhi Telhîsu Kitâbi’n-Nefs. Çev. Atilla Arkan. ed. Muhittin Macit. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2021. google scholar 
• İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh. “Risâle fi’l-hadd.” Tisʿu resâil fī’l-hikme ve’t-tabîʿiyyât içinde. thk. Emîn Handiyye, 72-102. Mısır: Matbaʿatu Hindiyye bi’l-Mûsîkî, 1326. google scholar 
• İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh. “Risâle fi’l-ahvâli’n-nefs.” Ahvâlü’n-nefs: Risâle fi’n-nefs ve bekâihâ ve meʿâdihâ ve yelîhâ selâsü risâil fi’n-nefs içinde. thk. Ahmed Fuâd el-Aʿmânî. Paris: Dâr Byblion, 2007. google scholar 
• İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh. “Risâle fi’l-kelâm ʿala’n-nefs en-nâtıka.” Ahvâlü’n-nefs: Risâle fi’n-nefs ve bekâihâ ve meʿâdihâ ve yelîhâ selâsü risâil fi’n-nefs içinde, thk. Ahmed Fuâd el-Aʿmânî. Paris: Dâr Byblion, 2007. google scholar 
• İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh. en-Nefs min Kitâbi’ş-Şifâʾ. thk. Hüseyn Hüseyn Zâde el-Âmulî. Kum: Merkezü’n-Nasr li Mektebi’l-İʿlâmi’l-İslâmî, 1417/1996. google scholar 
• İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh. Kitâbü’n-necât fî’l-hikmeti’l-mantıkiyye ve’t-tabîiyye ve’l-ilâhiyye. thk. Mâcid Fahri. Beyrut: Dârü’l-Âfâk el-Cedîde, 1983. google scholar 
• İbn Sînâ, Metafizik Kitâbu’ş-şifâ. Çev. Ekrem Demirli ve Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılı, 2017. google scholar 
• İbn Rüşd. Psikoloji Şerhi Telhîsu Kitâbi’n-Nefs. Çev. Atilla Arkan. ed. Muhittin Macit. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2021. google scholar 
• Kurzweil, Ray. The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology. New York: Viking, 2005. google scholar 
• Liu, Yu vd. “A Review of Sensing Technologies for Indoor Autonomous Mobile Robots.” Sensors 24/4 (2024), 1222. https://doi.org/10.3390/s24041222. google scholar 
• Mitchell, Tom M. Machine Learning. Blacklick: McGraw-Hill, 1997. google scholar 
• Neumann, John von. Theory of Self-Reproducing Automata. Ed. Arthur W. Burks. Urbana: University of Illinois Press, 1996. google scholar 
• Ningrum, Hazizah vd. “Artificial Intelligence in Al-Ghazali’s Perspective: Bridging the Concept of Nafs and Machine”. Islamic Thought Review 2/ 2 (Aralık 2024), 140-150. https://doi.org/10.30983/itr.v2i2.8849. google scholar 
• Ödemiş, Mehmet. “Yapay Zekâda Ruh/Bilinç ve Menşei Problemi”. Yapay Zekâ Transhümanizm ve Din içinde, eds. Muhammed Kızılgeçit vd., 55-84. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021. google scholar 
• Peters, Ted. “Homo Deus or Frankenstein’s Monster?: Religious Transhumanism and Its Critics”. In Religious Transhumanism and Its Critics, eds. Arvin M. Gouw, Brain Patrick Green, and Ted Peters, 3-30. Lanham: Lexington Books, 2022. google scholar 
• Pfeifer, Rolf and Christian Scheier. Understanding Intelligence. United States of America: The MIT Press, 1999. google scholar 
• Pilsch, Andrew. Transhumanism: Evolutionary Futurism and the Human Technologies of Utopia. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2017.google scholar 
• Putnam, Hilary. Mind, Language and Reality Philosophical Papers. Volume 2. Cambridge: Cambridge University Press, 1975. google scholar 
• Russell, Stuart J., Peter Norvig, and Ernest Davis. Artificial Intelligence: A Modern Approach. Upper Saddle River: Prentice Hall, 2010. google scholar 
• Schneider, Susan. Artificial You: AI and the Future of Your Mind. Princeton: Princeton University Press, 2019. google scholar 
• Searle, John R. “Minds, Brains, and Programs.” Behavioral and Brain Sciences 3/3 (1980), 417-57. https://web-archive.southampton.ac.uk/cogprints.org/7150/1/10.1.1.83.5248.pdf. google scholar 
• Aaron Raymond, Jose Antonio G. Choco, and Kohila Chandramohan. “Touch, Texture and Haptic Feedback: A Review on How We Feel the World around Us.” Applied Sciences (Mayıs 2022), 1-17. https:// doi.org/10.3390/app12094686. google scholar 
• Shareef, Omar. “The Realizability of Strong AI: A Deeper Look From an Islamic Perspective.” Bachelor’s thesis, Harvard University, 2023. google scholar 
• Shneiderman, Ben. “Human-Centered Artificial Intelligence: Three Fresh Ideas esh Idea.” AIS Transactions on Human-Computer Interaction 12/ 3 (2020), 109-124. https://doi.org/10.17705/1thci.00131. google scholar 
• Tegmark, Max. Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence. New York: Alfred A. Knopf, 2017. google scholar 
• Yeşilyurt, Muhammet. “İslam ve Transhümanizm.” Dinler ve Transhümanizm, ed. Muhammet Yeşilyurt, 101-137. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023. google scholar