ez-Zürkânî’nin Menâhil’de Şiirlerden Yararlanması

Öz

ez-Zurḳānī’nin Menāhilu’l-ʿIrfān’ı Kur’ân İlimleri alanında ez-Zerkeşī’nin el-Burhān’ı ve es-Suyūṭī’nin el-İtḳān’ından sonra en fazla başvurulan eserler arasında yer alır. Bu eser XX. yüzyıl Kur’ân araştırmalarında son derece önemli bir yere sahiptir. 17 bölümün ve çok sayıda alt başlığın bulunduğu oldukça kapsamlı bu eserde ez-Zurḳānī’nin zaman zaman öğretim materyali olarak telif edilmiş şiirlerden yararlandığı görülmektedir. Çoğunlukla da edebî nedenlerden dolayı şiirlerden yararlandığı anlaşılmaktadır. Az da olsa eserde istişhad amacıyla başvurulan beyitler de bulunmaktadır. Eserdeki beyitlerin şairleri, divanlara ve diğer kaynaklara başvurularak tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca kaynak nüshalarla karşılaştırmalar yapılarak vezin ve anlam bakımından en uygun rivayetler belirlenmiştir. ez-Zurḳānī’nin eserinde öğretim materyali olarak telif edilen şiirlerden 11 yerde yararlandığı, bu tür beyitlerin sayısının 27 olduğu tespit edilmiştir. Bilgi aktarımını, öğrenmeyi kolaylaştıran ve öğrenilen bilgileri muhafaza etmeye yarayan bu tür beyitlerin eserde kullanılması, geleneğin sürdürülmesi olarak değerlendirilmiştir. ez-Zurḳānī’nin öğretim materyali dışında kategorize edilen beyitlerden ise 42 yerde yararlandığı görülmektedir. Buralarda yararlanılan beyitlerin sayısının ise tekrarları ile birlikte 59 olduğu anlaşılmaktadır. Öğretim materyali olarak telif edilen beyitlerin VI. ile IX. asırlar arasında, şairi tespit edilen diğer beyitlerin ise İslam öncesi ile müellifin yaşadığı asır arasında telif edildiği ortaya çıkmaktadır. Yararlanılan beyitler arasında Hz. İsmail döneminde yaşadığı kabul edilen Muḍāḍ İbn ʿAmr el-Curhumī’ye isnat edilen bir beyte rastlanmıştır. Menāhilu’l-ʿIrfān’daki beyitler, esere edebi bir değer katmış ve eserin akıcılığında önemli rol oynamıştır. Ayrıca bu tür beyitlerin, müellifin aktardığı bilgilerde ve eserin konuları hakkında ileri sürülen çeşitli iddialara verdiği cevaplarda ikna ediciliği artırdığı kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur‘ân ilimleri
• Beyit
• İstişhad
• Manzume

The Use of Poetry In Al-Zurqānī’s Manāhil

Öz

al-Zurqānī’s Manāhil al-ʿIrfān is regarded as one of the most frequently consulted works after al-Zarkashī’s al-Burhān and al-Suyūṭī’s al-Itqān. This work occupies an important place in twentieth-century Qurʾānic studies. In this extensive work, comprising seventeen chapters and numerous subheadings, it is observed that al-Zurqānī occasionally made use of poems composed as teaching materials. It is also evident that he employed poetry primarily for literary purposes. Although rarely, there are also couplets cited for the purpose of istishhād (as evidence). The poets of these couplets were sought to be identified by consulting dīwāns and other classical sources. Furthermore, comparisons were made with source copies to determine the most appropriate accounts in terms of meter and meaning. It has been determined that al-Zurqānī made use of poems as teaching materials in eleven instances, amounting to twenty-seven couplets. The use of such couplets, which facilitate the transmission, comprehension, and retention of knowledge, has been evaluated as the continuation of a scholarly tradition. He is also seen to have made use of couplets outside the category of teaching material in forty-two instances, and the number of such couplets, including repetitions, amounts to fifty-nine. It has been revealed that the didactic couplets were composed between the 6th and 9th centuries AH, while the other couplets whose poets could be identified were composed between the 1st century AH and the author’s own time. Notably, no couplets attributed to pre-Islamic (Jāhilī) poets, such as Muḍāḍ ibn ʿAmr al-Jurhumī, were encountered. The couplets in Manāhil al-ʿIrfān added literary value to the work and played an important role in enhancing its fluency. It has also been concluded that these couplets increased the persuasiveness of the author’s statements and strengthened his responses to various claims about the subjects discussed in the work.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qurʾānic sciences
• Couplet
• Istishhād
• Poem

Kaynakça

1. ʿAbbas İbn Muḥammed el-Ḳuraşī. el-Ḥamāsetu’l-Ḳuraşī. thk. Ḫayruddīn Maḥmūd Ḳablāvī. Dımaşk: Vizāratu’s̠-S̠eḳāfe, 1995. google scholar
2. ʿAbdulazīm İbrāhīm Muḥammed. Ḥaṣāiṣu’t-Taʿbīri’l-Ḳurʾānī ve Simātuhu’l-Belāġiyye. 2 Cilt. Mektebetu Vehbe, 1413. google scholar
3. ʿAbdulḳādir İbn ʿUmer el-Baġdadī. Ḫizānetu’l-Edeb ve Lubbu Lubābi Lisāni’l-ʿArab. thk. ʿAbdusselām Muḥammed Hārūn. 13 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫāncī, 1418/1997. google scholar
4. ʿAbdullah İbnu’ṭ-Ṭayyib el-Mecẕūb. el-Murşid ilā Fehmi Eşʿāri’l-ʿArab. 5 Cilt. Kuveyt: Dāru’l-Ās̱āri’l-İslāmiyye, 2. Basım, 1409. google scholar
5. Ahmed Hasan Zeyyāt Paşa. Mecelletu’r-Risāle, ts. google scholar
6. Aḥmed İbn Suleyman Eyyūb. Mevsuʿātu Meḥāsini’l-İslām ve Raddu Şubuhāti’l-Liām. Dāru’l-Īlāfi’d-Duveliyye, 1436. google scholar
7. Āl Ġāzī, Melle Ḥuveyş. Beyānu’l-Meʿānī. Dımeşḳ: Maṭbaʿatu’t-Teraḳḳī, 1965. google scholar
8. ʿAlī, Muḥammed İbn el-Ḥasen el-Hātemī Ebū. Ḥılyetu’l-Muḥāḍara. Bağdat: Vizāratu’s̠-S̠eḳāfeti ve’l-İʿlām, ts. google scholar

9. el-ʾĀlūsī, Maḥmūd İbn ʿAbdullāh el-Ḥuseynī. Rūḥu’l-Meʿānī. thk. ʿAlī ʿAbdubārī ʿAṭiyye. 16 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1415. google scholar
10. el-Būṣīrī, Şerefuddīn Ebū ʿAbdillāh. Dīvānu’l-Būṣīrī. y.y.: Mısır: Şeriketu Mektebe ve Maṭbaʿatu Muṣṭafā el-Bābī el-Ḥalebī ve Evlādihi, 1955. google scholar
11. el-Cāḥiẓ, Ebū ʿUs̱mān ʿAmr İbn Baḥr İbn Maḥbūb. el-Ḥayevān. 7 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1424/2003. google scholar
12. el-Cerrāvī, Ebu’l-ʿAbbās Aḥmed İbn ʿAbdisselām et-Tādelī. el-Ḥamāsetu’l-Maġribiyye: Muḫtaṣaru Kitābi Ṣafveti’l-Edeb ve Naḫbeti Dīvāni’l-ʿArab. thk. Muḥammed Rıḍvān ed-Dāye. 2 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Fikri’l-Muʿāṣır, 1991. google scholar
13. el-Cevherī, Ebū Naṣr İsmail İbn Ḥammād. Tācu’l-Luġa ve Ṣıḥāḥu’l-ʿArabiyye. thk. Aḥmed ʿAbdulġafūr ʿAṭṭār. 6 Cilt. Beyrut: Dāru’l-ʿİlmi li’lMelāyīn, 1407. google scholar
14. Çağlayan Altun, Reyhan. Ulûmü’l-Kur’ân Açısından Menâhilü’l-İrfân. Sakarya: Sakaraya Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021. google scholar
15. Dervīş, Muḥyiddīn Aḥmed Muṣṭafā. İʿrābu’l-Ḳurʾān ve Beyānuhū. 10 Cilt. Ḥımṣ: Dāru’l-İrşād li’ş-Şuʾūni’l-Cāmiʿiyye, 4. Basım, 1415. google scholar
16. ed-Desūḳī, Muḥammed İbn ʿArafe. Hāşiyetu’d-Desūḳī ʿalā Muḫtaṣari’l-Maʿānī. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye, ts. google scholar
17. Drāz, Muḥammed ʿAbdullāh. en-Nebeʾu’l-ʿAẓīm. Doha: Dāru’s̱-S̱eḳāfe, 1985. google scholar
18. Durmuş, İsmail - Ergin, Ali Şakir. “İbnü’l-Verdî, Zeynüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/239-240. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. google scholar
19. Ebū ʿAlī el-Ḳālī, İsmāʿīl İbnu’l-Ḳāsım. Emālu’l-Ḳālī. y.y.: Dāru’l-Kutubi’l-Mıṣriyye, ts. google scholar
20. Ebū Ḥayyān, Muḥammed İbn Yūsuf el-Endelūsī. el-Baḥru’l-Muḥīṭ fi’t-Tefsīr. ed. Sıdḳī Muḥammed Cemīl. Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1420. google scholar
21. Ebū Hilāl el-ʿAskerī. Dīvānu’l-Meʿānī. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’lʿİlmiyye, 1994. google scholar
22. Ebū Nevās, el-Ḥasen İbn Hānī. Dīvānu Ebī Nevās. Beyrut: Dāru Ṣādır, ts. google scholar
23. Ebū Temmām, Ḥabīb İbn Evs eṭ-Ṭāī. Dīvānu Ebī Temmām. Mısır: Mektebetu Muḥammed Ali Ṣabīḥ, 1942. google scholar
24. Ebū Temmām, Ḥabīb İbn Evs eṭ-Ṭāī. Kitābu’l-Vaḥşiyyāt (el-Ḥamāsetu’ṣ-Ṣuġrā). Kahire: Dāru’l-Meʿārif, ts. google scholar
25. Ebū ʿUbāde el-Velīd İbn ʿUbeyd el-Buḥtirī. el-Ḥamāse. nşr. Muḥammed İbrāhīm Ḥuvver – Aḥmed Muḥammed ʿUbeyd. Abu Dabi: el-Mecmaʿu’s̠-S̠eḳāfī, 2007. google scholar
26. Ebu ʿUbeyd Ḳasım İbn Sellām, el-Herevī. el-Ġarību’l-Muṣannef. thk. Muḥammed el-Muḫtār el-ʿUbeydī. 3 Cilt. Tunus: Beytu’l-Ḥıkme, 1416. google scholar
27. Ebu ʿUbeyd Ḳasım İbn Sellām. Ġarību’l-Ḥadīs. Haydarabad-Dekken: Maṭbaʿatu Meclis-i Dāʾiretu’l-Meʿārifi’lʿUs̠māniyye, 1964. google scholar
28. Ebu’l-Ḫayr el-Hâşimî, Zeyd İbn Abdillah. el-Ems̠āl. Dımaşk: Dāru Saʿduddīn, 1423. google scholar
29. Ebu’l-Ḳāsım el-Fārisī, Ebu’z-Zeyd İbn ʿAlī. Şerḥu Kitābi’l-Ḥamāse. thk. Muḥammed ʿUs̱mān ʿAli. 3 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Evzāʿī, ts. google scholar
30. Ergin, Ali Şakir. “Ferezdak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/373-375. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. google scholar
31. Eser, Arif Serkan. Ulûmu’l-Kur’ân Geleneği Ve Muhammed Abdulazim Zurkânî’nin Menâhilü’l- İrfân Fî Ulûmi’l- Kur’ân Adlı Eseri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011. google scholar
32. Eskikurt, Ayşegül - Altun, Reyhan Çağlayan. “‘El-Burhan fî Ulûmi’l- Kur’ân ve Menâhilü’l İrfan Bağlamında’ Klasik ve Modern Dönemde Ulûmu’l-Kurân Çalışmaları Karşılaştırılması”. Asos Journal: The Journal of Academic Social Science IV/28 (2016), 84-105. google scholar
33. el-Ezraḳī, Ebu’l-Velīd Muḥammed İbn ʿAbdillāh. ʾAḫbāru Mekke. Beyrut: Dāru’l-Endelus, 1983. google scholar
34. Fehd er-Rūmī. Dirāsāt fī ʾŪlūmi’l-Ḳurʾāni’l-Kerīm. y.y., Y. y., 2003. google scholar
35. Fidan, Ayşenur. “Müstakil Mekkî-Medenî Eserleri ve Müellifleri Üzerine Bir Literatür İncelemesi” 5/2 (ts.), 690-715. https://doi.org/940803 google scholar
36. Göçemen, Yakup. Ebû Temmâm Hayatı, Eserleri ve Arap Edebiyatındaki Yeri. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2019. google scholar
37. el-Ḫālidiyyān, Ebū Bekr Muḥammed İbn Hāşim el-Ḫālidī-Ebū ʿUsmān Saʿīd İbn Hişām el-Ḫālidī. Ḥamāsatu’l-Ḫālidiyyeyn. Dımaşk: Vizāratu’s̠-S̠eḳāfeti’l-Cumhūriyyeti’l-ʿArabiyyeti’s-Sūriyye, 1995. google scholar
38. el-Ḥallāc. Dīvānu’l-Ḥallāc. y.y.: Merkezu Taḥḳīḳāt Kampūturī Ulūm İslāmī, ts. google scholar
39. el-Ḫarrāz, Muḥammed İbn Muḥammed İbn İbrāhīm eş-Şerīsī. Mevridu’ẓ-Ẓamʾān fī Rasmi Aḥrufi’l-Ḳurʾān. Mısır: Mektebetu’l-İmām el-Buḫārī, 2006. google scholar
40. Ḥasen Muḥammed Eyyūb. el-Ḥadīs̱ fī ʿUlūmi’l-Ḳurʾān ve’l-Ḥadīs̱. İskenderiye: Dāru’s-Selām, 2. Basım, 1425. google scholar
41. Hātem Ṣālih eḍ-Ḍāmin. Şiʿru Yezīd İbni’ṭ-Ṭas̠riyye. Bağdat: Vizāratu’s̠-S̠eḳāfeti ve’l-Aʿlām, ts. google scholar
42. el-Iṣfehānī, Ebu’l-Ḳāsım el-Ḥuseyn İbn Muḥammed er-Rāġıb. Muḥāḍarātu’l-ʾUdebāʾ ve Muḥāverātu’ş-Şuʿarāʾ ve’l-Buleġā. 2 Cilt. Beyrut: Şeriketu Dāri’l-Erḳam İbn Ebi’l-Erḳam, 1420. google scholar
43. İbn ʿAcībe, Aḥmed İbn Muḥammed İbn el-Mehdī İbn ʿAcībe el-Ḥasenī el-İdrīsī eş-Şāẕelī el-Fāsī. el-Baḥru’l-Medīd fī Tefsīri’l-Ḳurʾāni’l-Mecīd. thk. Aḥmed ʿAbdullāh el-Ḳuraşī Raslān. Kahire, 1419. google scholar
44. İbn ʿĀdil, Ebū Ḥafṣ ʿUmer. el-Lubāb fī ʿUlūmi’l-Kitāb. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1998. google scholar
45. İbn Dureyd, Ebū Bekr Muḥammed İbn el-Ḥasen İbn Dureyd el-Ezdī. Taʿlīḳ min Emālī İbn Dureyd. thk. es-Seyyid Muṣṭafā es-Senūsī. Kuveyt: el-Meclisu’l-Vaṭanī, 1984. google scholar
46. İbn Ḫallikān, Ebu’l-ʿAbbās Aḥmed İbn Muḥammed İbn İbrāhīm İbn Ebī Bekr İbn Ḫallikān. Vefeyātu’l-Aʿyān ve ʾEnbāu ʾEbnāi’z-Zemān. thk. İḥsān ʿAbbās. 7 Cilt. Beyrut: Dāru Ṣādır, 1391. google scholar
47. İbn Ḳayyim, Muḥammed İbn Ebī Bekr. eṣ-Ṣavāʿıḳu’l-mursele ʿale’l-Cehmiyye ve’l-Muʿaṭṭıle. Riyad: Dāru’l-ʿĀsıme, 1408. google scholar
48. İbn Ḳayyim, Muḥammed İbn Ebī Bekr. Ravḍatu’l-Muḥibbīn. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’lʿİlmiyye, 1983. google scholar
49. İbn Ḳuteybe, Ebū Muḥammed ʿAbdullāh İbn Muslim İbn Ḳuteybe ed-Dīneverī. Ġarību’l-Ḳurʾān. thk. Aḥmed Ṣaḳr. b.y.: y.y., 1398. google scholar
50. İbn Ḳuteybe, Ebū Muḥammed ʿAbdullāh İbn Muslim İbn Ḳuteybe ed-Dīneverī. el-Meʿāni’l-Kebīr fī Ebyāti’l-Meʿānī. thk. Sālim el-Kerenkevī v.dğr. 3 Cilt. Haydarabad: Dāiratü’l-Meʿarifi’l-ʿOs̱māniyye, 1368. google scholar
51. İbn Receb, Ebu’l-Ferac Zeynuddīn ʿAbdurraḥmān İbn Aḥmed İbn ʿAbdirraḥmān. Mecmūʿu Rasāʾili İbn Receb el-Ḥanbelī. thk. Ebū Muṣʿab Ṭalʿat İbn Fuʾād el-Ḥulvānī. 4 Cilt. el-Fārūḳu’l-Ḥadīs̱e, 2003. google scholar
52. İbn Reşīḳ el-Ḳayravānī, Ebū ʿAlī el-Ḥasen. el-ʿUmde fī Meḥāsini’ş-Şiʿr ve Ādābih. thk. Muḥammed Muḥyiddīn ʿAbdulḥamīd. 2 Cilt. b.y.: Dāru’l-Ceyl, 1401. google scholar
53. İbnu’l-Cezerī, Ebu’l-Ḫayr Şemsuddīn İbn el-Cezerī Muḥammed. Muncidu’l-Muḳriʾīn ve Murşidu’ṭ-Ṭālibīn. b.y.: y.y., 1420/1999. google scholar
54. İbnu’l-Cezerī, Ebu’l-Ḫayr Şemsuddīn İbn el-Cezerī Muḥammed. Ṭayyibetu’n-Neşr fi’l-Ḳırāʾāti’l-ʿAşr. thk. Muḥammed Temīm ez-Zaġbī. Cidde: y.y., 1994. google scholar
55. İbnu’ṣ-Ṣayrafī, Ebu’l-Kāsım Ali İbn Muncib. Kitābu’l-Efḍaliyyāt. Dımaşḳ: Maṭbūʿātu Mecmaʿi’l-Luġati’l-ʿArabiyye, 1982. google scholar
56. el-İṣfehānī, Ebu’l-Ferac. Kitābu’l-Eġānī. Kahire: Maṭbaʿatu Dāri’l-Kutubi’l-Mıṣriyye, 1959. google scholar
57. Ḳayyim, Muḥammed İbn Ebī Bekr. İctimāʿu’l-Cuyūşi’l-İslāmiyye. Riyad: Matābiʿu’l-Ferazdaḳ et-Ticāriyye, 1988. google scholar
58. el-Ḳuşeyrī, ʿAbdulkerīm İbn Hevāzin İbn ʿAbdilmelik. Leṭāifu’l-İşārāt. thk. İbrāhīm el-Besyūnī. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿĀmme li’l-Kuttāb, 3. Basım, 2000. google scholar
59. el-Maʿarrī, Ebu’l-ʿAlā. el-Luzūmiyyāt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫāncī, ts. google scholar
60. Maḫdūm, Muṣṭafā Kerāmetullāh. el-Itru’l-Verdī Şerhu Lāmiyyetu İbni’l-Verdī. Kuveyt: Dāru’ẓ-Ẓāhiriyye, İkinci Baskı., 2019. google scholar
61. Maʿmer İbn el-Mus̠ennā. Mecāzu’l-Ḳurʾān. ed. Mehmed Fuad Sezgin. Kahire: Mektebetu’l-Ḫāncī, 1954. google scholar
62. el-Māverdī. en-Nuket ve’l-ʿUyūn. thk. es-Seyyid İbn ʿAbdilmaḳṣūd İbn ʿAbdurraḥīm. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye - Muʾessesetu’l-Kutubi’s̠-S̠eḳāfiyye, ts. google scholar
63. el-Merzubānī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed. Muʿcemu’ş-Şuʿarā. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1982. google scholar
64. el-Merzūḳī, Ebū ʿAli Aḥmed İbn Muḥammed İbn el-Ḥasan el-Merzūḳī el-İṣfehānī. Şerḥu Dīvānu’l-Ḥamāse. thk. Ġarīd eş-Şeyḫ. Beyrut: y.y., 1424. google scholar
65. Muḥammed İbn Muḥammed Ḥasen Şurrāb. Şerḥu Şevāhidi’ş-Şiʿriyye. 3 Cilt. Beyrut: Muessesetu’r-Risāle, 2007. google scholar
66. el-Mustaʿṣımī, Muḥammed İbn Eydemir. ed-Durru’l-Ferīd ve Beytu’l-Ḳāṣīd. thk. Kāmil Selmān el-Cebūrī. 13 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1436. google scholar
67. el-Mutenebbī, Ebu’ṭ-Ṭayyib Aḥmed İbn el-Ḥuseyn. Dīvānu’l-Mutenebbī. Beyrut: Dāru Beyrut, 1983. google scholar
68. en-Nesefī, Necmeddīn. et-Teysīr fi’t-Tefsīr. ed. Māhir Edīb Hebūş. İstanbul: Dāru’l-Lubāb, 1440. google scholar
69. en-Nīsābūrī, Niẓāmuddīn el-Ḥasen İbn Muḥammed İbn Ḥuseyn el-Ḳummī. Ġarāibu’l-Ḳur’ān ve Reġāibu’l-Furḳān. thk. Zekeriyyā ʿUmeyrāt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1416. google scholar
70. Öğmüş, Harun. “Adudüddin el-Îcî’nin Tefsirciliği ve Tahkîku’t-Tefsîr Adlı Eseri”. İslâm İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüddin el-Îcî, 477-522. google scholar
71. Öğmüş, Harun. Kur’ân İlimleri ve Tefsir Tarihi. çev. Halil Aldemir. İstanbul: İFAV, 2015. google scholar
72. Öğmüş, Harun. Kur’an Yorumunda Şiirin Yeri. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi, 2010. google scholar
73. er-Rāzī, Faḫruddīn. Mefātīḥu’l-Ġayb. 27 Cilt. Beyrut: Dāru İḥyāʾi’t-Türās̱i’l-ʿArabī, 1420. google scholar
74. eṣ-Ṣafedī, Ṣalāhuddīn Ḫalīl. el-Vāfi bi’l-Vefeyāt. Beyrut: Dāru İḥyāʾi Turās̠i’l-ʿArabī, 2000. google scholar
75. eṣ-Ṣāfī, Maḥmūd. el-Cedvel fī İʿrābi’l-Ḳurʾān. 16 Cilt. Dımaşk; Beyrut: Dāru’r-Raşīd, 3. Basım, 1416. google scholar
76. Sağdıç, Sedat. Zerkâni’nin Menâhilü’l-İrfan Adlı Eseri Çerçevesinde Kur’an’a Yönelik Şüpheler ve Verilen Cevaplar. Sakarya: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitisü, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans, 2011. google scholar
77. es-Seʿālibī, Ebdu’l-Melik İbn Muḥammed Ebū Manṣūr. Simāru’l-Ḳulūb fi’l-Muḍāf ve’l-Mensūb. Kahire: Dāru’l-Meʿārif, ts. google scholar
78. es-Sebt, Ḫālid ʿUs̱mān. Kitābu Menāhilu’l-ʿIrfān -Dirāse ve Taḳvīm-. y.y.: Dāru İbn ʿAffān, ts. google scholar
79. es-Sicistānī. Tefsīru Ġarībi’l-Ḳurʾān. Kahire: Mektebetu ve Maṭbaʿatu Muḥammed ʿAlī Ṣabīḥ ve Evlāduhu, 1963. google scholar
80. Suleymān İbn Seḥmān. eṣ-Ṣavāʿiḳu’l-Mursele. Riyad: Dāru’l-ʿĀṣıme, ts. google scholar
81. eṣ-Ṣūlī, Ebū Bekir Muḥammed İbn Yaḥyā. Aḫbār Ebī Temmām. Beyrut: Menşūrātu Dāri Afāḳi’l-Cedīde, 1980. google scholar
82. es-Suyūṭı, Ebu’l-Faḍl Celāluddīn ʿAbdurraḥmān İbn Ebī Bekr İbn Muḥammed el-Ḫuḍayrī. el-İtḳān fī ʿUlūmi’l-Ḳur’ān. thk. Muḥammed Ebu’l-Faḍl İbrāhīm. 4 Cilt. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿĀmme li’l-Kuttāb, 1394. google scholar
83. es-Suyūṭı, Ebu’l-Faḍl Celāluddīn ʿAbdurraḥmān İbn Ebī Bekr İbn Muḥammed el-Ḫuḍayrī. el-Muzhir fī ʿUlūmi’l-Luġa ve Envāʿihā. thk. Fuād ʿAlī Manṣūr. 2 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1418. google scholar
84. eş-Şāfiʿī, Muḥammed İbn İdrīs. Dīvānu’ş-Şāfiʿī. Beyrut: Dāru’l-Erḳam, ts. google scholar
85. eş-Ḥırzu’l-Emānī ve Vechu’t-Tehānī fi’l-Ḳırāʾāti’s-Sebʿ. thk. Muḥammed Temīm ez-Zaʿbī. b.y.: y.y., 1426. google scholar
86. et-Tebrīzī, el-Ḫatīb. Şerḥu Dīvāni Ebī Temmām. Beyrut: Dāru’l-Kitābi’l-ʿArabı, 1994. google scholar
87. Tüccar, Zülfikar. “Cerîr b. Atıyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/412-413. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. google scholar
88. el-Vāḥidī, Ebu’l-Ḥasen ʿAlī İbn Aḥmed. Şerḥu Dīvāni’l-Mutenebbī, ts. google scholar
89. el-Veşşā, Ebu’ṭ-Ṭayyib Muḥammed İbn Aḥmed. eẓ-Ẓarf ve’ẓ-Ẓurefā. thk. Kemāl Muṣṭafā. Mısır: y.y., 1371. google scholar
90. Vural, Faruk. “Zürkânî’nin Menâhilü’l-İrfân’ı Üzerine Bir İnceleme”. Bilimname : Düşünce Platformu 29 (Şubat 2015), 263-293. google scholar
91. Yıldız, Süleyman. “Zürkânî’nin Menâhilü’l-’İrfân Adlı Eserinin Kıraat İlmi Açısından Değerlendirilmesi”. Ulûmu’l-Kur’ân Kaynaklarında Kıraat İlmi, 155-181. google scholar
92. ez-Zebīdī. Tācu’l-ʿArūs. thk. ʿAbdussettār Aḥmed Ferrāc v.dğr. Kuveyt: Maṭbaʿatu Ḥukūmeti’l-Kuveyt, 1965. google scholar
93. ez-Zemaḫşerī. el-Keşşāf ʿan Ḥaḳāʾiḳi’t-Tenzīl ve ʿUyūni’l-Eḳāvīl fī Vucūhi’t-Teʾvīl. thk. ʿĀdil Aḥmed ʿAbdulmevcūd, ʿAlī Muḥammed Muʿavvaḍ. Riyad: Mektebetu’l-ʿUbeykān, 1998. google scholar
94. ez-Zurḳānı, Muḥammed Abdulaẓīm. Menāhilu’l-ʿIrfān fī ʿUlāmi’l-Ḳur’ān. y.y.: Dāru Ḳuteybe, 2001. google scholar
95. ez-Zürkânî, Muhammed Abdulazîm. Kur’ân İlimleri Menâhilu’l-’Irfân Tercümesi. çev. Halil Aldemir - Ramazan Şahan. 2 Cilt. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2015. google scholar