In the Footsteps of Tradition: A Chain of Imitation in the Ketebe Records and Muraqqas of Three Calligraphers

Öz

In art, tradition is an element that ensures cultural continuity through the preservation, development, and transmission of aesthetic, technical, and cultural accumulations formed over many years. In maintaining this continuity, factors such as the master-apprentice relationship and fidelity to the styles of the masters have played an influential role; artists have benefited from earlier artworks/models through methods such as inspiration, direct imitation, and reinterpretation. This article examines the conceptual world of the practice of imitation -one of these methods- within the specific context of Islamic calligraphy (ḥat art), through examples of muraqqas that bring together the names of three renowned calligraphers around the same purpose. Four muraqqas produced by Hasan Rıza Efendi (d. 1920), one of the last-period Ottoman calligraphers, by imitating Kazasker Mustafa İzzet Efendi (d. 1876), who in turn imitated Hâfız Osman Efendi (d. 1698), constitute tangible examples of the aforementioned chain. Comparisons have been made between these muraqqas -whose contents are also discussed- and the muraqqa of Hâfız Osman, which is identified as the model manuscript and is preserved in the Sakıp Sabancı Museum. In this way, the study aims to reveal the role of the practice of imitative writing -considered a fundamental learning method in education of calligraphy and a distinctive mark of talent in the mastery stage- in ensuring stylistic continuity and contributing to the intergenerational transmission of tradition.

Anahtar Kelimeler

• Calligraphy
• Imitation
• Muraqqa
• Hasan Rıza
• Kazasker Mustafa İzzet
• Hâfız Osman

Geleneğin İzinde: Ketebe Kaydında Üç Hattatlı Bir Taklit Zinciri ve Murakkaalar

Öz

Sanatta gelenek; uzun yıllar içinde oluşan estetik, teknik ve kültürel birikimin muhafazası, geliştirilmesi ve aktarılması safhalarında kültürel sürekliliği temin eden bir unsurdur. Bu akışın sağlanmasında, usta-çırak ilişkisi ve üstatların üslûplarına sadakat gibi faktörler etkili olmuş; sanatçılar, kendilerinden önce yapılan eserlerden esinlenme, doğrudan taklit ve yeniden yorumlama gibi yöntemlerle yararlanmışlardır. Bu makalede, söz konusu yöntemlerden biri olan “taklit” pratiğinin hat sanatı özelindeki anlam dünyası, aynı amaç etrafında üç meşhur hattat isminin buluştuğu murakkaa örnekleri üzerinden incelenmektedir. Osmanlı’nın son dönem hattatlarından Hasan Rıza Efendi’nin (ö. 1920), Kazasker Mustafa İzzet Efendi’den (ö. 1876) onun da Hâfız Osman Efendi’yi (ö. 1698) taklit ederek yazdığı dört murakkaa, bahsedilen zincirin somut örnekleridir. Muhtevasına da değinilen murakkaalarla, model nüsha olarak tespit edilen Sakıp Sabancı Müzesi’ndeki Hâfız Osman murakkaası arasında karşılaştırmalar yapılmıştır. Böylelikle, hat sanatı eğitiminde temel öğrenme yöntemi; ustalık döneminde ise daha farklı bir hüner göstergesi olarak kabul edilen takliden yazma pratiğinin, üslûp devamlılığındaki rolü ve geleneğin kuşaklar arası aktarımına olan katkıları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hat
• Taklit
• Murakkaa
• Hasan Rıza
• Kazasker Mustafa İzzet
• Hâfız Osman

Kaynakça

1. Alparslan, Ali. “Kıta”. 25:505-6. Ankara: TDV Yayınları, 2002. google scholar
2. ———. Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016. google scholar
3. ———. Ünlü Türk Hattatları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992. google scholar
4. Aristoteles. Poetika. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017. google scholar
5. Arseven, Celal Esad. Sanat Ansiklopedisi. IV. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1952. google scholar
6. Barber, Barrington. Through the Eyes of Vincent Van Gogh: Selected Drawings and Paintings by The Great Master. London: Arcturus Publishing, 2005. google scholar
7. Belting, Hans. Floransa ve Bağdat. Çev. Zehra Aksu Yılmazer. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2012. google scholar
8. Berk, Süleyman. Hattat Mustafa Rakım Efendi : Hayatı, Sanatı ve Eserleri. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2003. google scholar

9. ———. “Türk ve İslâm Eserleri Müzesi Kur’ân Koleksiyonundan Nâdir Bir Mushaf: ‘Hattat Şeyh Hamdullah Efendi’nin 350 Yıl Sonra Tamamlanan Mushafı’”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 34 (2016): 139-71. google scholar
10. Cansever, Turgut. Mimar Sinan. İstanbul: Klasik Yayınları, 2010. google scholar
11. Çalışır, M. Fatih, ve Kurumehmet, Elif, “Inscribed Memory: Calligrapher Hafız Osman and His Attributed Inscriptions”. Kadim 9 (Nisan 2025): 129-49. google scholar
12. Çığ, Kemal. Hattat Hafız Osman Efendi 1642-1698 = A famous Turkish caligrapher Hafız Osman Efendi. 1949. google scholar
13. Çetin, Nihad M. “Aklâm-ı Sitte” 2: 276-280 (İstanbul: TDV Yayınları, 1989. google scholar
14. Çetintaş, Sedat. “Süleymaniye Ayasofya’nın Taklidi Değildir.” İstanbul ve Mimari Yazıları, ed. Dervişoğlu, 316–320. Ankara: TTK Basımevi, 2011. google scholar
15. Dere, Ömer Faruk. Hattat Hâfız Osman Efendi: Hayatı-Sanatı-Eserleri. İstanbul: Korpus, 2009. google scholar
16. Derman, M. Uğur. “Hâfız Osman’ın Hat Tarihimizdeki Yeri ve Yetiştirdikleri”. Ömrümün Bereketi 3. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2019. google scholar
17. ———. İslam Kültür Mirasında Hat Sanatı. İstanbul: IRCICA Yayınları, 1992. google scholar
18. ———. “Türk Yazı San’atında İcazetnameler ve Taklid Yazılar”. VII. Türk Tarih Kongresi: Ankara 25-29 Eylül 1970 Kongreye Sunulan Bildiriler II (1973): 716-28. google scholar
19. ———. Doksandokuz İstanbul Mushafı. İstanbul: İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı Yayınları, 2010. google scholar
20. ———. “Hâfız Osman”. 15:98-100. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. google scholar
21. ———. “Hasan Rıza Efendi”. 16:344-46. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. google scholar
22. ———. “Kazasker Mustafa İzzet Efendi”. 31:304-7. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. google scholar
23. ———. “Murakkaʻ”. 31:204-5. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. google scholar
24. Ernst, Carl W. “The Spirit of Islamic Calligraphy: Bābā Shāh Iṣfahānī’s Ādāb al-mashq”. Journal of the American Oriental Society 112, sy 2 (1992): 279-86. google scholar
25. “Hasan Rıza Efendi Murakkaa”. Erişim 8 Haziran 2025. https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015079126895;view=2up;seq=1 google scholar
26. İlter, Elif. “Hattat Hasan Rıza Efendi’nin Hayatı, Sanatı ve Eserleri”. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017. google scholar
27. İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. Son Hattatlar. İstanbul: Maarif Basımevi, 1955. google scholar
28. Kanbaş, Mahmut Sami, Gülnur Duran, ve Şebnem Eryavuz. Kubbealtı Vakfı Hüsn-i Hat Kataloğu. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2024. google scholar
29. Keazor, Henry. “Six Degrees of Separation”. İçinde Faking, Forging, Counterfeiting: Discredited Practices at the Margins of Mimesis., edited by Daniel Becker, Annalisa Fischer, ve Yola Schmitz, 11-40. Bielefeld: Transcript Verlag, 2018. google scholar
30. Koç, Turan. “İslâm Sanat Geleneği ve Estetik”. Eskiyeni, sy 16 (2010): 35-47. google scholar
31. Köksal, M. Fatih. Sana Benzer Güzel Olmaz Divan Şiirinde Nazire. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2018. google scholar
32. Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: Yem Yayın, 2016. google scholar
33. “Murakkaa”. Erişim 08 Haziran 2025. https://digitalssm.org/digital/collection/Kitapvehat/id/170266. google scholar
34. Müstakimzâde Süleyman Sa’deddin Efendi. Tuhfe-i Hattâtin. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014. google scholar
35. Mykoniati, Anna. “Is Fake the New Original?” Kunsttexte.de, sy 1 (2018): 1-9. google scholar
36. Ökten, Sadettin. Gelenek, Sanat ve Medeniyet. İstanbul: Sufi Kitap, 2015. google scholar
37. Özkafa, Fatih. “Birden Fazla Hattat Tarafından Yazılmış Mushaflar”. Osmanlı’dan Günümüze Kur’an ve Hüsn-i Hat Sempozyumu Bildirileri 1 (2013): 75-90. google scholar
38. ———. “Hattat Hâmid Aytaç’ın Taklit ve Tanzir Mahiyetindeki Yazıları” Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Hattatın Serencamı: Hâmid Aytaç, Diyarbakır: Divan Kitap, (2021). 255-268. google scholar
39. ———. Hat Sanatı: Osmanlı’dan Bugüne. İstanbul: Kapı Yayınları, 2023. google scholar
40. Platon. Devlet. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2010. google scholar
41. Sâmi, Şemseddin. Kâmûs-Türkî. Dersaadet, 1317. google scholar
42. Serin, Muhittin. Hat Sanatı Tarihi 1: Ekoller ve Takipçileri. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2019. google scholar
43. ———. “İbnü’l Bevvâb”. 20:534-35. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. google scholar
44. ———. Hattat Aziz Efendi. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 1999. google scholar
45. ———. “Mushaf”. 31: 248-253. Ankara: TDV Yayınları, 2020. google scholar
46. Shiff, Richard. “The Original, the İmitation, the Copy, and the Spontaneous Classic: Theory and Painting in Nineteenth-Century France”, Yale French Studies, (1984). 27-54. google scholar
47. Smith, Ronald R. R. Hellenistik Heykel. Çev. Ayşin Yoltar Yıldırım. İstanbul: Homer Kitâbevi, 2002. google scholar
48. Toprak, Nurcan. “Hattat Kazasker Mustafa İzzet Efendi ve Eserleri”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2004. google scholar
49. Yazır, Mahmud Bedreddin. Medeniyet Aleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. haz.: M. Uğur Derman. C. 3. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1989. google scholar
50. Yazır, Mahmut Bedreddin. Medeniyet Aleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. haz.: M. Uğur Derman. C. 1. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1972. google scholar
51. Zistakis, Alexander H. “Imitation as Representation in Plato and His Modern Successors”. İçinde The Many Faces of Mimesis, editör Heather L. Reid ve Jeremy C. DeLong. Fonte Aretusa: Parnassos Press, 2017. google scholar