İslâmî Edebiyatlarda Kitap İsimlendirme Geleneği

Öz

İslâmî edebiyatlarda kitaplara belli âdet ve gelenekler çerçevesinde isim verildiği dikkati çekmektedir. Hicri ilk asırlarda kitap isimlendirme konusu üzerinde fazla durulmadığı, daha çok kitabın konusu ve türünün belirtilmesiyle yetinildiği, h. 4. asırdan itibaren ise eserlere hususî isimler verilmesinin yaygınlaşmaya başladığı gözlenmektedir. İslâm medeniyeti dairesinde yer alan farklı dil ve coğrafyalardaki birçok edebiyat 19. asra kadar büyük ölçüde benzer bir kitap isimlendirme geleneğini paylaşmışlardır. Bu makalede öncelikle kitaplara yazarları tarafından isim verilip verilmemesi meselesi üzerinde durulmuş, sonrasında kitap adlandırmaları için belirtilen sebeplere temas edilmiştir. Kitap isimlerinin yapısını ve secinin bu isimlerdeki kullanımını inceleyen bölümlerden sonra kitap isimlerinde kullanılan lisanlara ve farklı telif tarzlarının kitap isimlerindeki yansımalarına dikkat çekilmiştir. En son olarak kitap adlarıyla alakalı muhtelif bahisler ele alınmıştır. İslâmî yazılı kültürdeki en yaygın üç dil olan Arapça, Farsça ve Türkçedeki kitaplar üzerinden yapılan bu çalışmada, İslâmî edebiyatlardaki kitap isimlendirme geleneğinin, üzerinde pek çok çalışmayı gerektirecek ölçüde geniş ve teferruatlı bir konu olduğuna dikkat çekilmek istenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslâmî Edebiyat
• Kitap Kültürü
• Kitap İsmi
• Onomastik
• Seci

The Conventions of Book Titling in Islamic Literature

Öz

In Islamic literature, books were traditionally named according to specific conventions. During the early Hijri centuries, titles typically served a functional purpose, merely indicating a work’s subject and genre. From the 4th century AH onwards, however, the practice of assigning distinctive titles became increasingly common. A largely similar nomenclature tradition can be observed across various languages and geographical regions of the Islamic civilisation until the 19th century. This article first investigates whether authors named their own works before exploring the reasons they provided for their choices. Subsequent sections analyse the structure of book titles and the use of saj‘ (rhymed prose) within them. The study also considers the languages employed in titles and how different modes of authorship are reflected in them, before concluding with an examination of other pertinent topics. Focusing on Arabic, Persian, and Turkish works -the three most prevalent languages of Islamic written culture- this study underscores that the tradition of book naming in Islamic literature is a broad and detailed field warranting extensive research.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Literature
• Book Culture
• Book Title
• Onomastics
• Saj‘

Kaynakça

1. Abdülkâhir Cürcânî. Esrârü’l-Belâgat: Belâgatin Sırları. çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018. google scholar
2. Ahmed b. Muhammed b. Hızır. Hâşiyetü Kavli Ahmed ‘ale’l-Fevâ’idi’l-Fenâriyye. İstanbul: Dârü’t-Tahkîki’l-Kitâb, 2019. google scholar
3. Ahmed Cevdet. Belâgat-i Osmâniye. İstanbul: Matbaa-i Osmâniye, 1299. google scholar
4. Alî Şîr Nevâyî. Nesâyimü’l-Mahabbe min Şemâyimi’l-Fütüvve. haz. Kemal Eraslan. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1979. google scholar
5. Ambros, Arne A. “Beobachtungen zu Aufbau und Funktionen der gereimten klassisch-arabischen Buchtitel”. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes 80 (1990): 13-57. google scholar
6. Arslan, Sami. “İsim Yalnızca Muhtevaya mı Delalet Eder: İslâm Telif Geleneğinde İsim Oyunları (Telmih)”. Zemin 8 (2024): 6-25. google scholar
7. Arslan, Sami. “İslâm Kitap Kültüründe ‘Şerhi Meşrûha Bağlamak’: Kitap İsimlerinde Secî’”, FSM İlmî Araştırmalar 14 (2019): 123-150. google scholar
8. Bahâüddîn el-Âmilî, Hulâsatü’l-Hisâb, Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami Koleksiyonu, 1176. google scholar

9. Bakırcı, Fatih. “Salâhi Gül ü Bülbül (Giriş-Metin-Türkiye Türkçesi Çevirisi-Dizin-Tıpkıbasım)”. Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013. google scholar
10. Bingöl, Abdülkuddüs. “Îsâgûcî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 22: 488-489. İstanbul: TDV Yayınları, 2000. google scholar
11. Carmona, Alfonso. “La estructura del título en los libros árabes medievales”. Estudios Románicos 4 (1989): 181-187. google scholar
12. Carmona, Alfonso. “Sobre la estructura unconventional del título en los libros árabes”. Al-Qantara 21/1 (2000): 85-95. google scholar
13. Celâleddîn es-Süyûtî. el-İtkân fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân. c. 1. haz. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. y.y.: Vezâretü’ş-Şuûni’l-İslâmiyye ve’l-Evkâf ve’d-Da‘ve ve’l-İrşâd, t.y. google scholar
14. Cemâlüddîn İbn Hişâm el-Ensârî. Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ. haz. Alâeddîn Atıyye. y.y.: Dârü’d-Dekkâk-Dârü’l-Feyhâ, 1440. google scholar
15. Cemâlüddîn İbn Hişâm el-Ensârî. Şerhu Şüzûri’z-Zeheb fî Ma‘rifeti Kelâmi’l-‘Arab. haz. Ahmed Câsim el-Muhammed. y.y.: Dârü’d-Dekkâk-Dârü’l-Feyhâ, 1440. google scholar
16. Coşkun, Menderes. Manzum ve Mensur Osmanlı Hac Seyahatnameleri ve Nâbî’nin Tuhfetü’l-Haremeyn’i. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002. google scholar
17. Çelebioğlu, Amil. Muhammediyye. c. 2. İstanbul: MEB Yayınları, 1996. google scholar
18. Durmuş, İsmail. “el-Avâmilü’l-Mie’”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 4: 106-107. İstanbul: TDV Yayınları, 1991. google scholar
19. Durmuş, İsmail. “Sözlük”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 37: 398-401. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. google scholar
20. Ebû Ali Hüseyin b. Sînâ. en-Necât. haz. Muhyiddîn Sabri el-Kürdî. Kahire: y.y., 1357. google scholar
21. Ebû Hâmid el-Gazzâlî. Mi‘yârü’l-‘İlm: İlmin Ölçütü. haz. Hasan Hacak. çev Ali Durusoy-Hasan Hacak. İstanbul: TYEK Başkanlığı Yayınları, 2013. google scholar
22. Ebû Hâmid el-Gazzâlî. Tehâfütü’l-Felâsife: Filozofların Tutarsızlığı. haz.-çev. Mahmut Kaya-Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: TYEK Başkanlığı Yayınları, 2014. google scholar
23. Ebû Hâmid el-Gazzâlî. Bidâyetü’l-Hidâye. Beyrut: Dârülminhâc, 1425. google scholar
24. Ebû Nasr İsmâil el-Cevherî. Es-Sıhâh. haz. Muhammed Muhammed Tâmir. Kahire: Dârülhadîs, 1430. google scholar
25. Ebü’l-Bekâ Kefevî. el-Külliyyât. c. 1. haz. Adnân Dervîş-Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1419. google scholar
26. Ebü’l-Fidâ. Takvîmü’l-Büldân. haz. Reinaud – Mac-Guckin de Slane. Paris: Dârü’t-Tıbâati’s-Sultâniyye, 1840. google scholar
27. Ebü’l-Hasen Ali b. Hüseyin el-Mes’ûdî. Mürûcü’z-Zeheb ve Me‘âdinü’l-Cevher. c. 1. Beyrut: Dârülfikr, 1393. google scholar
28. Ebü’l-Hasen Ali b. Osmân el-Hücvirî. Keşfü’l-Mahcûb. haz. Jukovski. Tahran: İntişârât-ı Tahûrî, 1382. google scholar
29. Ekmelüddîn el-Bâbertî. el-İnâye. İbnü’l-Hümâm, Fethü’l-Kadîr li’l-‘Âcizi’l-Fakîr’in hâmişinde. y.y.: Dârü’n-Nevâdir, 1433. google scholar
30. Eşrefoğlu Rûmî. Müzekki’n-Nüfûs. haz. Abdullah Uçman. İstanbul: İnsan Yayınları, 1996. google scholar
31. eş-Şerîf Hâtim bin Ârif el-Avnî. el-‘Unvânü’s-Sahîhü li’l-Kitâb: Ta‘rîfühu ve Ehemmiyetühu ve Vesâilü Ma’rifetihi ve Ahkâmihi ve Emsiletü li’l-Ahtâi fîhi. Mekke: Dârü Âlemi’l-Fevâid, 1419. google scholar
32. Fahreddîn Sâfî. Reşehâtü ‘Ayni’l-Hayât. c. 1. haz. Ali Asgar Muîniyân. Tahran: İntişârât-ı Bünyâd-ı Nîkûkârî Nûryânî, 2536. google scholar
33. Ferîdüddîn Attâr. Mantıku’t-Tayr ve İlâhînâme. Tahran: İntişârât-ı Peymân, 1393. google scholar
34. Ferîdüddîn Attâr. Tezkiretü’l-Evliyâ. haz. Muhammed İsti’lâmî. Tahran: İntişârât-ı Züvvâr, 1391. google scholar
35. Filibeli Alâaddin Ali Çelebi. Hümâyûn-nâme. haz. Tuncay Bülbül. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2017. google scholar
36. Günaydın, Salih. “Nasîrüddîn et-Tûsî’nin Tecrîdü’l-İ‘tikâd’ı Üzerine Oluşan Şerh-Hâşiye Literatürü: Türkiye Yazma Eser Kütüphanelerinden Bir Bakış”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 28 (2016): 237-272. google scholar
37. Hâce Nasîrüddîn Tûsî. Ahlâk-ı Nâsırî. haz. Azizullah Alizade. Tahran: İntişarat-ı Firdevs, 1389. google scholar
38. Hamdullâh Müstevfî. Târîh-i Güzîde. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Koleksiyonu, 4459. google scholar
39. Harman, Ömer Faruk. “Milel ve Nihal”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 30: 57-58. İstanbul: TDV Yayınları, 2005. google scholar
40. Hoca Sa‘deddîn Efendi. Tâcü’t-Tevârîh. c. 1. İstanbul, Matbaa-i Âmire, 1279. google scholar
41. İbn Manzûr. Lisânü’l-‘Arab. c. 1. Kahire: Dârülmaârif, t.y. google scholar
42. İbnü’s-Salâh. Ma‘rifetü Envâ‘i İlmi’l-Hadîs. haz. Abdullatif el-Hemîm-Mâhir Yâsin el-Fahl. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423. google scholar
43. İbrâhim Hakkı. Ma‘rifetnâme. İstanbul: Matbaa-i Ahmed Kâmil, 1330. google scholar
44. İsmail Hakkı. Ferahu’r-Rûh. İstanbul: Muharrem Efendi Matbaası, 1294. google scholar
45. İsmâil-i Ankaravî. Minhâcü’l-Fukarâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye Koleksiyonu, 2628. google scholar
46. Karaarslan, Nasuhi Ünal. “İbn Hicce”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 20: 65-66. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. google scholar
47. Karaca, Abdullah. “Kemal Paşazâde’nin Dekâyıku’l-Hakâyık’ı (Metin-İndeks)”. Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitütüsü, 2002. google scholar
48. Karaca, Songül. “Lâmi’î Çelebi, Fütûhu’l-Mücâhidîn li-Tervîhi Kulûbi’l-Müşâhidîn (Nefehâtü’l-Üns Tercümesi): İnceleme, Tenkitli Metin, Sözlük, Dizin”. Doktora Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019. google scholar
49. Kâtib Çelebi. Keşfü’z-Zünûn ‘an Esâmi’l-Kütüb ve’l-Fünûn. c. 6. haz. Ekmeleddin İhsanoğlu-Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslâmî, 1443. google scholar
50. Kılıç, Atabey. “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Vehbî (Metin)”. Turkish Studies 2/2 (2007): 410-475. google scholar
51. Levend, Agâh Sırrı. Ali Şir Nevâî. c. 4. Ankara: TDK Yayınları, 1968. google scholar
52. Mecdî Mehmed Efendi. Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik: Mecdî’nin Şakâ’ik Tercümesi. c. 1. haz. Bilal Alpaydın-Fatih Odunkıran. İstanbul: TYEK Başkanlığı Yayınları, 2022. google scholar
53. Mecdüddîn el-Fîrûzâbâdî. el-Kâmûsü’l-Muhît. haz. Enes Muhammed eş-Şâmî-Zekerriyyâ Câbir Ahmed. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1429. google scholar
54. Mehmed Nazmî Efendi. Osmanlılarda Tasavvufî Hayat -Halvetîlik Örneği-: Hediyyetü’l-İhvân. haz. Osman Türer. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005. google scholar
55. Merkezzâde Ahmed Efendi. Bâbûs. Süleymaniye Kütüphanesi, Âtıf Efendi Koleksiyonu, 2692. google scholar
56. Mes’ûd b. Ahmed. Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme-Metin-Sözlük. haz. Cem Dilçin. Ankara: AKM Yayınları, 1991. google scholar
57. Muhammed b. İshâk Kelâbâzî. et-Ta‘arruf li Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. haz. Muhammed Abdüllatîf et-Tîb. Beyrut: Merkez-i Buhûs-ı Küliiyati’s-Safâ bi-Malezya, 1434. google scholar
58. Muhammed b. Pîr Ali el-Birgili. et-Tarîkatü’l-Muhammediyye ve’s-Sîretü’l-Ahmediyye. Halep: Dârü’l-Kalemi’l-Arabî, 1423. google scholar
59. Nasîruddîn Tûsî. Tahrîru Usûli’l-Hendese ve’l-Hisâb. haz. İhsan Fazlıoğlu. İstanbul: TYEK Başkanlığı Yayınları, 2012. google scholar
60. Nev’î. Keşfü’l-Hicâb min Vechi’l-Kitâb. Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Ali Paşa Koleksiyonu, 468. google scholar
61. Nimetullah b. Ahmed. Lügat-i Nimetullâh. Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli Koleksiyonu, 3606. google scholar
62. Nûreddîn Abdurrahmân Câmî. Mesnevî-i Heft Evreng. haz. Câbilka Dâd Alîşâh vd. Tahran: Defter-i Neşr-i Mîrâs-ı Mektûb, 1378. google scholar
63. Özel, Ahmet. “Tehzîb”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 40: 325-328. İstanbul: TDV Yayınları, 2011. google scholar
64. Reşîdüddîn Fazlullâh. Câmi‘ü’t-Tevârîh. Süleymaniye Kütüphanesi, Hekimoğlu Koleksiyonu, 703. google scholar
65. Reşîdüddîn Vatvât. Hadâyıku’s-Sihr fî Dekâyıkı’ş-Şi‘r. haz. Abbas İkbal. y.y.: Kitâbhâne-i Senâî – Kitâbhâne-i Tahûrî, t.y. google scholar
66. Sa’dedîn et-Teftâzânî. el-Muhtasar: Şerhu Telhîsi’l-Miftâh. haz. Acâc Avde Bergaş. Dimaşk: Dârü’t-Takvâ, 1442. google scholar
67. Sadrüşşerîa Ubeydullâh b. Mes‘ûd. et-Tavzîh ma‘a Hâşiyeteyhi et-Telvîh ve Şerhu’ş-Şerh. c. 1. Karaçi: y.y., 1420. google scholar
68. Saraç, Ahmet Emin. “16. Asır Biyografi Kaynaklarının 14-15. Asırlar Türk Edebiyatı Hakkındaki Kaynaklık Değeri”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 65/1 (2025): 70-88. google scholar
69. Saraç, M. A. Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi: Belâgat ve Biçim-Ölçü-Kafiye. Ankara: TDK Yayınları, 2019. google scholar
70. Söylemez, Muhammed Ali. “El-Hatîb et-Tebrîzî ve el-Vâfî fi’l-Arûz ve’l-Kavâfî”. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021. google scholar
71. Sünbülzâde Vehbî. Nuhbe-i Vehbî. İstanbul: Hacı Hüseyin Efendi Matbaası, 1310. google scholar
72. Şafak, Yakup. “Sürûrî’nin Bahrü’l-Ma‘ârif’i ve Enîsü’l-‘Uşşâk ile Mukayesesi”. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1991. google scholar
73. Şâh Veliyyullâh ed-Dihlevî. Huccetillâhi’l-Bâliga. Beyrut: Dârü’l-Ceyl, 1426. google scholar
74. Şahin, Şener. “Theme and Lyricism: Two Considerations in the Islamic Writing Tradition Motivating Muslim Authors in Naming Their Works”. Ilahiyat Studies 11/1 (2020): 111-143. google scholar
75. Şeyhoğlu Mustafa. Hurşîd-nâme (Hurşîd ü Ferahşâd) İnceleme-Metin-Sözlük-Konu Dizini. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1970. google scholar
76. Şu’ûrî Hasan Efendi. Lisânü’l-Acem: Ferheng-i Şu‘ûrî. c. 1. haz. Ozan Yılmaz. İstanbul: TYEK Başkanlığı Yayınları, 2019. google scholar
77. Ta‘rîfât-ı Seyyid Şerîf. İstanbul: Arif Efendi Matbaası, 1318. google scholar
78. Tâcîzâde Cafer Çelebi. Heves-nâme (İnceleme-Tenkitli Metin). haz. Necati Sungur. Ankara: TDK Yayınları, 2006. google scholar
79. Taşköprülüzâde Ahmed Efendi. Eş-Şakâ’iku’n-Nu‘mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye: Osmanlı Âlimleri. haz. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: TYEK Başkanlığı Yayınları, 2019. google scholar
80. Tursun Bey. Târîh-i Ebü’l-Feth. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1977. google scholar
81. Yaman, Ayşe Peyman. “Hat Sanatı İçin Kaynak Devhatü’l-Küttâb İncelemeli Metin Çevirisi”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2003. google scholar
82. Yüceışık, Zeynep Sema. “Şeyhülislam Esat Efendi Atrabü’l-Âsâr fî Tezkireti Urefâi’l-Edvâr (Giriş-Metin-Tercüme-Terimler-Dil Notları)”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1990. google scholar
83. Zemahşerî. Keşşâf Tefsiri. c. 1. çev. Muhammed Coşkun vd. İstanbul: TYEK Başkanlığı Yayınları, 2016. google scholar