Invisible Devotion in Türkiye: Women’s Absence in Religiosity Scales

Öz

This study examines how women’s religious experiences have been represented in existing measurement tools by conducting a qualitative critical analysis of ten Turkish religiosity scales developed within the fields of psychology and the sociology of religion. Drawing on a review of the literature, it stresses conceptual and methodological gaps embedded in both the scales and definitions of religion. Female religiosity often differs from men’s in its expressions and meanings. It frequently takes visible and embodied forms, including wearing the hijab or dressing modestly, that are rarely reflected in current measurement tools. Female religiosity also takes shape at the intersection of religious devotion, social expectations, and personal spirituality. The analysis of the ten scales shows two main patterns. Some of them focus on male-centered practices like Friday prayers, while others seem more neutral. Yet even these neutral scales fail to reflect the many ways women experience and express their faith in daily life. Overall, the findings point to the need for approaches that better capture the depth and variety of women’s religious experience.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Sociology of Religion
• Religiosity Scales
• Women’s Religious Experience
• Religion.

Teşekkür

This text was proofread by Recep Erkmen, Metin Güven, and the free version of ChatGPT, to all of whom I would like to extend my sincere thanks.

Türkiye’de Görünmez Dindarlık: Dindarlık Ölçeklerinde Kadınların Yokluğu

Öz

Bu çalışma, din psikolojisi ve din sosyolojisi alanlarında Türkiye bağlamında geliştirilmiş on tane dindarlık ölçeğini nitel bir eleştirel analiz yöntemiyle inceleyerek kadın dindarlığının ölçme araçlarında nasıl temsil edildiğini araştırmaktadır. Ayrıca literatür incelemesinden hareketle, hem ölçeklerde hem de din tanımlarında yerleşik olan kavramsal ve metodolojik boşluklara dikkat çekmektedir. Kadın dindarlığı, ifade biçimleri ve anlamları bakımından çoğu zaman erkeklerden farklılık göstermektedir. Başörtüsü takmak ya da mütevazı giyinmek gibi görünür ve bedensel ifade biçimleri sıkça öne çıkmakta, ancak mevcut ölçme araçlarında neredeyse hiç yer bulmamaktadır. Kadın dindarlığı, dini bağlılık, toplumsal beklentiler ve kişisel maneviyat başta olmak üzere birçok unsurun kesişiminde ortaya çıkmaktadır. On ölçeğin analizinden iki temel örüntü ortaya çıkmaktadır. Ölçeklerin bir kısmı cuma namazı gibi erkek merkezli uygulamalara odaklanırken, diğerleri daha tarafsız görünmektedir. Ancak bu tarafsız ölçekler bile kadınların günlük yaşamda dini deneyimleme ve ifade etme biçimlerinin çeşitliliğini yansıtamamaktadır. Genel olarak bulgular, kadınların dini deneyimlerinin derinliğini ve çeşitliliğini daha iyi yansıtan yaklaşımlara duyulan ihtiyaç olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Din Sosyolojisi
• Dindarlık Ölçekleri
• Kadınların Dini Deneyimi
• Din

Teşekkür

Bu metin, Recep Erkmen, Metin Güven ve ChatGPT’nin ücretsiz sürümü tarafından gözden geçirilmiştir; hepsine içten teşekkürlerimi sunmak isterim.

Kaynakça

1. Ağılkaya-Şahin, Zuhal. “A Critical Overview of Turkish Measures of Religiosity.” Journal of Empirical Theology 33, no. 1 (June 2020): 6–38. https://doi.org/10.1163/15709256-12341401.
2. Alatas, Syed Farid, and Vineeta Sinha. “Introduction: Eurocentrism, Androcentrism and Sociological Theory.” In Sociological Theory Beyond the Canon, 1–16. London: Palgrave Macmillan, 2017.
3. Alatas, Syed Farid. “Max Weber (1864–1920).” In Sociological Theory Beyond the Canon, 113–142. London: Palgrave Macmillan, 2017.
4. Ağılkaya-Şahin, Zuhal. “A Critical Overview of Turkish Measures of Religiosity.” Journal of Empirical Theology 33, no. 1 (2020): 6–38. https://doi.org/10.1163/15709256-12341401.
5. Alatas, Syed Farid, and Vineeta Sinha. “Introduction: Eurocentrism, Androcentrism and Sociological Theory.” In Sociological Theory Beyond the Canon, 1–16. London: Palgrave Macmillan, 2017.
6. Alatas, Syed Farid. “Max Weber (1864–1920).” In Sociological Theory Beyond the Canon, 113–142. London: Palgrave Macmillan, 2017.
7. Albanese, Catherine L. America: Religions and Religion. Boston: Wadsworth, 2013.
8. Allam, Nermin. “Women’s Unveiling in the 2011 Egyptian Uprising: Political Opportunities and Modesty Politics.” Politics & Gender 19, no. 3 (2023): 734–755. https://doi.org/10.1017/S1743923X22000307.

9. Allport, Gordon W., and Michale J. Ross. “Personal Religious Orientation and Prejudice.” Journal of Personality and Social Psychology 5, no. 4 (1967): 432–443. https://doi.org/10.1037/h0021212.
10. Altundal-Erkmen, Hatice. Comparing Modesty in Orthodox Jewish Women and Muslim Women in the U.S. PhD diss., Indiana University, 2022. ProQuest Dissertations Publishing.
11. Altundal-Erkmen, Hatice. “The Perception of Women in Early Psychology of Religion: A Study in the Context of the Disciplinary Developments of Psychology of Women and Psychology of Religion.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 66/2 (2025): 865-904. https://doi.org/10.33227/auifd.1720287.
12. Altunsu Sönmez, Özlem. “Dindarlığın Ölçülebilirliği Üzerine Geliştirilen Dindarlık Ölçekleri.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 36 (2016): 557–578. https://doi.org/10.21497/sefad.285505.
13. Arslan, Mustafa. “Popüler Dindarlık Ölçeğinin Geliştirilmesi: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3, no. 4 (2003): 97–116.
14. ———. Türk Popüler Dindarlığı Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma: Çorum Örneği. PhD diss., Erciyes University, 2002. Kayseri.
15. Asad, Talal. Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam (Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1993).
16. Balcı Arvas, Fatma. “Dindarlık ve İş Doyumu İlişkisinde İş Yeri Maneviyatının Aracı Rolü: Katılım Bankası Çalışanları Örneği.” Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6 (Özel Sayı) (2023): 238–264. https://doi.org/10.52637/kiid.1327925
17. Baynal, Fatma. “Türkiye’de Dindarlık Üzerine Kullanılan Ölçeklere Yönelik Sorunlar ve Öneriler.” In Din Psikolojisi: Güncel Durum Analizi, edited by Yahya Turan, 263–286. Ankara: Nobel, 2020.
18. Bednarowski, M. F. The Religious Imagination of American Women. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 1999.
19. Bologh, Roslyn Wallach. Love or Greatness: Max Weber and Masculine Thinking—A Feminist Inquiry. London: Unwin Hyman, 1990.
20. Borg, Meerten B. Ter. “What is Religion?” In The Pragmatics of Defining Religion: Contexts, Concepts, and Contests, edited by Jan G. Platvoet and Arie Leendert Molendijk, 397–408. Boston: Brill, 1999.
21. Bourdieu, Pierre. “Genesis and Structure of the Religious Field.” Comparative Social Research 13 (1991): 1–44.
22. Carrette, Jeremy. “‘A Perverse Kind of Pleasure’: James, the Body, and Women’s Mystical Experience.” In Feminist Interpretations of William James, edited by Erin C. Tarver and Shannon Sullivan, 210–231. University Park, PA: The Pennsylvania State University Press, 2015.
23. Cattell, Raymond B., and Dennis Child. Motivation and Dynamic Structure. London: Holt, Rinehart and Winston, 1975.
24. Christ, Carol P. “Why Women Need the Goddess: Phenomenological, Psychological, and Political Reflections.” In Womanspirit Rising: A Feminist Reader in Religion, edited by Carol P. Christ and Judith Plaskow, 273–287. New York: Harper & Row, 1979.
25. Christ, Carol P., and Judith Plaskow, eds. “Introduction: Womanspirit Rising.” In Womanspirit Rising: A Feminist Reader in Religion, 1–17. New York: Harper & Row, 1979.
26. Cladis, Mark S. “Introduction.” In The Elementary Forms of Religious Life. Oxford: Oxford University Press, 2008.
27. Connolly, Peter. “Introduction.” In Approaches to the Study of Religion, edited by Peter Connolly, 1–9. New York: Continuum, 2006.
28. Cornwall, Marie, and Stan L. Albrecht. “The Dimensions of Religiosity: A Conceptual Model with An Empirical Test.” Review of Religious Research 27, no. 3 (1986): 226–244.
29. Coştu, Yakup. “Dine Normatif ve Popüler Yaklaşım: ‘Bir Dinî Yönelim Ölçeği Denemesi.’” Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8, no. 15 (2009): 119–139.
30. Durkheim, Émile. The Elementary Forms of Religious Life. New York: The Free Press,1965.
31. Ercan, Soner. “Öğretmenlerde Manevi Duyarlık ve Kişisel Sorumluluk.” Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14, no. 28 (2025): 545-574. https://doi.org/10.53683/gifad.1634507.
32. Fidan, Çiğdem. “Türkiye’de Geliştirilen Dindarlık Ölçekleri (1989-2015): Dindarlık Ölçme Çalışmaları Üzerine Değerlendirmeler.” Türk Din Psikolojisi Dergisi 4 (2021): 101–118.
33. Freud, Sigmund. The Future of an Illusion. New York: Norton, 1961.
34. Freud, Sigmund. Totem and Taboo. New York: Routledge, 2001.
35. Furseth, Inger, and Pål Repstad. An Introduction to the Sociology of Religion: Classical and Contemporary Perspectives. Burlington, VT: Ashgate, 2006.
36. Gellner, David N. “Anthropological Approaches.” In Approaches to the Study of Religion, edited by Peter Connolly, 10–41. New York: Continuum, 2006.
37. Geertz, Clifford. “Religion as a Cultural System.” In The Interpretation of Cultures: Selected Essays, 87–125. London: Fontana Press, 1993.
38. Glock, Charles Y. “On the Study of Religious Commitment.” Religious Education 57 (1962): 98–110. https://doi.org/10.1080/003440862057S407
39. Gorsuch, Richard L. “Measurement: The Boon and Bane of Investigating Religion.” American Psychologist 39, no. 3 (1984): 228–236. https://doi.org/10.1037/0003-066X.39.3.228
40. Gorsuch, Richard L. “Toward Motivational Theories of Intrinsic Religious Commitment.” In The Psychology of Religion: Theoretical Approaches, edited by Bernard Spilka and Daniel N. McIntosh, 11–24. New York: Routledge, 1997.
41. Gorsuch, Richard L., and Susan E. McPherson. “Intrinsic/Extrinsic Measurement: I/E-Revised and Single-Item Scales.” Journal for the Scientific Study of Religion 28, no. 3 (1989): 348–354. https://doi.org/10.2307/1386745
42. Göle, Nilüfer. “Islam in Public: New Visibilities and New Imaginaries.” Public Culture 14, no. 1 (Winter 2002): 173–190.
43. Günay, Ünver. “Dindarlığın Sosyolojisi.” In Dindarlığın Sosyo-Psikolojisi, edited by Ünver Günay and Celaleddin Çelik, 1–59. Adana: Karahan Kitabevi, 2006.
44. Hill, Michael. A Sociology of Religion. London: Heinemann Educational, 1973.
45. Hill, Peter C., and Evonne Edwards. “Measurement in the Psychology of Religiousness and Spirituality: Existing Measures and New Frontiers.” In APA Handbook of Psychology, Religion, and Spirituality: Context, Theory, and Research, Vol. 1, edited by Kenneth I. Pargament, 51–77. Washington, DC: American Psychological Association, 2013.
46. Hill, Peter C., and Ralph W. Hood Jr. Measures of Religiosity. Birmingham, AL: Religious Education Press, 1999.
47. Hinnells, John R. “Why Study Religions.” In The Routledge Companion to the Study of Religion, edited by John R. Hinnells, 5–20. New York: Routledge, 2010.
48. Hood, Ralph W., et al. The Psychology of Religion: An Empirical Approach. New York: Guilford Press, 2018.
49. Huber, Stefan, and Odilo W. Huber. “The Centrality of Religiosity Scale (CRS).” Religions 3 (2012): 710–724. https://doi.org/10.3390/rel3030710.
50. James, William. The Varieties of Religious Experience. New York: Random House, 1929.
51. Jong, Jonathan. “‘Belief in Spiritual Beings’: E. B. Tylor’s (Primitive) Cognitive Theory of Religion.” In Edward Burnett Tylor, Religion and Culture, edited by Paul-François Tremlett et al., 47–62. London: Bloomsbury Publishing, 2017.
52. Jung, Carl Gustav. Psychology and Religion: West and East. Collected Works, Cilt 11. New Jersey: Princeton University Press, 1969.
53. Kandemir, Fatih. “Üniversite Öğrencilerinin Sabır Eğilimlerinin İçsel Dinî Motivasyon Düzeyleriyle Yordanması Üzerine Ampirik Bir Çalışma (Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Örneği).” İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 9, no. 2 (2020): 1470–1486. https://doi.org/10.15869/itobiad.675073
54. Karabağ, Rıza. “Bireysel ve Toplumsal Hayatta Dindarlık Ölçeği’nin Geliştirilmesi ve Psikometrik Özellikleri.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52 (2022): 79–106. https://doi.org/10.17120/omuifd.1094243
55. Karaşahin, Hakkı. “Türkiye Kırsal Dindarlığı Üzerine Bir Pilot Araştırma (Gördes ve Çevre Köyleri Örneği).” Dinî Araştırmalar 10, no. 28 (2007): 105–117.
56. Kayıklık, Hasan, and Mehmet Emin Kalgı. “Dinsel Yaşayış Ölçeği: Geçerlik Güvenirlik Çalışması.” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17, no. 1 (2017): 1–19. https://doi.org/10.30627/cuilah.325986
57. Kirkpatrick, Lee A., and Ralph W. Hood. “Intrinsic-Extrinsic Religious Orientation: The Boon or Bane of Contemporary Psychology of Religion.” Journal for the Scientific Study of Religion 29 (1990): 442–462.
58. Launay, Robert. “Defining Religion: Durkheim and Weber Compared.” Religions 13, no. 89 (2022): 1–13. https://doi.org/10.3390/rel13020089
59. Mamdani, Mahmood. Good Muslim, Bad Muslim: America, the Cold War, and the Roots of Terror. New York: Three Leaves Press, 2005.
60. Maselko, Joanna, and Laura D. Kubzansky. “Gender Differences in Religious Practices, Spiritual Experiences and Health: Results from the US General Social Survey.” Social Science & Medicine 62 (2006): 2848–2860.
61. McGuire, Meredith B. Religion: The Social Context. Belmont, California: Wadsworth Pub. Co., 1997.
62. Mutlu, Kayhan. “Bir Dindarlık Ölçeği (Sosyoloji’de Yöntem Üzerine Tartışma).” İslami Araştırmalar Dergisi 3/4 (1989): 194–199.
63. Ok, Üzeyir. “Ok-Dinî Tutum Ölçeği-G: Genişletilmiş Versiyon.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 65, no. 2 (Kasım 2024): 479–514. https://doi.org/10.33227/auifd.1519206
64. Onay, Ahmet. “Dindarlık Ölçme Çalışmaları: Dindarlık Ölçümünde Üç Farklı Yaklaşım ve Ölçmenin Esasları.” İslami Araştırmalar Dergisi 14, no. 3-4 (2001): 439–449.
65. Onay, Ahmet. “Dini Yönelim Ölçeği – Ölçek Geliştirmede Yöntem: Teorik Altyapı, Geçerlilik ve Güvenirlilik.” İslamiyat 5, no. 4 (2002): 181–192.
66. Özışık, Sakin. “Biyografik Anlatı Yaklaşımı: Din Psikolojisi İçin Bir Nitel Yöntem Önerisi.” İlahiyat Tetkikleri Dergisi, no. 65 (2025): 47–61. https://doi.org/10.29288/ilted.1629997 Paloutzian, Raymond F. Invitation to the Psychology of Religion. New York: Guilford Press, 2017.
67. Park, Jerry Z., et al. “Work, Occupations, and Entrepreneurship.” In Handbook of Religion and Society, edited by David Yamane, 29–46. Switzerland: Springer, 2016.
68. Pearce, Lisa D., et al. “Measuring Five Dimensions of Religiosity across Adolescence.” Review of Religious Research 59, no. 3 (2017): 367–393. https://doi.org/10.1007/s13644-017-0291-8
69. Riesebrodt, Martin, and Mary Ellen Konieczny. “Sociology of Religion.” In The Routledge Companion to the Study of Religion, edited by John R. Hinnells, 145–164. New York: Routledge, 2010.
70. Roberts, Keith A., and David Yamane. Religion in Sociological Perspective. California: Sage, 2016.
71. Roof, Wade Clark. “Concepts and Indicators of Religious Commitment: A Critical Review.” The Religious Dimension: New Directions in Quantitative Research, ed. Robert Wuthnow, 17–45. New York: Academic Press, 1979.
72. Segal, Robert A. “Theories of Religion.” In The Routledge Companion to the Study of Religion, edited by John R. Hinnells, 49–60. New York: Routledge, 2005.
73. Sharpe, Eric J. “The Study of Religion in Historical Perspective.” The Routledge Companion to the Study of Religion, ed. John R. Hinnells, 21–38. New York: Routledge, 2010.
74. Smith, Dorothy. The Everyday World as Problematic: A Feminist Sociology. Boston: Northeastern University Press, 1987.
75. Soenke, Melissa, et al. “Sacred Armor: Religion’s Role as a Buffer Against the Anxieties of Life and the Fear of Death.” In APA Handbook of Psychology, Religion, and Spirituality, edited by Kenneth I. Pargament et al., 105–122. Washington, DC: American Psychological Association, 2013.
76. Spilka, Bernard, and Daniel N. McIntosh, ed. The Psychology of Religion: Theoretical Approaches. New York: Routledge, 1997.
77. Subaşı, Necdet. “Türk(iye) Dindarlığı: Yeni Tipolojiler.” İslâmiyât 5, no. 4 (2002): 17–40.
78. Şentepe Lokmanoğlu, Ayşe, and Metin Güven. “Kişilik Özellikleri ve Dindarlık İlişkisi Üzerine Ampirik Bir Araştırma.” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17, no. 31 (2015): 27–44. https://doi.org/10.17335/sakaifd.219893
79. Taş, Kemalettin. “Dindarlığın Kriterleri Üzerine Tipolojik Bir Araştırma.” In Dindarlığın Sosyo-Psikolojisi, edited by Ünver Günay and Celaleddin Çelik, 175-206. Adana: Karahan Kitabevi, 2006.
80. Tosun, Muhammed. “Psikolojik Sağlamlığın Yaşam Doyumu Üzerindeki Etkisinde Dinî Yönelimin Aracı Rolü.” Dini Araştırmalar 69 (2025): 107–140. https://doi.org/10.15745/da.1756457
81. Ulanov, Ann Belford. The Feminine in Jungian Psychology and in Christian Theology. Evanston: Northwestern University Press, 1971.
82. Uysal, Veysel. “İslami Dindarlık Ölçeği Üzerine Bir Pilot Çalışma.” Islami Araştırma Dergisi 8, no. 3–4 (1995): 263–271.
83. Van Herik, Judith. Freud on Femininity and Faith. Berkeley: University of California Press, 1982.
84. Wach, Joachim. Sociology of Religion. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd., 1947.
85. Weber, Max. Economy and Society. Ed. Guenther Roth and Claus Wittich. Berkeley, Los Angeles: University of California Press, 1978.
86. Weber, Max. The Sociology of Religion. London: Methuen and Co. Ltd., 1965.
87. Weber, Max. The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. London: George Allen and Unwin Ltd., 1950.
88. Witz, Anne, and Barbara L. Marshall. “The Masculinity of the Social: Towards a Politics of Interrogation.” In Engendering the Social: Feminist Encounters with Sociological Theory, edited by Barbara L. Marshall and Anne Witz, 19–35. New York: Open University Press, 2004.
89. Woodhead, Linda. “Feminism and the Sociology of Religion: From Gender-Blindness to Gendered Difference.” In The Blackwell Companion to Sociology of Religion, edited by Richard K. Fenn, 67–84. Oxford: Blackwell, 2003.
90. Wuthnow, Robert. “Spirituality and Spiritual Practice.” In The Blackwell Companion to Sociology of Religion, edited by Richard K. Fenn, 306–320. Oxford: Blackwell, 2003.
91. Yakut, İdris. “Değişen Dünyada Yeni Dini Formlar: Postmodern Dönemde Dindarlık Ölçeği Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 53 (2022): 555-572. https://doi.org/10.17120/omuifd.1105042
92. Yapıcı, Asım. “Yeni Bir Dindarlık Ölçeği ve Üniversiteli Gençlerin Dinin Etkisini Hissetme Düzeyi: Çukurova Üniversitesi Örneği.” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6, no. 1 (2006): 66–116.