A Silsilanāma of the Khalwati Order in the Context of the Zeyl Tradition: New Observations on the Authorship of Silsile-i Meşāyikh-i Ṭarīq-i Khalwatiyya

Öz

The Sufi tradition, which has influenced Islamic civilization on both intellectual and practical levels, has significantly contributed to Turkish-Islamic culture through a corpus of works reflecting its worldview. One of these contributions is silsilanāmas (genealogies), which constitute some of the most important written documents of the Sufi heritage. Composed in either verse or prose, these works trace the spiritual lineages of Sufi shaykhs back to the Prophet Muhammad, constituting valuable sources for the study of Sufi literature and history. The silsilanāma entitled Silsile-i Meşāyikh-i Ṭarīq-i Khalwatiyya, which forms the subject of this study, represents a notable example of this genre. Composed in the mathnawi form, this work delineates the spiritual genealogy of the Khalwati shaykhs. Its authorship, however, has been a matter of debate in dissertations and other academic studies. Based on a separate and comprehensive investigation that identified additional manuscript copies, this study concludes that the text was produced within the framework of a zeyl (supplementary) tradition among Khalwati shaykhs, whereby each shaykh expanded and enriched the work in his own period. An examination of the extant manuscripts demonstrates that the work was initially authored by Shams al-Dīn Sivāsī and subsequently extended by ʿAbd al-Majīd Sīvāsī, ʿAbd al-Aḥad Nūrī Sīvāsī, and Shaykh ʿAbd al-Bāqī. 

Anahtar Kelimeler

• Sufi literature
• Sufi order
• Khalwatiyya
• Silsilanāma
• Spiritual lineage of shaykhs

Zeyl Geleneği Çerçevesinde Kaleme Alınmış Bir Tarikat Silsilenâmesi: Silsile-i Meşâyih-i Tarîk-i Halvetiyye’nin Müelliflerine Dair Tespitler

Öz

Hem düşünce sistemi hem de pratikleriyle İslâm medeniyetine yön veren tasavvuf geleneği, sahip olduğu dünya görüşü doğrultusunda ortaya koyduğu eserlerle Türk-İslâm kültürüne önemli katkılarda bulunmuştur. Bu katkılardan biri de tasavvufî mirasın yazılı kültürdeki önemli belgelerinden biri olan silsilenâmelerdir. Tarikat şeyhlerinin silsilelerini genellikle Hz. Peygamber’e dayandırarak ortaya koyan ve manzum ya da mensur biçimde kaleme alınabilen bu eserler, tasavvuf edebiyatı ve tarihine dair kayda değer bilgiler sunan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Çalışmamıza konu olan Silsile-i Meşāyih-i Tarīk-i Halvetiyye adlı silsilenâme de bu türün dikkate değer örneklerinden biridir. Halvetî şeyhlerinin silsilesini veren mesnevî formundaki bu eserin müellifinin kim olduğuna dair gerek lisansüstü tezlerinde gerekse diğer akademik çalışmalarda birbirinden farklı tespit ve görüşler ileri sürülmüştür. Ancak tarafımızca yürütülen ayrı bir araştırmada, eserin farklı nüshalarının da tespit edilmesiyle, bu metnin Halvetî şeyhlerince bir zeyl geleneği çerçevesinde kaleme alındığı ve her bir şeyhin kendi döneminde esere eklemelerde bulunarak metni zenginleştirdiği sonucuna ulaşılmıştır. İncelenen nüshalar üzerinden yapılan değerlendirmeler, eserin ilk olarak Şemseddîn-i Sivâsî tarafından yazıldığını, daha sonraki dönemlerde Abdülmecîd-i Sivâsî, Abdülehad-ı Nûrî ve Şeyh Abdülbâkî tarafından genişletilerek devam ettirildiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf edebiyatı
• Tarikat
• Halvetiyye
• Silsilenâme
• Meşâyih silsilesi

Kaynakça

1. Akkaya, Hüseyin. Abdülahad Nuri ve Divanı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2003. google scholar
2. Akpınar, Cemil. “İcâzet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/393-400. Ankara: TDV Yayınları, 2000. google scholar
3. Ay, Alper. Abdülmecid Sivâsî Divanı (İnceleme-Metin). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014. google scholar
4. Bal, Mehmet Turan. Abdülehad Nûrî-i Sivâsî’nin Hikmetu’t-Teâruz fî Sûrati’t-Tenâkuz Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013. google scholar
5. Baz, İbrahim. Abdülehad Nûrî-i Sivâsî Hayatı, Eserleri, Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2007. google scholar
6. Baz, İbrahim. Abdülehad Nûrî-i Sivâsî’nin Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004. google scholar
7. Gündoğdu, Cengiz. “Eyüp’te Medfun Bir Halvetî-Sivâsî Şeyhi Sivâsî-zâde Abdülbâkî Efendi”. Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla IX. Eyüpsultan Sempozyumu: Tebliğler. 314-321. Eyüp Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2005. google scholar
8. İsen Durmuş, Tuba Işınsu. “Osmanlı Şuara Tezkirelerinde Zeyl Geleneği”. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 7 (2012), 1319-1329. google scholar

9. Kâtip Hacı Ali Efendi. Tuhfetü’l-Mücâhidîn ve Behcetü’z-Zâkirîn: Sufi ve Ulema Biyografileri C. I-II. ed. İsmet İpek. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024. google scholar
10. Kâtip Hacı Ali Efendi. Tuhfetü’l-Mücâhidîn ve Behcetü’z-Zâkirîn: Sufi ve Ulema Biyografileri C. I-II. ed. İsmet İpek. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024. google scholar
11. Kayabaşı, Bekir. “Zübdetü’l-Eş‘âr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/515-516. Ankara: TDV Yayınları, 2013. google scholar
12. Köksal, Mehmet Fatih. “Abdulahad Nûrî’nin Kısa Mesnevîsi: Silsile-i Meşâyıh-ı Halvetiyye”. Her Yönüyle Sivas Kongresi’nin 100. Yılında Sivas Uluslararası Sempozyumu, IV. ed. Hakan Yekbaş - Ahmet Yüksel. 4/131-146. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 2019. google scholar
13. Özcan, Abdülkadir. “eş-Şekāiku’n-Nu‘mâniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/485-486. Ankara: TDV Yayınları, 2010. google scholar
14. Özkat, Mustafa. “Türk Edebiyatında Manzum Meşâyih Silsilenâmeleri (Tasavvufî Silsilenâmeler – Tarikat Silsilenâmeleri)”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 28/28 (31 Aralık 2022), 491-555. google scholar
15. Şahin, Zehra. Muslihiddîn Gırnatevî’nin İstivâ-yı Tarîk-i Muhammediyye fî Silsileti’l-Aleviyye’si (metin-inceleme). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025. google scholar
16. Tosun, Necdet. “Silsile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/206-207. Ankara: TDV Yayınları, 2009. google scholar
17. Tüfekci, Hatice. “Muhammed Vahyî Efendi’nin Gözden Kaçmış Bir Manzûmesi: Sünbüliyye Silsilenâmesi”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 46/1 (16 Haziran 2022), 123-138. google scholar
18. Uçman, Abdullah. “Abdülahad Nûri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/178-179. Ankara: TDV Yayınları, 1988. google scholar
19. Usta, Muhiddin. Tabibzâde Mehmed Şükrî Efendi ve Silsilenâme-i Sûfiyye İsimli Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006. google scholar
20. Yılmaz, Necdet. Abdülehad Nûrî-i Sivâsî ve Mir’âtü’l-Vücûd ve Mirkâtü’ş-Şühûd Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993. google scholar