Development of the Muslim Religious Belief Scale and an Intergenerational Examination of the Relationship Between Religious Belief and Identity

Öz

This study aims to explore intergenerational differences in religious beliefs and religious identities among Muslim individuals in Türkiye using a quantitative approach, and to discuss the implications of these changes in the context of religious studies. Two studies were conducted to achieve this goal. The first involved 330 theology faculty students aged 18-52 (M=21.8; SD=3.09), with 56.7% female (N=187) and 43.3% male (N=143). In the first study, a valid and reliable Muslim Religious Beliefs Scale–MRBS was developed to identify intergenerational differences in religious belief levels. The second study included 356 participants: 139 theology faculty students and 217 of their relatives (silent generation, baby boomer, X, Y), with ages ranging from 18-91 (M=40.2; SD=15.2). The findings indicated that there are no significant differences in religious beliefs between Generation Z and Previous Generations. However, Previous Generations displayed stronger religious identity tendencies than Generation Z. Interestingly, religious belief had a more decisive influence on religious identity in Generation Z compared to Previous Generations. This study developed a suitable scale for intergenerational comparisons of religious beliefs. Furthermore, it revealed that the relationship between religious beliefs and identity is a subject that requires further analysis in intergenerational comparisons in future studies.

Anahtar Kelimeler

• Religiosity
• Religious Change
• Religious Belief
• Muslim Religious Beliefs Scale
• Religious Identity

Müslüman Dinî İnanç Ölçeğinin Geliştirilmesi ve İnanç-Kimlik İlişkisinin Nesillerarası Bağlamda İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de Müslüman bireyler arasında gözlemlenen nesiller arasındaki dinî inanç ve dinî kimlik farklılıklarını nicel bir yaklaşımla inceleme ve bu değişimin din bilimleri açısından anlamını tartışmayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda iki farklı çalışma gerçekleştirilmiştir. Birinci çalışmada, ilahiyat fakültesi öğrencilerinden oluşan 330 kişilik katılımcı grubuna ulaşılmıştır. Katılımcıların yaşları 18-52 arasında değişmekte olup, yaş ortalaması M=21.8 (SD=3.09) olmuştur. Katılımcıların %56.7‘si (N=187) kadın %43.3‘ü (N=143) erkektir. Birinci çalışmada, bireylerin dinî inanç düzeylerindeki nesiller arası farklılıkları ortaya koyabilecek geçerli ve güvenilir bir Müslüman Dinî İnanç Ölçeği–MDİÖ geliştirilmiştir. İkinci araştırmada ise yine ilahiyat öğrencileri ve ebeveynlerinden oluşan 356 kişiye ulaşılmıştır. Bu katılımcı grubu, 139 öğrenci ve onların 217 yakın akrabasından (sessiz nesil, bebek patlaması, X, Y) oluşmuştur. İkinci çalışmadaki katılımcı grubunun yaşları 18-91 arasında değişmekte olup yaş ortalaması (M=40.2; SD=15.2)‘dir. Analizler neticesinde Z-Nesli ile Üst Nesiller arasında dinî inanç açısından anlamlı bir farklılık bulunmamıştır. Fakat Üst Nesillerin dinî kimlik eğilimlerinin Z-Nesline kıyasla daha yüksek olduğu bulunmuştur. Bulgular, Z-Neslinde dinî inancın dinî kimlik üzerindeki etkisinin, Üst Nesillerden daha belirleyici olduğunu göstermiştir. Bu çalışmayla Müslüman toplumlarda nesiller arasında dini inanç karşılaştırması yapacak nitelikte bir ölçek geliştirilmiştir. Araştırma bulguları, nesillerarası karşılaştırma içeren gelecek çalışmalarda dini inanç ile kimlik ilişkisinin daha fazla incelenmesi gerektiğini ortaya çıkarmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dindarlık
• Dinî Değişim
• Dinî İnanç
• Müslüman Dinî İnanç Ölçeği
• Dinî Kimlik

Kaynakça

1. Akın, Mahmut Hakkı. “Türkiye’de Aileyi Anlamaya Bir Katkı: Dünya Değerler Araştırması Verileri Üzerinden Karşılaştırmalı Bir Analiz”. Yeni Türkiye 31, sy 141 (2025): 218-29.
2. Altıparmak, Şerife, ve Hatice Budak. “X, Y, Z Kuşağı Kadınlarının Din Algılarının Karşılaştırılmalı Analizi”. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, sy 8 (2022): 55-94. https://doi.org/10.54557/karataysad.1074241.
3. Ayten, Ali. “Kimlik ve Din: İngiltere’deki Türk Gençleri Üzerine Bir Araştırma”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 12, sy 2 (2012): 101-19.
4. Ayten, Ali, ve M. Enes Vural. Ah Bu Gençler: Günümüz Gençliğinde Dini Kimliğin Görünümleri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2023.
5. Bakırcı, Mustafa. “Üç Nesilde Dinî ve Kültürel Değişim”. Tevilat 1, sy 1 (2020): 155-86.
6. Bartkowski, John P., ve W. Bradford Wilcox. “Conservative Protestant Child Discipline: The Case of Parental Yelling”. Social Forces 79, sy 1 (2000): 265-90. https://doi.org/10.1093/sf/79.1.265.
7. Bengtson, Vern L., Norella M. Putney, ve Susan Harris. Families and Faith: How Religion is Passed Down Across Generations. New York, NY: Oxford University Press, 2013.
8. Berger, Peter L. The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. New York: Doubleday & Company, 1967.

9. Campbell, Heidi A., ve Ruth Tsuria, ed. Digital religion: Understanding religious practice in digital media. 2. Baskı. New York, NY: Routledge, 2022.
10. Copen, Casey E., ve Merril Silverstein. “Transmission of Religious Beliefs across Generations: Do Grandparents Matter?” Journal of Comparative Family Studies 38, sy 4 (2007): 497-514. https://doi.org/10.3138/jcfs.38.4.497.
11. Creswell, John W., ve J. David Creswell. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. 4. Baskı. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2018.
12. Çankal, Selahattin. “Dijital Platformlarda Kimlik İnşası ve Sunumu: Z Kuşağı Üyeleri Üzerine Bir Araştırma”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 61 (2024): 325-42. https://doi.org/10.30794/pausbed.1430273.
13. Çetin, Nida Sümeyye. “Gençlerin Dini Kimliğinde Medya Etkisi: İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi ve İlahiyat Fakültesi Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma”. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi (MEDİAD) 4, sy 1 (2021): 137-52.
14. Çinici, Murat. Yapay Zeka Çağında Dindarlık. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2025.
15. Dilbeck, Keith. “Factor Analysis: Varimax Rotation”. The SAGE Encyclopedia of Communication Research Methods (Online Edition) içinde, editör Mike Allen, 532-33. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2018.
16. Diyanet İşleri Başkanlığı. Türkiye’de Dinî Hayat Araştırması. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2014.
17. Duman, Zeki, ve Bengül Güngörmez Akosman. Gençlerde Din ve Dindarlık: Z Kuşağı Örneği. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
18. Elliott, Marta, ve David R. Hayward. “Religion and Life Satisfaction Worldwide: The Role of Government Regulation”. Sociology of Religion 70, sy 3 (2009): 286-310. https://doi.org/10.1093/socrel/srp028.
19. Ete, Hatem, ve Abdullah Yargı. Türkiye’de Dindarlık Algısı. Ankara: Ankara Enstitüsü – Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi, 2023.
20. Fırat, Erdoğan. “Üniversite Öğrencilerinde Allah İnancı ve Din Duygusu”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1977.
21. Glock, Charles Y., ve Rodney Stark. Religion and Society in Tension. Chicago: Rand McNally & Company, 1965.
22. Hill, Peter C., ve Ralp W. Hood. Measures of Religiosity. Birmingham: Religious Education Press, 1999.
23. Kaleci, Feyza Nur, ve Bünyamin Solmaz. “Din ve Kimlik: Çeşitli Değişkenler Bağlamında Ergenler Üzerine Ampirik Bir Analiz”. Dini Araştırmalar 22, sy 56 (2019): 429-62. https://doi.org/10.15745/da.561257.
24. Kayıklık, Hasan. Orta Yaş ve Yaşlılıkta Dinsel Eğilimler. Adana: Baki Kitapevi, 2003.
25. Korkmaz, Sezai. İnternet Neslinin dini. Ankara: Eski Yeni Yayınları, 2022.
26. Koscielniak, Maciej, agnieszka Bojanowska, ve Agata Gasiorowska. “Religiosity Decline in Europe: Age, Generation, and the Mediating Role of Shifting Human Values”. Journal of Religion and Health 63, sy 2 (2024): 1091-116. https://doi.org/10.1007/s10943-022-01670-x.
27. Merriam, Sharan B. Qualitative Research: A Guide to Design and Implementation (Revised and Expanded from Qualitative Research and Case Study Applications in Education). 3rd Edition. San Francisco, CA: Jossey-Bass, 2009.
28. Nişancı, Zübeyir. Sayılarla Türkiye’de İnanç ve Dindarlık. İstanbul: International Institute of Islamic Thought & Mahya Yayıncılık, 2023.
29. Odabaşı, Fatma. “Sosyolojik Açıdan Kuşaklar ve Din”. Ana Konularıyla Din Sosyolojisi içinde, editör Emine Öztürk ve Mehmet Cem Şahin, 127-57. Ankara: Akademisyen Yayınevi, 2024.
30. Ok, Üzeyir. “Dini Tutum Ölçeği: Ölçek geliştirme ve geçerlik çalışması”. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi 8, sy 2 (2011): 528-49.
31. Okumuş, Selman. “Dijitalleşme ve Dini Pratikler: Bir Literatür Taraması”. TAM Akademi Dergisi 2, sy 1 (2023): 101-22. https://doi.org/10.58239/tamde.2023.03.006.x.
32. Onay, Ahmet. Dini Etkileşim ve Değişim. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2004.
33. Oppong, Steward Harrison. “Religion and Identity”. American International Journal of Contemporary Research 3, sy 6 (2013): 10-16.
34. Patton, Michael Q. Qualitative Evaluation and Research Methods. 2nd Edition. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 1990.
35. Sánchez de Toca, Melchor. “Looking for God: Religious Indifference in Perspective”. Passing on the Faith: Transforming Traditions for the Next Generation of Jews, Christians, and Muslims içinde, editör James L. Heft, 23-36. New York: Fordham University Press, 2009.
36. Stark, Rodney. “Secularization, R.I.P.” Sociology of Religion 60, sy 3 (1999): 249-73.
37. Taplamacıoğlu, Mehmet. “Yaşlara Göre Dinî Yaşayışın Şiddet ve Kesafeti”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10, sy 1 (1962): 141-51.
38. Taş, Kemaleddin. “Dindarlığa Yüklenen Anlamlar: Üniversite Öğrencileri Üzerine Uygulamalı Bir Araştırma”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15, sy 2 (2010): 47-62.
39. T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. Türkiye Aile Yapısı Araştırması 2006. Ankara: T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2006.
40. Tekin, İshak, ve Sena Gökçe. “Z Kuşağının Dindarlık Eğilimleri”. Talim 5, sy 2 (2021): 182-205.
41. Twenge, Jean M. Generations: The Real Differences Between Gen Z, Millennials, Gen X, Boomers, and Silents―and What They Mean for America’s Future. New York: Atria Books, 2023.
42. Uysal, Veysel. “İslami Dindarlık Ölçeği Üzerine Bir Pilot Çalışma”. İslami Araştırmalar Dergisi 8, sy 3-4 (1995): 262-71.
43. Voas, David, ve Stefanie Doebler. “Secularization in Europe: Religious Change between and within Birth Cohorts”. Religion and Society in Central and Eastern Europe 4, sy 1 (2011): 39-62.
44. Woodhead, Linda. “The rise of ‘no religion’ in Britain: The emergence of a new cultural majority”. Journal of the British Academy, sy 4 (2016): 245-61. https://doi.org/DOI%252010.5871/jba/004.245.
45. Wormald, Benjamin. “U.S. Public Becoming Less Religious”. Pew Research Center, 03 Kasım 2015. https://www.pewresearch.org/religion/2015/11/03/u-s-public-becoming-less-religious/.
46. Yapıcı, Asım. “Yeni Bir Dindarlık Ölçeği Ve Üniversiteli Gençlerin Dinin Etkisini Hissetme Düzeyi: Çukurova Üniversitesi Örneği”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6, sy 1 (2006): 66-116.
47. Zagumny, Matthew J., ve Ali Ayten. “The Religious Identity Index (RII): Psychometric Analysis with a Turkish Sample”. Conference paper presented de 14th European Congres of Psychology, Milan, Italy. 07 Temmuz 2015.
48. Zengin, Zeki Salih, ve Asım Yapıcı. “İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin Dinin Etkisini Hissetme Düzeyleriyle Psiko-Sosyal Uyumları Arasındaki İlişki”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3, sy 2 (2003): 65-127.