Jewish Schools from the Ottoman State to the Republic: Educational Centralization and Institutional Restructuring

Öz

This study examines how Jewish schools, which operated within a community-based framework during the Ottoman period, were repositioned within the Republic’s centralized educational order following Tevhid-i Tedrisat (The Law on the Unification of Education) dated 3 March 1924. Rather than treating this transformation solely as the direct consequence of the law itself, the study considers it in conjunction with subsequent legislation, administrative practices, demographic contraction, migration, and changing patterns of school preference. The research draws on historical analysis and document review within a qualitative paradigm, evaluating legislative texts, educational regulations, statistical indicators, and the relevant literature comparatively. The findings indicate that Jewish schools were brought under a tighter regime of ministerial oversight and that communal discretion over school administration, staffing, and curriculum was in practice narrowed. The French-centered educational legacy of the Alliance Israélite Universelle was transformed as Turkish was incorporated into the curriculum; however, this transformation did not proceed linearly, and French long retained a prestigious and pedagogically privileged position within Jewish education. The long-term contraction of Jewish schools must be assessed within the composite interaction between state centralization, demographic decline, migration, and families’ school preferences. The study therefore interprets this transformation through a multi-causal rather than a mono-causal framework.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Ottoman Educational History
• Minority Education
• Jewish Schools
• Law on the Unification of Education
• Educational Reforms

Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet Dönemi’ne Musevi Okulları: Eğitimin Merkezileşmesi ve Kurumsal Yeniden Yapılanma

Öz

Bu çalışma, Osmanlı döneminde cemaat temelli bir çerçevede faaliyet gösteren Musevi okullarının, 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun ardından Cumhuriyet’in merkezî eğitim düzeni içinde nasıl yeniden konumlandığını incelemektedir. Çalışma, söz konusu dönüşümü yalnızca kanunun doğrudan sonucu olarak değil, sonraki mevzuat, idarî uygulamalar, demografik küçülme, göç ve değişen okul tercihleriyle birlikte ele almaktadır. Araştırma, nitel paradigma çerçevesinde tarihsel analiz ve doküman incelemesine dayanmakta; kanun metinleri, eğitim mevzuatı, istatistikî göstergeler ve ilgili literatür karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmektedir. Bulgular, Musevi okullarının daha sıkı bir bakanlık denetimi altına alındığını ve okul yönetimi, öğretmen yapısı ile müfredat üzerindeki cemaat takdir alanının fiiliyatta daraldığını ortaya koymaktadır. Alliance Israélite Universelle okullarının Fransızca merkezli eğitim mirası, Türkçenin müfredata dâhil edilmesiyle dönüşüme uğramıştır. Ancak bu dönüşüm doğrusal biçimde ilerlememiş, Fransızca Musevi eğitimi içinde uzun süre prestijli ve pedagojik bakımdan öncelikli konumunu korumuştur. Musevi okullarındaki uzun dönemli daralma ise devlet merkezileşmesi, demografik küçülme, göç ve ailelerin okul tercihleri arasındaki bileşik etkileşim içinde değerlendirilmelidir. Çalışma bu nedenle Musevi eğitiminin dönüşümünü tek nedenli değil, çok etkenli bir çerçevede yorumlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Osmanlı Eğitim Tarihi
• Azınlık Eğitimi
• Musevi Okulları
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu
• Eğitim Reformları

من العهد العثماني إلى الجمهورية: المدارس اليهودية بين مركزية التعليم وإعادة الهيكلة المؤسسية الملخّص

Öz

تتناول هذه الدراسة الكيفية التي أُعيد بها تموضع المدارس اليهودية، التي كانت تمارس نشاطها في العهد العثماني ضمن إطار قائم على الجماعة، داخل النظام التعليمي المركزي للجمهورية بعد صدور قانون توحيد التعليم في 3 آذار/مارس 1924. ولا تنظر الدراسة إلى هذا التحول بوصفه نتيجة مباشرة لهذا القانون فحسب، بل تتناوله أيضاً في ضوء التشريعات اللاحقة، والممارسات الإدارية، والانكماش الديموغرافي، والهجرة، وتحول تفضيلات الأسر في اختيار المدارس. وتعتمد الدراسة، في إطار المقاربة النوعية، على التحليل التاريخي وفحص الوثائق، حيث تُقوَّم نصوص القوانين، والتشريعات التعليمية، والمؤشرات الإحصائية، والأدبيات ذات الصلة تقويماً مقارناً. وقد استُخدمت المقابلة التي أُجريت مع إدارة مدارس أولوس اليهودية في 3 أيلول/سبتمبر 2025 لغرض وحيد هو تحديد الصورة المؤسسية الراهنة. وتكشف النتائج أن المدارس اليهودية أُخضعت لرقابة أشد من جانب الوزارة، وأن مكانة اللغة التركية داخل النظام التعليمي قد تعززت، وأن الحيز التقديري المتاح للطائفة في مجالات إدارة المدرسة، وبنية الهيئة التعليمية، والمناهج الدراسية قد تقلص فعلياً. أما التراجع طويل الأمد في المدارس اليهودية، فينبغي تفسيره في إطار التفاعل المركب بين مركزية الدولة، والانكماش الديموغرافي، والهجرة، وتفضيلات الأسر المدرسية. ومن ثمّ، فإن الدراسة تفسّر تحوّل التعليم اليهودي تفسيراً متعدد العوامل لا تفسيراً أحادياً قائماً على سبب واحد.

Anahtar Kelimeler

• التعليم الديني، تاريخ التعليم العثماني، تعليم الأقليات، المدارس اليهودية، قانون توحيد التعليم، الإصلاحات التعليمية.

Kaynakça

1. Aksoy, İlhan. “Lozan Antlaşmasında Azınlık Okulları ve Yabancı Okullar”. Akademik Hassasiyetler 1/1 (2014), 69-87.
2. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2021.
3. Arslantaş, Nuh. “Abbasîler Döneminde Yahudilerin Yüksek Din Eğitim Kurumları: Yeşivalar”. BELLETEN 79/286 (2015), 847-876. https://doi.org/10.37879/belleten.2015.847
4. Aslan, Senem. “‘Citizen, Speak Turkish!’: A Nation in the Making”. Nationalism and Ethnic Politics 13/2 (2007), 245-272. https://doi.org/10.1080/13537110701293500
5. Bali, Rıfat N. Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945): Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri. İstanbul: İletişim Yayınları, 1999.
6. Bali, Rıfat N. Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri: Aliya, Bir Toplu Göçün Öyküsü (1946-1949). İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
7. Bozaslan, B. Mehmet - Çokoğullar, Emel. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Modern Eğitimin İnşası: Devletin Kurtarılmasından Devletin Kurulmasına”. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 17/3 (2015), 309-329.
8. Bozkurt, Gülnihal. “Osmanlı-Yahudi İlişkilerine Genel Bir Bakış”. Belleten 57/219 (1993), 539-564.

9. Çağır, Mine - Türk, İbrahim Caner. “1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Türk Eğitim Tarihindeki Yeri”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 4/11 (2017), 37-50.
10. Çoban, Melih. “Erken Cumhuriyet Dönemi Türkleştirme Politikaları Bağlamında İki Yahudi Entelektüel ve Faaliyetleri: Avram Galanti ve Moiz Kohen”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 55 (2022), 308-320.
11. Çolak, Melek. “Milas Yahudileri ve Eğitim: Talmud Tora’dan Alliance İsraelite Universelle’e (1851-1934)”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 21/1 (2004), 231-247.
12. Çorbacı, Osman Kâmil. Ermeni Okullarında Din Eğitimi. İstanbul: Kriter Yayınları, 2022.
13. Dynner, Glenn. “Replenishing the ‘Fountain of Judaism’: Traditionalist Jewish Education in Interwar Poland”. Jewish History 31/3-4 (2018), 229-261. https://doi.org/10.1007/s10835-018-9287-3
14. Eroğlu, Hamza. “Modern Eğitim İlkesi Olarak Eğitim Birliği ve Yanlış Uygulamalar”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 4/10 (1987), 35-46.
15. Feiner, Shmuel. The Jewish Enlightenment. trans. Chaya Naor. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2004.
16. Görmüş, Evrim. “Alliance Israelite Universelle: Osmanlı Yahudilerinin Dönüşümünde Bir İtici Güç”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 40 (2020), 257-267. https://doi.org/10.30794/pausbed.675327
17. Gülşen, Reyhan. “Türkiye’deki Musevilerin Lozan’daki Haklarından Feragatı ve Hahambaşılık Makamının Yetkilerinin Kısıtlanması”. Avrasya İncelemeleri Dergisi 10/1 (2021), 1-38.
18. Gün, Doğan. “Jewish Women in Ottoman Education and the Activities of the Alliance Israélite Universelle: The Case of Istanbul (1839-1916)”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 12/39 (2024), 173-194. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1426987
19. Güneş, Gülcan Avşin. “Osmanlı Devleti’nin Gayrimüslimlere Bakışı ve Klasik Dönem Millet Sistemi”. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi 1/2 (2016), 1-30.
20. Güven, A. Hilmi. Educational Activities of the Ottoman Jews from the Last Decades of the Empire to the Early Years of the Turkish Republic: The Alliance Israélite Universelle Experience in Light of Turkish and French Archival Documents (1860-1937). PhD diss., Middle East Technical University, 2013.
21. Gürkaynak, Muharrem. “Osmanlı Devleti’nde Millet Sistemi ve Yahudi Milleti”. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 8/2 (2003), 275-290.
22. Karataş, Yakup. “Nizamname-i Milliye-i Museviye’den ‘Hahamhane Nizamnamesi’ne Osmanlı Yahudilerinin Kurumsal Temsiliyeti”. Milel ve Nihal 21/2 (2024), 267-304. https://doi.org/10.17131/milel.1517331
23. Karatay, Murat. “18. Yüzyıl İtibarıyla Avrupa’da Yahudi Kimliğinin Oluşum Süreci”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14/31 (2022), 527-558.
24. Kılıç, Sezen. “Cumhuriyet Döneminde Yabancı Okullar (1923-1938)”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 21/61 (2020), 259-280.
25. Koç, Ahmet. “Religious and Pedagogical Education in Theology Faculties in Türkiye in Their 100th Year: A Comparative Analysis with Similar Programs in the World”. Religions 16/1 (2025), 1-17. https://doi.org/10.3390/rel16010049
26. Kulaksızoğlu, Adnan et al. “Türkiye’de ve Dünyada Özel Okulların Yapısı ve İşleyişi”. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi 11/11 (1999), 219-232.
27. Kuran, Neslihan. 19. Yüzyılda İstanbul’da Açılan Alliance Israelite Universelle Okulları. MA thesis, Selçuk Üniversitesi, 2009.
28. Kuran, Neslihan. “Haskala’nın Yahudi Eğitimine Etkisi: Alliance Israelite Universelle ve Toplumsal Dönüşüm: İstanbul AIU Okulları Örneği ile”. Milel ve Nihal 6/2 (2009), 323-341.
29. Kurt, Ali Osman. “Yahudi Aydınlanma Hareketi: Haskala”. Milel ve Nihal 7/1 (2010), 33-59.
30. Levi, Avner. Türkiye Cumhuriyeti’nde Yahudiler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
31. Mert, Özgür. “Cumhuriyet Döneminde Azınlık ve Türkleştirme Politikaları Bağlamında 1934 Trakya Yahudilerinin Göç Olayına İlişkin İddialar ve Cevaplar”. Gazi Akademik Bakış 11/22 (2018), 143-169.
32. Olgun, Davut et al. Geçmişten Günümüze Sayılarla Eğitim (1923-2023). ed. Ercan Türk. İstanbul: T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, 2024.
33. Ortak, Şaban. “Tevhid-i Tedrisat Kanunuyla Bazı Yabancı Okulların Kapatılması Nedeniyle Türk Hükûmetine Yapılan Diplomatik Baskılar”. Tarih ve Günce 17 (2025), 163-205.
34. Ortaylı, İlber. Osmanlı’da Milletler ve Diplomasi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
35. Özcanlı, İbrahim - Varol, Şafak. “Tanzimat Sonrası Eğitim Alanındaki Islah Faaliyetleri ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması Özelinde Bir Değerlendirme”. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi 7/2 (2022), 253-267.
36. Polat, Habibe. “XIX. Yüzyılın Sonlarında Osmanlı’da Eğitimin İyileştirilmesi Girişimleri Çerçevesinde Gayrimüslim ve Yabancı Okullar”. İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi 5/1 (2021), 32-42. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.884712
37. Rodrigue, Aron. French Jews, Turkish Jews: The Alliance Israélite Universelle and the Politics of Jewish Schooling in Turkey, 1860-1925. Bloomington: Indiana University Press, 1990.
38. Sakaoğlu, Necdet. Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2003.
39. Saraç, Hüseyin. “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslim Kızların Eğitimi ve Aksaray Rum İnas Mektebi”. Tarih Araştırmaları Dergisi 39/67 (2020), 305-325. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.594270
40. Seyfeli, Canan. “Osmanlı Devlet Salnamelerinde Hahambaşılık (1847-1918)”. Milel ve Nihal 7/1 (2010), 95-136.
41. Somel, Selçuk Akşin. Gayrimüslim Okulları Nasıl Azınlık Okullarına Dönüştü. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2013.
42. Taşkın, Pelin. “5580 Sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu ve Getirdiği Yenilikler”. Ankara Barosu Dergisi 4 (2010), 160-176.
43. Togral, Özge. “Osmanlı Devleti’nde Alliance İsraelite’nin Eğitim Olgusu: Yafa Alman Musevi Ziraat Mektebi Örneği”. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi 12 (2022), 199-208.
44. Toktaş, Şule. “Turkey’s Jews and Their Immigration to Israel”. Middle Eastern Studies 42/3 (2006), 505-519.
45. Uzer, Umut. “The Şalom Newspaper in Turkey since Its 1984 Language Transformation from Ladino to Turkish and the Turkish Jewish Community”. Journalism 25/2 (2022), 409-425. https://doi.org/10.1177/14648849221139677
46. Vahapoğlu, M. Hidayet. Osmanlı’dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okullar. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1997.
47. Vurgun, Ahmet - Pamuk, Akif. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Azınlık ve Yabancı Okullarında Tarih ve Coğrafya Dersinin Yeri”. International Journal of Geography and Geography Education 43 (2021), 64-79. https://doi.org/10.32003/igge.815805
48. Yazıcı, Fatih. Azınlık Okullarında Tarih Eğitimi ve Çokkültürlülük. İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi, 2015.
49. Yücel, Mustafa Serhan. Türkiye’de Yabancı Okullar ve Azınlık Okulları. PhD diss., Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, 2016.
50. Zengin, Zeki Salih. “Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun Hazırlanmasının Gerekçeleri”. Ulum 8/1 (2025), 1-36. https://doi.org/10.54659/ulum.1695658
51. Maarif Vekâleti. Gayrimüslim ve Ekalliyet ve Ecnebi Mekteplerinde Tedrisi Meşrut Olan Türkçe ve Türk Tarih ve Coğrafyası Derslerine Aid Müfredat Programı. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1925.
52. Tevhid-i Tedrisat Kanunu [Law on the Unification of Education]. Law No. 430. Official Gazette, no. 63, 6 March 1924. Accessed 14 January 2026. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=430&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=3
53. Türkiye’de İlk Tahsillerini Mektepte Yapacak Türk Vatandaşı Çocukların Türk Mekteplerine Girmelerine Dair ve 23 Eylül 1929 Tarihli Tedrisatı İptidaiye Kanununa Müzeyyel Kanun. Law No. 1778. Official Gazette, no. 1760, 29 March 1931.
54. Tapu Kanunu. Law No. 2644. Official Gazette, no. 2892, 29 December 1934.
55. Vakıflar Kanunu. Law No. 2762. Official Gazette, no. 3027, 13 June 1935.
56. Millî Eğitim Bakanlığı. “Yabancı Okullar Yönergesi”. No. 2584, 7 November 1935.
57. Azınlık Okulları Türkçe ve Türkçe Kültür Dersleri Öğretmenleri Hakkında Kanun. Law No. 6581. Official Gazette, no. 9013, 27 May 1955. Accessed 14 December 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.6581.pdf
58. Özel Öğretim Kurumları Kanunu. Law No. 625. Official Gazette, no. 12026, 18 June 1965.
59. Millî Eğitim Temel Kanunu. Law No. 1739. Official Gazette, no. 14574, 24 June 1973.
60. Yabancı Dil Eğitimi ve Öğretimi Kanunu. Law No. 2923. Official Gazette, no. 18196, 19 October 1983.
61. Millî Eğitim Bakanlığı. “Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği”. Official Gazette, no. 18790, 23 June 1985. Accessed 7 May 2026. https://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/702.pdf
62. Millî Eğitim Bakanlığı. “Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği”. Official Gazette, no. 26810, 8 March 2008. Accessed 27 November 2025. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/03/20080308-6.htm
63. Özel Öğretim Kurumları Kanunu. Law No. 5580. Official Gazette, no. 26434, 14 February 2007. Accessed 11 September 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5580.doc
64. Millî Eğitim Bakanlığı. “Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği”. Official Gazette, no. 28239, 20 March 2012. Accessed 24 February 2026. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/03/20120320-5.htm
65. Millî Eğitim Bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanlığı. Azınlık Okulları (Liseler) Rehberlik ve Denetim Rehberi. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 2026. Accessed 10 May 2026. https://tkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2026_05/69f4949ee6b2d375905408_3-Az%C4%B1nl%C4%B1k_Okullar%C4%B1_Liseler_Denetim_Rehberi.pdf
66. K1. Turkish teacher-administrator, Ulus Jewish Schools. Personal interview by the author. Istanbul, 3 September 2025.
67. K2. Bali, Rıfat N. Personal interview by the author. 16 May 2026.