Erken Çocukluk Döneminde Soyut Ahlaki Kavramlara İlişkin Anlamlandırma: Çocuk Görüşlerine Dayalı Tematik Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, erken çocukluk dönemindeki çocukların soyut ahlaki kavramları (sevgi, sabır ve mutluluk) onların görüşlerine dayalı tematik analizle nasıl anlamlandırdıklarını ortaya koymaktır. Fenomenolojik desende yürütülen araştırmada, 54-73 aylık 34 çocukla çalışılmıştır. Veriler yarı yapılandırılmış mülakatlarla toplanmış; sevgi ve mutluluk doğrudan sorularla, sabır ise hikâye bağlamında sorgulanmıştır. İçerik analizi sonucunda tanımlama ve örneklendirme ana temaları belirlenmiştir. Tanımlama teması; fiile dönüştürme, ilişkili eylemleri kullanma, sembolik temsil ve çağrışımlara atıf kategorilerini içermektedir. Örneklendirme teması ise davranışsal göstergeler, zıddı ile ele alma ve nedensellik kurma kategorilerinden oluşmaktadır. Metodolojik olarak, hikâye bağlamının sabır kavramını somutlaştırmayı kolaylaştırdığı, doğrudan soruların ise sevgi ve mutluluğa dair sembolik çağrışımları açığa çıkardığı saptanmıştır. Bulgular, yaş düzeyi arttıkça -özellikle 66 ay üstü çocuklarda- ifadelerin çeşitliliği ve ilişkisel derinliğinin arttığını, cinsiyetin ise fark oluşturmadığını göstermektedir. Sonuçlar, çocukların ben merkezci yaklaşımların yanı sıra empati ve özdenetim gibi üst düzey gelişim özellikleri sergilemeye başladığını ortaya koymaktadır. Bu araştırma, çocuk merkezli bir bakış açısı sunarken hikâyeleştirme ve doğrudan soru yöntemlerini metodolojik düzlemde tartışarak literatürü genişletmektedir. Bu bağlamda, okul öncesi değerler eğitiminde çocukların gelişim düzeylerine uygun soru-cevap, somut yaşantı ve hikâyeleştirme etkinliklerinin kullanılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Okul Öncesi Dönem
• Soyut Kavram Gelişimi
• Ahlak Gelişimi
• Sevgi
• Sabır
• Mutluluk

Meaning-Making Regarding Abstract Moral Concepts in Early Childhood: A Thematic Analysis based on Children's Views

Öz

The aim of this study is to reveal how preschool-aged children conceptualize abstract moral concepts (love, patience, and happiness) through thematic analysis of children's views. Adopting a phenomenological design, the study included 34 children aged 54-73 months. Data were collected via semi-structured interviews; love and happiness were addressed through direct questions, while patience was explored within a story context. Content analysis identified two main themes: definition and exemplification. Definition included categories of verbalization, utilizing related actions, symbolic representation, and referencing associations. Exemplification comprised identifying behavioral indicators, addressing opposites, and establishing causality. Methodologically, the story context helped concretize patience, while direct questions elicited symbolic associations for love and happiness. Findings indicated that as age increased—particularly over 66 months—the variety and relational depth of expressions grew, while gender created no significant difference. Results suggest that alongside egocentric approaches, children exhibit higher-level characteristics like empathy and self-control. This research provides a child-centered perspective and expands the literature by methodologically discussing storytelling and direct questioning. Consequently, abstract value education in preschool should utilize question-answer activities, concrete experiences, and storytelling, aligned with children’s developmental levels.

Anahtar Kelimeler

• Preschool Period
• Abstract Concept Development
• Moral Development
• Love
• Patience
• Happiness

Kaynakça

1. Coşkun, S. N. (2023). Soyut Kavramların Ontolojik ve Epistemolojik Boyutu. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 22(1), 340-368. https://doi.org/10.20981/kaygi.1145283
2. Creswell, J. W. (2019). Nitel Araştırmalar İçin 30 Temel Beceri (H. Özcan, Çev.; 2. bs). Anı Yayıncılık.
3. Çetin, Z. ve Sapsağlam, Z. (2025). Okul Öncesi Eğitim Alan Çocukların Merhamet Değerine İlişkin Algılarının Çocukların Sözlü İfadeleri ve Resimleri Aracılığıyla İncelenmesi. Ede Eğitim Dil ve Edebiyat Dergisi, 6. https://doi.org/10.5281/zenodo.15046786
4. Damon, W. (1999). The Moral Development of Children. Scientific American, 281(2), 72-78.
5. Duman, G. (2021). Nitel Veri Toplama Tekniklerinden Görüşmenin Çocuklarla Uygulanması. İçinde Dilşat Peker Ünal, Fatih Demir (Ed.), Eğitime Adanmış Yarım Asır, Prof. Dr. Tayip Duman (ss. 283-291). Pegem.
6. Dwyer, S. (2003). Moral Development and Moral Responsibility. The Monist, 86(2), 181-199. Eisenberg, N., Spinrad, T. L., ve Morris, A. (2014). Empathy-related responding in children. İçinde Handbook of moral development, 2nd ed (ss. 184-207). Psychology Press.
7. Eisenberg-Berg, N., ve Hand, M. (1979). The Relationship of Preschoolers’ Reasoning about Prosocial Moral Conflicts to Prosocial Behavior. Child Development, 50(2), 356-363. https://doi.org/10.2307/1129410
8. Eisner, M. P., ve Malti, T. (2015). Aggressive and violent behavior. İçinde Handbook of child psychology and developmental science: Socioemotional processes, Vol. 3, 7th ed (ss. 794-841). John Wiley & Sons, Inc. https://doi.org/10.1002/9781118963418.childpsy319

9. Güngör, İ., Koçak, C., Canpolat, C. Y., & Şahin, S. (2022). 2008-2018 Yılları Arasında Yapılan Okul Öncesi Döneme Yönelik Kavram Gelişimi ve Kavram Öğretimi Konulu Araştırmaların İncelenmesi. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 6(2), 455-479. https://doi.org/10.24130/eccdjecs.1967202262314
10. Gür, Ç., Yavşan, C., Çenber, E., ve Durmaz, A. (2020). Okul Öncesi Dönemde Mutluluğa İlişkin Betimlemeler. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(1), 33-47. https://doi.org/10.17679/inuefd.389635
11. Hadley, E. B., Newman, K. M., ve Kim, E. S. (2021). Identifying levers for improvement: Examining proximal processes and contextual influences on preschool language development. Early Education and Development, 181-207. https://doi.org/10.1080/10409289.2021.1979835
12. Hoffman, M. L. (1963). Childrearing Practices and Moral Development: Generalizations from Empirical Research. Child Development, 34(2), 295-318. https://doi.org/10.2307/1126729
13. Hökelekli, H. (2013). Psikoloji, Din ve Eğitim Yönüyle İnsanî Değerler. Değerler Eğitimi Merkezi.
14. Hökelekli, H. (2016). Çocuk, Genç, Aile Psikolojisi ve Din. Dem Yayınları.
15. Hull, J. M. (1991). God-Talk with Young Children: Notes for Parents & Teachers. Bloomsbury T&T Clark. Justice, L. M., Jiang, H., ve Strasser, K. (2018). Linguistic environment of preschool classrooms: What dimensions support children’s language growth? Early Childhood Research Quarterly, 42, 79-92. https://doi.org/10.1016/j.ecresq.2017.09.003
16. Kaymakcan, R., ve Meydan, H. (2014). Ahlak Değerler ve Eğitimi. Dem Yayınları.
17. Koçak, F., ve Korkmaz, C. C. (2023). Investigation of the relationship between school maturity levels and speech and language development of preschool students. International Journal of Modern Education Studies, 7(2). https://doi.org/10.51383/ijonmes.2023.327
18. Korkmaz, M., ve Yobaş, H. Ç. (2022). 04-06 Yaş Grubu Kur’an Kurslarında Değer Öğretiminde Hikâye Kullanımına İlişkin Nitel Bir Araştırma. Tokat İlmiyat Dergisi, 10(2), Article 2. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1180356
19. Kuloğlu, A., Yaşar, Z., ve Özer, M. (2021). Okul Öncesi Öğretmenlerinin Değerler Eğitimiyle İlgili Görüşleri. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, (43), 171-186. https://doi.org/10.33418/ataunikkefd.868479
20. Langer, J. H. (1967). Vocabulary and Concept Development. Journal of Reading, 10(7), 448-456.
21. MEB. (2024). Erken Çocukluk Eğitiminde Kalite ve Erişimin Artırılması Projesi Sosyal Duygusal Gelişim ve Değerler Öğrenme Alanı Öğretmen Kılavuz Kitabı. MEB. https://tegm.meb.gov.tr/dosya/okuloncesi/sosyalduygusalgelisimvedegerlerogrenmealaniogretmenkilavuzkitabi.pdf
22. Merriam, S. B. (2018). Nitel Araştırma Desen ve Uygulama İçin Bir Rehber (S. Turan, Çev.). Nobel. Nalinci, G. Z., Yapıcı, Ş., ve Yapıcı, M. (2023). Okulöncesi̇ Çocuklarının Sevgi Kavramına İlişkin Resimlerinin Analizi. Ulak Bilge Sosyal Bilimler Dergisi, 86, 601-617. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-11-86-07
23. Nucci, L. P. (2001). Education in the Moral Domain. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511605987
24. Nucci, L. P., ve Turiel, E. (1978). Social Interactions and the Development of Social Concepts in Preschool Children. Child Development, 49(2), 400-407. https://doi.org/10.2307/1128704
25. Oruç, C. (2016). Okul Öncesi Dönem Çocuğunda Ahlaki Değerler Eğitimi. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, (2), Article 2.
26. Özok Bulut, N. (2022). Erken Çocukluk Dönemindeki Çocuklarla Katılımcı Araştırmalarda Karşılaşılabilecek Etik Sorunlar. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 6(2), 527-555. https://doi.org/10.24130/eccdjecs.1967202262404
27. Peters, R. S. (1974). Moral Development and Moral Learning. The Monist, 58(4), 541-567.
28. Ramazan, O., ve Öveç, Ö. (2017). 66-72 Aylık Çocukların Sevgi, Mutluluk, Korku, Üzüntü Duygularını Tanımlama Durumlarının ve Resmederken Kullandıkları Renklerin İncelenmesi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 30(1), 265-289.
29. Rowe, M. L., ve Snow, C. E. (2020). Analyzing input quality along three dimensions: Interactive, linguistic, and conceptual. Journal of Child Language, 47(1), 5-21. https://doi.org/10.1017/S0305000919000655
30. Smetana, J. G. (1981). Preschool Children’s Conceptions of Moral and Social Rules. Child Development, 52(4), 1333-1336. https://doi.org/10.2307/1129527
31. Smetana, J. G., Rote, W. M., Jambon, M., Tasopoulos-Chan, M., Villalobos, M., ve Comer, J. (2012). Developmental Changes and Individual Differences in Young Children’s Moral Judgments. Child Development, 83(2), 683-696.
32. Tatlı, S., ve Aytar, F. A. G. (2017). Okul Öncesi Dönem Çocuklarının Değerlere İlişkin Algıları ve Bunları İfade Etme Biçimlerinin İncelenmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 21(2).
33. Topaç, N., Bardak, M., Kirişci̇, M., ve Mertoğlu, E. (2020). Okul Öncesi Dönem Çocuklarının Değer Kavramlarını Tanımlamalarının İncelenmesi: Nitel Bir Çalışma. Değerler Eğitimi Dergisi, 18(39), 447-487. https://doi.org/10.34234/ded.720094
34. Tuana, N. (2007). Conceptualizing moral literacy. Journal of Educational Administration, 45. https://doi.org/10.1108/09578230710762409
35. Ünüvar, P., Çalışandemir, F., Tagay, Ö., ve Ami̇ni̇, F. (2015). Okul Öncesi Dönem Çocuklarının Mutluluk Algısı (Türkiye ve Afganistan Örneği). Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (43), 1-22.
36. Vatandaş, S. (2017). Felsefenin Kadim Bir Konusu Olarak Ahlâk ve Ahlaki Eylemin Amacı Olarak “Mutluluk”. Uluslararası Yönetim ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(7), 1-9.