TÜRKİYE’S MIDDLE INCOME TRAP PROBLEM: FUTURE EXPECTATIONS AND SOLUTIONS

Öz

Countries may need to reconsider their growth policies in order to move from low-income to middle-income and then to high-income countries. If a country cannot get out of the middle-income trap, it means that its human capital is unqualified, its savings level is low and its technological infrastructure is inadequate. The process of reaching high-income levels is a long-term process. Middle-income countries can transition to high-growth periods by developing a product, a technology or even a service that they do not have in order to differentiate themselves from other countries. The increases in per capita income due to the increase in the level of welfare will also accelerate economic growth. This study examines the fundamental reasons why Türkiye fell into the middle-income trap, the policies implemented in countries that managed to get out of the middle-income trap, and whether Türkiye's current economic structure is suitable for the implementation of these policies. It also investigates the structural problems that prevent Türkiye from getting out of the middle-income trap and develops policy recommendations to overcome these problems. Drawing on the literature on the middle-income trap and considering the relevant policy implications, the study shows that the Turkish economy has gained momentum on its way to overcoming the middle-income trap after a long period of stagnation. The GDP per capita, which peaked at $12,508 in 2013, experienced a period of decline and stagnation that lasted for many years, falling to its lowest level at $8,561 in 2020. However, it increased again after this date and reached $15,666 by 2024. Despite this increase, Türkiye is not yet a country that has completely gotten out of the middle-income trap. The existence of structural problems such as the dependence of the economic structure on low value-added production, deficiencies in innovation capacity and inadequacies in human capital still constitute significant obstacles on the path to sustainable development.

Anahtar Kelimeler

• Middle Income Trap
• Per Capita Income
• Economic Growth
• Public Administration

TÜRKİYE'NİN ORTA GELİR TUZAĞI SORUNSALI: GELECEĞE DAİR BEKLENTİLER VE ÇÖZÜMLER

Öz

Ülkelerin düşük gelir seviyesinden orta gelir seviyesine ulaşıp, buradan yüksek gelirli ülke konumuna gelebilmeleri için büyüme politikalarını tekrar gözden geçirmeleri gerekebilir. Bir ülke orta gelir tuzağından çıkamıyorsa eğer beşeri sermayesi niteliksiz, tasarruf düzeyi düşük ve teknolojik altyapısı yetersiz demektir. Yüksek gelir seviyesine ulaşma süreci uzun soluklu bir süreçtir. Orta gelirli ülkeler, diğer ülkelerden fark yaratacak şekilde onlarda olmayan bir ürün, bir teknoloji belki de bir hizmet geliştirerek yüksek büyüme dönemlerine geçiş yapabilirler. Refah seviyesinin yükselmesiyle kişi başına düşen gelirde yaşanan artışlar ekonomik büyümeyi de hızlandıracaktır. Bu çalışma, Türkiye'nin orta gelir tuzağına düşmesinin temel nedenlerini, orta gelir tuzağından çıkmayı başarmış ülkelerde uygulanan politikaları ve Türkiye'nin mevcut ekonomik yapısının bu politikaların uygulanmasına uygun olup olmadığını incelemektedir. Ayrıca Türkiye'nin orta gelir tuzağından çıkışına engel olan yapısal sorunları araştırmakta ve bu sorunları aşmak için politika önerileri geliştirmektedir. Orta gelir tuzağı hakkındaki literatürden hareketle, ilgili politika çıkarımlarını dikkate alan çalışma, Türkiye ekonomisinin, uzun bir durağanlık döneminin ardından orta gelir tuzağını aşma yolunda bir ivme kazandığını göstermektedir. 2013 yılında 12.508 dolarla zirve yapan kişi başına düşen Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) uzun yıllar süren bir düşüş ve durağanlık dönemi yaşamış, 2020 yılında 8.561 dolar ile en düşük seviyeye gerilemiştir. Ancak bu tarihten sonra yeniden artış göstermiş ve 2024 yılı itibarıyla 15.666 dolara ulaşmıştır. Bu artışa rağmen, Türkiye henüz orta gelir tuzağından tamamen çıkmış bir ülke değildir. Ekonomik yapının düşük katma değerli üretime bağımlılığı, inovasyon kapasitesindeki eksiklikler ve insan sermayesindeki yetersizlikler gibi yapısal sorunların varlığı, sürdürülebilir bir kalkınma yolunda hala önemli engeller teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Orta Gelir Tuzağı
• Kişi Başına Düşen Gelir
• Ekonomik Büyüme
• Kamu Yönetimi

Kaynakça

1. Agénor, P.R. (2017). Caught in the middle? The economics of middle‐income traps. Journal of Economic Surveys, 31(3), 771-791.
2. Agénor, P.R., Canuto, O. ve Jelenic, M. (2012). Avoiding middle-income growth traps. World Bank-Economic Premise, 98, 1-7.
3. Akbulut, G. ve Yıldız, B. (2017). Orta gelir tuzağından çıkışta teşvik politikalarının etkililiği: Türkiye örneği. The Journal of International Scientific Researches, 2(4), 54-71.
4. Aktaş, M.T. (2014). Göç olgusu ekonomik kalkınmada itici güç olabilir mi? Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(1), 37-48.
5. Akyıldız, S. (2022). Dünyada orta gelir tuzağı, Türkiye’nin orta gelir tuzağına yakalanma nedenleri ve çıkışı için öneriler. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(3), 1169-1182.
6. Arslan, M.İ. (2024). Küresel patent başvuruları geçen yıl yüzde 1,8 düştü, Türkiye’nin başvuruları arttı. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/kuresel-patent-basvurulari-gecen-yil-yuzde-1-8-dustu-turkiye-nin-basvurulari-artti/3158581 adresinden alındı.
7. Arslanhan, S. ve Kurtsal, Y. (2010). Güney Kore inovasyondaki başarısını nelere borçlu? Türkiye için çıkarımlar. TEPAV Politika Notu. https://www.tepav.org.tr/upload/files/1285828695-5.Guney_Kore_Inovasyondaki_Basarisini_Nelere_Borclu_Turkiye_icin_Cikarimlar.pdf adresinden alındı.
8. Atik, H. (2015). Türkiye için orta gelir tuzağından kurtuluş önerileri. Sosyoekonomi Dergisi, 23(26), 165-174.

9. Bakır, N. (2023). IMF’ye göre Türkiye kişi başı gelirde 9 basamak çıkıyor. https://www.dunya.com/kose-yazisi/imfye-gore-turkiye-kisi-basi-gelirde-9-basamak-cikiyor/707822 adresinden alındı.
10. Barro, R.J. (1991). Economic growth in a cross section of countries. The Quarterly Journal of Economics, 106(2), 407-443.
11. Bayar, G. (2016). Türkiye ve orta gelir tuzağı: Eğitimin önemi. Akdeniz Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 34, 45-78.
12. Bozkurt, E. (2014). Orta gelir tuzağı: Türkiye ve seçilmiş gelişmekte olan ülkeler üzerine bir araştırma. (Yüksek lisans tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü.
13. Bozkurt, E., Bedir, S., Özdemir, D., & Çakmak, E. (2014). Orta gelir tuzağı ve Türkiye örneği. Maliye Dergisi, 167, 22-39.
14. Bulman, D., Eden, M. ve Nguyen H. (2016). Transitioning from low-income growth to high-income growth: Is there a middle-income trap? ADBI Working Paper 646. Tokyo: Asian Development Bank Institute. https://www.adb.org/publications/transitioninglow-income-growth-high-income-growth adresinden alındı.
15. Çetin, M. (2012). Sabit sermaye yatırımları ve ekonomik büyüme: Ampirik bir analiz. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 7(1), 211-230.
16. Eğilmez, M. (2018). Orta gelir tuzağında 40 yıl. https://www.mahfiegilmez.com/2018/05/orta-gelir-tuzagnda-40-yl.html adresinden alındı.
17. Eğilmez, M. (2020). Türkiye ekonomisinin son 17 yılı. https://t24.com.tr/haber/mahfi-egilmez-yazdi-turkiye-ekonomisinin-son-17-yili,854564 adresinden alındı.
18. Eichengreen, B., Park, D. ve Shin, K. (2011). When fast-growing economies slow down: International evidence and implications for China (Working Paper No:16919). Cambridge: National Bureau of Economic Researh (NBER).
19. Euronews (2022). Türkiye dünyanın kaçıncı büyük ekonomisi? Dünya ekonomisindeki payı ne kadar? https://tr.euronews.com/2022/05/16/turkiye-dunyan-n-kac-nc-buyuk-ekonomisi-dunya-ekonomisindeki-pay-ne-kadar adresinden alındı.
20. Euronews (2023). Bakan şimşek’in hedefi 2026’da Türkiye’nin ‘yüksek gelirli ülke’ olması; peki IMF tahmini ne diyor? https://tr.euronews.com/2023/09/27/bakan-simsekin-hedefi-2026da-turkiyenin-yuksek-gelirli-ulke-olmasi-peki-imf-tahmini-ne-diy adresinden alındı.
21. Euronews (2025). Türkiye'de kişi başına düşen milli gelir ABD'nin en yoksul eyaletinden dört kat daha az. https://tr.euronews.com/business/2025/01/03/turkiyede-kisi-basina-dusen-milli-gelir-abdnin-en-yoksul-eyaletinden-dort-kat-daha-az adresinden alındı.
22. Felipe, J., Abdon, A. ve Kumar, U. (2012). Tracking the middle-income trap: What is it, who is in it, and why? (Working Paper No: 715). New York: Levy Economics Institute.
23. Felipe, J., Kumar, U. ve Galope, R. (2017). Middle-income transitions: Trap or myth? Journal of the Asia Pacific Economy, 22(3), 429-453.
24. Garrett, G. (2004). Globalization’s missing middle. Foreign Affairs, 83, 84-96.
25. Gill, I.S., Kharas, H.J. ve Bhattasali, D. (2007). An East Asian renaissance: Ideas for economic growth. Washington: World Bank Publications.
26. Gürsel, S. ve Soybilgen, B. (2013). Türkiye Orta Gelir Tuzağının Eşiğinde. Betam Araştırma Notu, 13(154), 1-7.
27. IMF (2023). IMF staff concludes staff visit to Türkiye. https://www.imf.org/en/News/Articles/2023/10/06/pr23343-turkiye-imf-staff-concludes-staff-visit-to-turkiye adresinden alındı.
28. International Economics Strategic For Growth & Development (2023). IFD Agreement and Its Implications for African Investment. https://www.tradeeconomics.com/ifd-agreement-and-its-implications-for-african-investment/ adresinden alındı.
29. International Monetary Fund (2023). World economic outlook: A rocky recovery. https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2023/04/11/ world-economic- adresinden alındı.
30. Ivanov, G. (2023). Rich Past and Clean Future of Taiwanese Industry, A Case Study of Industrial Policy. Presented at the 1st All-Ukrainian Forum for Young Scholars in Asian Studies, Kyiv, 23-24 May 2023.
31. Karhan, G. (2019). Orta gelir tuzağı: Kırılgan beşli ekonomilerinden kanıtlar. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(1), 332-344.
32. Kaya, Z., Tokucu, E., Aykırı, M. ve Durmuş, C. (2015). Türkiye ekonomisinde orta gelir tuzağı ve ödemeler bilançosu kısıtı. International Conference on Eurasian Economies 2015, Kazan-Russia, Session5E: 830-840. https://www.avekon.org/papers/1251.pdf adresinden alındı.
33. Kayalıdere, G., Özcan, P. M. ve Tepekule, U. (2016). Orta gelir tuzağını önlemede vergi politikalarının rolü. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(7), 1905-1915.
34. Keyder, N. (2022). Türkiye’nin kriz deneyimleri 1994, 2000-2001, 2008-2009 ve 2018-2022 krizleri. İktisat ve Toplum Dergisi, 141, 4-13.
35. Kharas, H. ve Kohli, H. (2011). What is the middle income trap, why do countires fall into it and how can it be avoided?. Global Journal of Emerging Market Economies, 3(3), 281-289.
36. Kuepper, J. (2022). What are the fragile five? https://www.thebalancemoney.com/what-are-the-fragile-five-1978880#:~:text=Brazil%2C%20India%2C%20Indonesia%2C%20South,be%20called%20the%20Fragile%20Five adresinden alındı.
37. Larson, G.M., Loayza, N. ve Woolcock, M. (2016). The middle-income Trap: Myth or reality? World Bank Research and Policy Briefs, 104230. 1-4. https://ssrn.com/abstract=3249544 adresinden alındı.
38. Luiz, J.M. (2016). The political economy of middle‐income traps: Is South Africa in a long‐run growth trap? The path to bounded populism. South African Journal of Economics, 84(1), 3-19.
39. Müstakil Sanayici ve İş Adamları Derneği (MÜSİAD). (2012). Kalkınma yolunda yeni eşik orta gelir tuzağı. Mavi Ofset Basım.
40. Öz, E. ve Göde, B. (2016). Orta gelir tuzağı ve Türkiye’nin konumu. Maliye Araştırmaları Dergisi, 1(2), 77-93.
41. Paus, E.A. (2017). Escaping the middle-income trap: Innovate or perish. (ADBI), Working Paper 685, Tokyo: Asian Development Bank Institute.
42. Peker, A. E. ve Er, A. (2023). Türkiye’nin orta gelir tuzağından çıkışına yönelik mekânsal bir analiz. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(3), 959-971.
43. Pektas Erdem, B. (2020), Türkiye’de hanehalkı tasarruflarının belirleyicileri. CBT Research Notes in Economics 2015, Research and Monetary Policy Department, Central Bank of The Republic of Türkiye, 1-13. https://econpapers.repec.org/paper/tcbeconot/2015.htm adresinden alındı.
44. Pruchnik, K., & Zowczak, J. (2017). Middle-income trap:Review of the conceptual framework. Working paper [760], Asian Development Bank Institute.
45. Sarıbaş, H. ve Ursavaş, U. (2017). Orta gelir tuzağı: Ampirik bir çalışma. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(2), 37-51.
46. Sarıgül, H., Apak, S. ve Koyuncu, T. (2022). Orta gelir tuzağı, ticari açıklık ve yakınsama ilişkisi: Türkiye örneği. İzmir İktisat Dergisi, 37(4), 1071-1093.
47. Stephenson, M. (2023). Multilateral Cooperation in a Multipolar World: What Can We Learn From “Investment? T20 Policy Briefs, Head, Investment Policy and Practice, India: World Economic Forum. https://www.orfonline.org/research/multilateral-cooperation-in-a-multipolar-world/#_edn12 adresinden alındı.
48. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (2017). Türkiye’de Yurt İçi Tasarrufların ve Tüketimin Gelişimi, Ekonomik ve Stratejik Araştırmalar Dairesi, Ankara. http://kalkinmaplani.gov.tr/wpcontent/uploads/2018/02/T%C3%BCrkiye%E2%80%99de-Yurt-%C4%B0%C3%A7i-Tasarruflar%C4%B1n-Ve-T%C3%BCketiminGeli%C5%9Fimi-Arka-Plan-%C3%87al%C4%B1%C5%9Fm....pdf adresinden alındı.
49. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2022). PISA 2022 Türkiye raporu. Ankara.
50. Tradingeconomics. Türkiye - Tam yıl GSYİH büyümesi. https://tr.tradingeconomics.com/turkey/full-year-gdp-growth adresinden alındı.
51. Uslu, H. (2021). Orta gelir tuzağıyla mücadelede çıkış stratejileri ve bütçe politikaları: Türkiye örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 22(2), 135-164.
52. Uyanık, C.C. (2015). Orta gelir tuzağı ve Türkiye’nin konumu açısından bir değerlendirme. Sosyoekonomi Dergisi, 23(26), 175-186.
53. Ünlü, F. ve Yıldız, R. (2018). Orta gelir tuzağının belirlenmesi: Ekonometrik analiz. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 14(1), 1-20.
54. World Bank (2013). China 2030. Building a modern, harmonious, and creative society. Washington: World Bank Publications.
55. World Bank (2023a). GDP per capita growth (annual %) Türkiye. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG?view=chart&locations=TR adresinden alındı.
56. World Bank (2023b). Country and lending groups. Country classification. https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-countryandlending-groups adresinden alındı.
57. World Bank (2023c). GDP growth (annual %) – Türkiye. https://api.worldbank.org/v2/en/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?downloadformat=exceladresinden alındı.
58. World Bank (2023d). GNI per capita, (current US$). https://api.worldbank.org/v2/en/indicator/NY.GNP.PCAP.CD?downloadformat=excel adresinden alındı.
59. World Bank (2024). World Development Report 2024: The middle income trap. Washington, DC: World Bank. doi:10.1596/978-1-4648-2078-6
60. World Economic Forum (2024). Küresel riskler 2024: Çevresel tehditler yoğunlaşırken dezenformasyon küresel riskler 2024'ün önünde. https://www.weforum.org/press/2024/01/global-risks-report-2024-press-release/ adresinden alındı.
61. Yaşar, E. ve Gezer, M.A. (2014). Türkiye’nin orta gelir tuzağına yakalanma riski ve bu riskten kurtulma önerileri. Maliye Dergisi, 167, 126-148.
62. Yavuz, E. (2017). Maliye kuramı bağlamında Türkiye’de orta gelir tuzağı sorunsalının analizi. Social Sciences, 12(2), 78-101.
63. Yeldan, E. (2012). Türkiye orta gelir tuzağına yaklaşırken. İktisat ve Toplum, 2(21-22), 26-30.
64. Yereli, A.B., Karasac, F. ve Akbayır F. (2019). Middle-income trap: A literature review. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 22(2), 950-964.
65. Yıldız, A. (2015). Orta gelir tuzağı ve orta gelir tuzağından çıkış stratejileri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 155-170.
66. Yıldız, F. ve Bayraktar, Y. (2021). Kırılgan beşli ülkeleri orta-gelir tuzağında mı? Gelir yakınsaması ve panel veri analizine dayalı ampirik bir inceleme. Öneri Dergisi, 16(56), 451-477.
67. Yülek, M.A. (1997). İçsel büyüme teorileri, gelişmekte olan ülkeler ve kamu politikaları üzerine. Hazine Dergisi, (6), 1-15.