YÜKSEKÖĞRETİMDE YÖNETİŞİM KAPASİTESİ OLARAK KALİTE GÜVENCESİ: TÜRK ARAŞTIRMA ÜNİVERSİTELERİNİN KARŞILAŞTIRMALI BOYLAMSAL ANALİZİ

Öz

Bu çalışma, kalite güvencesi (KG) sistemlerinin Türkiye’deki yükseköğretim kurumlarında farklı yönetişim yörüngelerinin ortaya çıkışını nasıl etkilediğini incelemektedir. Çalışma, kalite güvencesini yalnızca bir uyum ya da akreditasyon mekanizması olarak ele almak yerine; örgütsel koordinasyonu, kurumsal öğrenmeyi, stratejik bütünleşmeyi, kanıta dayalı karar alma süreçlerini ve Planla–Uygula–Kontrol Et–Önlem Al (PUKÖ) döngüsünün işleyişini şekillendiren bir yönetişim kapasitesi olarak değerlendirmektedir. Çalışmanın temel argümanı, aynı merkezi düzenleyici çerçeve altında faaliyet gösteren kurumların benzer yönetişim sonuçları üretmediğidir. Bunun yerine, kurumsal farklılıkların; kalite güvencesi uygulamalarının ne ölçüde içselleştirildiği, kurumsallaştırıldığı ve daha geniş yönetişim yapılarıyla bütünleştirildiği üzerinden görünür hale geldiği ileri sürülmektedir. Araştırma, doküman analizine dayalı nitel boylamsal karşılaştırmalı araştırma deseni üzerine kurulmuştur. Türkiye yükseköğretim kalite güvencesi sistemi kapsamında 2016–2024 yılları arasında üretilen Kurum İç Değerlendirme Raporları (KİDR), Kurumsal Akreditasyon Raporları (KAR), ara değerlendirme raporları, stratejik planlar ve ilgili yönetişim belgeleri incelenerek kurumların zaman içerisindeki yönetişim yapılandırmaları izlenmiştir. Farklı kurumsal yörüngeleri ortaya koyabilmek amacıyla amaçlı ve kuram odaklı örnekleme yoluyla dört araştırma üniversitesi — Hacettepe Üniversitesi, Sakarya Üniversitesi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi ve Dokuz Eylül Üniversitesi — seçilmiştir. Bulgular, aynı kalite güvencesi çerçevesine tabi olan üniversitelerin dahi önemli ölçüde farklı yönetişim yolları izleyebildiğini göstermektedir. Çalışma ayrıca, akreditasyon sonuçlarının kurumsal bağlam, örgütsel öğrenme ve yönetsel bütünleşme düzeyiyle yakından ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede makale, kalite güvencesini prosedürel bir son noktadan ziyade uzun vadeli bir kurumsal kapasite geliştirme süreci olarak yorumlayarak yükseköğretim yönetişimi literatürüne katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kalite Güvencesi
• Yükseköğretim Yönetişimi
• Akreditasyon
• Araştırma Üniversiteleri
• Yükseköğretim Politikası

QUALITY ASSURANCE AS A GOVERNANCE CAPABILITY IN HIGHER EDUCATION: A COMPARATIVE LONGITUDINAL ANALYSIS OF TURKISH RESEARCH UNIVERSITIES

Öz

This study examines how quality assurance (QA) systems influence the emergence of different governance trajectories in Turkish higher education institutions. Rather than approaching QA only as a compliance or accreditation mechanism, the study treats it as a governance capability that shapes organizational coordination, institutional learning, strategic integration, evidence-based decision-making, and the functioning of the Plan–Do–Check–Act (PDCA) cycle. The central argument is that institutions operating under the same centralized regulatory framework do not produce similar governance outcomes. Instead, institutional differences become visible through the degree to which QA practices are internalized, institutionalized, and incorporated into broader governance structures. The research is based on a qualitative longitudinal comparative design supported by document analysis. Institutional Self-Evaluation Reports (ISERs), Institutional Accreditation Reports (IARs), interim evaluation reports, strategic plans, and related governance documents produced between 2016 and 2024 within the Turkish higher education QA system were examined in order to trace institutional governance configurations over time. Four research universities—Hacettepe University, Sakarya University, Recep Tayyip Erdoğan University, and Dokuz Eylul University—were selected through purposive and theory-oriented sampling to capture different institutional trajectories. The findings indicate that universities exposed to the same QA framework may still follow substantially different governance paths. The study also suggests that accreditation outcomes are closely related to institutional context, organizational learning, and administrative integration. In this respect, the article contributes to higher education governance literature by interpreting QA not as a procedural endpoint, but as a long-term institutional capability-building process.

Anahtar Kelimeler

• Quality Assurance
• Higher Education Governance
• Accreditation
• Research Universities
• Higher Education Policy

Kaynakça

1. Ai Tran, C., Van, D. H., Thuy Phuong Nguyen, T., Thi Thanh Nguyen, T., & Minh Nguyen, T. (2025). Research in higher education quality assurance worldwide (2003–2023): A bibliometric analysis from the Scopus database. Cogent Education, 12(1), 2479405.
2. Alzafari, K., & Ursin, J. (2019). Implementation of quality assurance standards in European higher education: Does context matter? Quality in Higher Education, 25(1), 58–75.
3. Asiyai, R. I. (2022). Best practices for quality assurance in higher education: Implications for educational administration. International Journal of Leadership in Education, 25(5), 843–854.
4. Bardakci, S., Yelbay Yilmaz, Y., & Dilek Avsaroglu, M. (2024). Global diffusion of quality assurance research in higher education: A study on collaboration and concepts. Higher Education Research & Development, 43(3), 657–672.
5. Bugday Ince, S., & Gounko, T. (2014). Quality assurance in Turkish higher education. European Journal of Higher Education, 4(2), 184–196.
6. Dill, D. (2007). Quality assurance in higher education: Practices and issues. In International encyclopedia of education (3rd ed.). Elsevier.
7. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2016). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2016.pdf
8. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2017). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2017.pdf

9. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2018). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2018.pdf
10. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2019). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2019.pdf
11. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2020). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2020.pdf
12. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2021). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2021.pdf
13. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2022). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2022.pdf
14. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2023). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2023.pdf
15. Dokuz Eylül Üniversitesi. (2024). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1067-2024.pdf
16. Duarte, N., & Vardasca, R. (2023). Literature review of accreditation systems in higher education. Education Sciences, 13(6), 582.
17. Ewell, P. (2010). Twenty years of quality assurance in higher education: What’s happened and what’s different? Quality in Higher Education, 16(2), 173–175.
18. Hacettepe Üniversitesi. (2016). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2016.pdf
19. Hacettepe Üniversitesi. (2017). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2017.pdf
20. Hacettepe Üniversitesi. (2018). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2018.pdf
21. Hacettepe Üniversitesi. (2019). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2019.pdf
22. Hacettepe Üniversitesi. (2020). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2020.pdf
23. Hacettepe Üniversitesi. (2021). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2021.pdf
24. Hacettepe Üniversitesi. (2022). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2022.pdf
25. Hacettepe Üniversitesi. (2023). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2023.pdf
26. Hacettepe Üniversitesi. (2024). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.hacettepe.edu.tr/fs_/files/Raporlar/KIDR2024.pdf
27. Jafarov, S. (2024). Accreditation and quality assurance in world-leading universities. International Journal of Current Science Research and Review, 7, 12.
28. Jalal, H., Buzdar, M. A., & Mohsin, M. N. (2017). Accreditation and quality enhancement dynamics in higher education. Journal of Educational Research, 20(2), 127–145.
29. Javed, Y., & Alenezi, M. (2023). A case study on sustainable quality assurance in higher education. Sustainability, 15(10), 8136.
30. Kayyali, M. (2023). An overview of quality assurance in higher education: Concepts and frameworks. International Journal of Management, Sciences, Innovation, and Technology, 4(2), 1–4.
31. Kinser, K. (2014). Questioning quality assurance. New Directions for Higher Education, 2014(168), 55–67.
32. Lim, D. (1999). Quality assurance in higher education in developing countries. Assessment & Evaluation in Higher Education, 24(4), 379–390.
33. Ngoc, N. M., Hieu, V. M., Tien, N. H., & Duc, L. D. M. (2023). Impact of accreditation policy on quality assurance activities of public and private universities in Vietnam. International Journal of Public Sector Performance Management, 10, 1–15.
34. Nicholson, K. (2011). Quality assurance in higher education: A review of the literature.
35. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2018a). 2017 yılı kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/yeni-kurum-raporu-04062018112447.pdf
36. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2018b). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/kucukl-kurum-ic-degerlend...-15042019100127.pdf
37. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2019). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/rteu-ic-degerlendirme-rap...-11112020135553.pdf
38. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2020). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/recep-tayyip-erdogan-univ...-7102021154250.pdf
39. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2021). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/2021-kurum-ic-degerlendir...-2972022114817.pdf
40. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2022). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/2022-yili-kurum-ic-degerl...-262023132047.pdf
41. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2023). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/2023-yili-kurum-ic-degerl...-2962024223504.pdf
42. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. (2024). Kurum iç değerlendirme raporu. https://kalite.erdogan.edu.tr/Files/Images/2024-yili-kurum-ic-degerl...-23102025141012.pdf
43. Romanowski, M. H. (2022). The idolatry of accreditation in higher education: Enhancing our understanding. Quality in Higher Education, 28(2), 153–167.
44. Ryan, T. (2015). Quality assurance in higher education: A review of literature. Higher Learning Research Communications, 5(4).
45. Sakarya Üniversitesi. (2016). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2016.pdf
46. Sakarya Üniversitesi. (2017). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2017.pdf
47. Sakarya Üniversitesi. (2018). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2018.pdf
48. Sakarya Üniversitesi. (2019). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2019.pdf
49. Sakarya Üniversitesi. (2020). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2020.pdf
50. Sakarya Üniversitesi. (2021). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2021.pdf
51. Sakarya Üniversitesi. (2022). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2022.pdf
52. Sakarya Üniversitesi. (2023). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2023.pdf
53. Sakarya Üniversitesi. (2024). Kurum iç değerlendirme raporu. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kidr-1007-2024.pdf
54. Stukalo, N., & Lytvyn, M. (2021). Towards sustainable development through higher education quality assurance. Education Sciences, 11(11), 664.
55. Taş, İ. E., Durgun, S., & Gözükara, M. A. (2022). Kurum iç değerlendirme raporlarının (KİDR) üniversitelerde kalite yönetim sürecine katkısı: KSÜ kurumsal geri bildirim raporu üzerinden değerlendirme. Beşeri ve Sosyal Bilimlerden Seçkin Araştırmalar, January, 1–36.
56. Taşcı, D., & Lapçın, H. T. (2023). Yükseköğretimde kalite güvencesi sistemi: Kurumsal akreditasyon raporları üzerinden bir değerlendirme. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 1-16.
57. Wilger, A. (1997). Quality assurance in higher education: A literature review. https://web.stanford.edu/group/ncpi/documents/pdfs/6-03b_qualityassurance.pdf
58. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2018). Yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi 2017 yılı durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/2017-Y%C3%9CKSEK%C3%96%C4%9ERET%C4%B0M%20DE%C4%9EERLEND%C4%B0RME%20ve%20KAL%C4%B0TE%20G%C3%9CVENCES%C4%B0%202017%20YILI%20DURUM%20RAPORU%20v13.pdf
59. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2019a). 2018 yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/2018DurumRaporuv2.pdf
60. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2019b). 2018–2019 yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/20182019DurumRaporuv3.pdf
61. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2021a). 2020 yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/DurumRaporu2020.pdf
62. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2021b). Kurumsal akreditasyon raporu: Dokuz Eylül Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1067-2020.pdf
63. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2021c). Kurumsal akreditasyon raporu: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1162-2020.pdf
64. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2021d). Kurumsal akreditasyon raporu: Sakarya Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1007-2020.pdf
65. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2022a). 2021 yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/DurumRaporu2021.pdf
66. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2022b). Kurumsal akreditasyon raporu: Hacettepe Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1085-2021.pdf
67. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2023). 2022 yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/Durum_Raporu_2022.pdf
68. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2024a). 2023 yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/Durum_Raporu_2023.pdf
69. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2024b). Ara değerlendirme raporu: Dokuz Eylül Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1067-2023.pdf
70. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2024c). Ara değerlendirme raporu: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1162-2023.pdf
71. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2024d). Ara değerlendirme raporu: Sakarya Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1007-2023.pdf
72. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2025a). 2024 yükseköğretim değerlendirme ve kalite güvencesi durum raporu. https://www.yokak.gov.tr/documents/StatusReports/2024%20Y%C4%B1l%C4%B1%20Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim%20De%C4%9Ferlendirme%20ve%20Kalite%20G%C3%BCvencesi%20Durum%20Raporu.pdf
73. Turkish Higher Education Quality Council (THEQC). (2025b). Ara değerlendirme raporu: Hacettepe Üniversitesi. https://mis.yokak.gov.tr/images/report/kar-1085-2024.pdf