Unutulmuş Miras: Nahçıvandaki Yıkılmakta Olan Camiler Ve Koruma Önlemleri

Öz

Tarihi anıtlar, kültürel mirasın ve kolektif hafızanın somut belgeleri olarak büyük bir değer taşımaktadır. Bu çalışma, Nahçıvan bölgesinde seçilmiş dini mimari anıtları odağına alarak, yapıların güncel korunma durumunu belgelendirmeyi ve gecikmeden koruma müdahalelerinin gerekliliğine dikkat çekmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada saha gözlemleri ile tanımlayıcı mimari okumaya dayalı betimleyici ve karşılaştırmalı bir yöntem izlenmiş; yapıların temel kimlik bilgileri derlenmiş ve çatı bütünlüğü, taşıyıcı süreklilik ile miras değeri taşıyan öğelerin korunma durumu dikkate alınarak fiziksel durum değerlendirmesi yapılmıştır. Bulgular, Kengerli ve Şerur ilçelerindeki bazı anıtların kritik düzeyde bozulma gösterdiğini ortaya koymaktadır. Özellikle Kengerli’deki Eski Hök Camii ile Şerur ilçesine bağlı Kürçülü ve Aşağı Aralık köylerindeki camiler büyük ölçüde yıkılmış, günümüze çoğunlukla harabe düzeyinde kalıntılar ulaşmıştır. Tarihsel ve mimari önemleri göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu yapıların uzman denetiminde ve bilimsel temellere dayalı koruma–restorasyon planlamasıyla ele alınması gerekmektedir. Bu bağlamda çalışma, ilgili kurum ve kuruluşların daha fazla kaybı önlemek ve bu mirası gelecek kuşaklara aktarabilmek için acil ve öncelikli önlemleri uygulamaya koymasının önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nahçivan
• camiler
• ziyaretgahlar
• kültüral miras
• toplumsal farkındalık
• anıtların korunması

Endangered Mosque Heritage in Nakhchivan: Architectural Documentation and Conservation Priorities

Öz

Historical monuments constitute valuable records of cultural heritage and collective memory. This study examines selected religious architectural monuments in the Nakhchivan region, focusing on mosques and shrines, to document their current preservation status and to underline the necessity of timely conservation action. Using a descriptive and comparative approach grounded in field observation and architectural analysis, the research compiles basic identification data and evaluates physical condition with particular attention to roof integrity, structural continuity, and the survival of key heritage elements. Findings indicate that several monuments located in the Kangarli and Sharur districts are in a critical state of deterioration. In particular, the Old Khok Mosque (Kangarli) and the mosques in Kurchulu and Ashagi Aralıq villages (Sharur) have largely collapsed, with only structural remnants remaining, signalling an urgent need for protective measures and systematic documentation. Given their historical and architectural significance, these monuments require professionally supervised, scientifically informed conservation-restoration planning. Accordingly, the study emphasizes that relevant institutions should prioritize immediate interventions to prevent further loss and to safeguard this heritage for future generations.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Heritage
• Mosques
• Nakhchivan
• Protection of Monuments
• Public Awareness
• Shrines.

Kaynakça

1. Amenzade, R. (2019). Некоторые сведения об архитектуре Азербайджана в мемуарах Иосафата Барбаро «Путешествие в Персию». Memarlıq, şəhərsalma tarixi və bərpası, 2(18), 4–9.
2. Australia ICOMOS. (2013). The Burra Charter: The Australia ICOMOS Charter for Places of Cultural Significance.
3. Bayramov, M. (2025). Late medieval mosques in Ordubad and Sadarak districts. Buta Uluslararası Bi-limsel Araştırmalar Dergisi, 2(20), 47–57. https://doi.org/10.5281/zenodo.5512888
4. Çələbi, Ö. (1989). Səyahətnamə. In Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar (pp. 230–238). Bakı: Azərbaycan Universiteti.
5. Çələbi, Ö. (1997). Səyahətnamə (Azərbaycan tarixinə dair seçmələr). S. Onullahi (Ed. & Trans.). Bakı: Azərnəşr.
6. Əliyev, H. Ə. (2002). Elektron sənədlər toplusu. Bakı: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası.
7. Əliyev, İ. H. (2008, February 5). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu tərəfindən 2008–2009-cu illərdə aparılması nəzərdə tutulan arxeoloji ekspedisiyaların maliyyələşdirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. Xalq qəzeti, 1.
8. Feilden, B. M. (2003). Conservation of historic buildings (3rd ed.). Architectural Press.

9. Hillenbrand, R. (1994). Islamic architecture: Form, function and meaning. Columbia University Press.
10. Jokilehto, J. (1999). A history of architectural conservation. Butterworth-Heinemann.
11. Məmmədov, R. (1977). Naxçıvan şəhərinin tarixi oçerki. Bakı: Elm.
12. Məmmədova, G. (2023, May 6). Heydər Əliyev və Azərbaycan memarlığı. Respublika qəzeti, 8.
13. Məmmədova, Ş. (2008). Azərbaycanın tarixi-memarlıq abidələri. Bakı: Şərqiyyə.
14. Məmmədova, Z. G. (2007). Bərpanın elmi-nəzəri əsasları (dərs vəsaiti). Bakı: AzMİU.
15. Orbaşlı, A. (2008). Architectural conservation: Principles and practice. Blackwell Publishing.
16. Quluzadə, A. (2023). Naxçıvanın Orta Əsr türbə və məscid kitabələri xarici şərqşünasların tədqiqatlarında. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 6, 2074–2087. https://doi.org/10.46868/atdd.2023.582
17. Salamzade, A. V., Avalov, E. V., & Salaeva, R. A. (1978). Проблемы сохранения и реконструкции исторических городов Азербайджана. Bakı: Elm.
18. Şarden, J. (1994). Səyahətnamə. V. Aslanov (Trans.). Bakı: Elm.
19. Şəkixanov, T., & Səlimov, Ş. (2023). Xəzər rayonu ərazisindəki tarixi-memarlıq abidələrinin mövcud vəziyyəti və qorunması məsələləri barədə. Açıq tribuna, 96–111.
20. Vəlixanlı, N. M. (1974). IX–XII əsr ərəb coğrafiyaşünas səyyahları Azərbaycan haqqında. Bakı: Elm.