The Arabization of Dīwāns During the Reign of ‘Abd al-Malik b. Marwān

Öz

This article examines the Arabization of dīwāns initiated by the Umayyad Caliph ‘Abd al-Malik b. Marwān as part of his policy to ensure the unity of the state. The primary factor that enabled Islam to establish a systematic state order and institutionalize its governance was the integration of the dīwān system, which formed the foundation of administrative organization, into Islamic civilization. After eliminating political and military disturbances and reinforcing the authority of the state, Caliph ‘Abd al-Malik resolved to organize administrative institutions in a systematic manner and in accordance with the structure of Islam. To achieve this goal, he restructured and institutionalized the dīwān system. According to prevalent views, the Arabization movement was first implemented in the dīwān al-kh̲arād̲j̲. In the dīwāns established in the newly conquered territories, pre-conquest practices were initially preserved, and even local languages continued to be used as the medium of written communication. For example, Persian was used in Iraq and Iran, Greek in Syria, and both Greek and Coptic in Egypt. With the translation of the dīwāns into Arabic, the sole language used in the official correspondence of the state became Arabic. This study seeks to address various questions regarding the historical context and motivations behind the Arabization of dīwāns, whether this process contributed to Islamic civilization, the identities of the scribes who carried out the translations, whether Arabization had an ideological dimension, and the standards according to which the dīwāns were translated into Arabic.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Umayyad
• ‘Abd al-Malik b. Marwān
• Dīwān
• Arabization
• Dīwān al-kharādj

Abdülmelik b. Mervân Döneminde Divanların Arapçalaştırılması

Öz

Bu makalede Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân’ın (65-86/685-705) başlattığı ve devletin birliğini sağlama politikasının bir parçası olan divanların Arapçalaştırılması hareketi incelenecektir. İslâm’ın devlet nizamına kavuşup kurumsallaşmasını sağlayan etkenlerden biri de idarî sistemin temellerinden birisini oluşturan divan teşkilatının İslâm medeniyetine dahil edilmesidir. Halife Abdülmelik, siyasî ve askerî sahalardaki karışıklıkları ortadan kaldırıp devletin hâkimiyetini yeniden güçlendirdikten sonra idarî kurumları sistemli ve devletin resmî diline uygun hale getirmeye karar vermiştir. Bu hedefle divan sistemini yeniden yapılandırmış ve kurumsal hale getirmiştir. Divan kayıtlarının Arapçaya çevrilmesi ise bunun önemli bir parçasıdır. Arapçalaştırma hareketi, yaygın görüşe göre Dîvânü’l-harâclarda gerçekleştirilmiştir. Arapçalaştırma öncesinde fethedilen bölgelerdeki divanlarda fetihten önceki işleyiş devam ettirilmiş hatta yazım dilinde bile mahallî diller kullanılmıştır. Irak ve İran’da Farsça, Şam’da Rumca, Mısır’da Yunanca ve Kıptîce tercih edilmiştir. Divanların Arapçaya çevrilmesiyle devletin resmî yazışmalarında kullanılan tek dil Arapça olmuştur. Bu araştırmada divanların Arapçalaştırılmasının tarihî bağlamı ve neden gerçekleştirildiği, uygulamanın İslâm medeniyetine katkılarının olup olmadığı, tercümeyi gerçekleştiren kâtiplerin kimler olduğu, Arapçalaştırmanın ideolojik bir boyutunun olup olmadığı, divanların hangi standartlara göre Arapçaya aktarıldığı gibi sorulara cevap aranacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Emevîler
• Abdülmelik b. Mervân
• Divan
• Arapçalaştırma
• Dîvânü’l-harâc

Kaynakça

1. Abdüllatif, Abdüşşafi Muhammed. el-A’lemü’l-İslâmî fi’l-asri’l-Ümevi. Mısır: Dâru’s-selâm, 2008.
2. Abdülmün‘im Mâcid. et-Târîḫu’s-siyâsî li’d-devleti’l-ʿArabiyye: ʿaṣrü’l-ḫulefâʾi’l-Ümeviyyîn. Kahire: y.y., 1982.
3. Aḥmed b. Ḥanbel, Ebû ʿAbdullâh Aḥmed b. Muḥammed b. Ḥanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾûṭ - ʿÂdil Murşid v.dğr. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
4. Aycan, İrfan. “Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/427-428. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
5. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Fütûhu’l-büldân. thk. Muhammed enîs et-Tabbâ-Ömer Enîs et-tabbâ. 1 Cilt. Beyrut: Müessetü’l-meâf, 1987.
6. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Fütûhu’l-büldân. 1 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1988.
7. Cehşiyârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdûs. Kitâbü’l-Vüzerâʾ ve’l-küttâb. 1 Cilt. Kahire: Matba’atü Mustafâ Albâni, 1. Basım, 1938.
8. Demircan, Adnan. Emevîler. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.

9. Dûrî, A. A. “Dîwân”. The Encyclopaedia of Islam (New Edition). C. 2. Leiden: E. J. Brill, 1991.
10. Dûrî, Abdülazîz. İlk Dönem İslam Tarihi: Bir Önsöz. çev. Hayrettin Yücesoy. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2016.
11. Dûrî, Abdülazîz ed-. “Divan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/377-381. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
12. Enver er-Rifâî. el-İslâm fî ḥaḍâretih ve nüẓumih. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1997.
13. Erkoçoğlu, Fatih. “Abdülmelik b. Mervân Döneminde İdarî ve Malî Alanda Yenilikler”. İslâm Tarihi ve Medeniyeti. ed. Mehmet Şeker - Adnan Demircan. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018.
14. Erkoçoğlu, Fatih. Emevî Devleti'nin Dönüm Noktası Abdülmelik b. Mervân. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
15. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr eş-Şeybânî. Târîhu Halîfe b. Hayyât. thk. Ekrem Ziyâ el-Ömerî. 1 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2. Basım, 1977.
16. Hallâk, Hasan Ali. Ta’rîbü’n-Nukûd ve’d-Devâvîn. Beyrut: Dârü’n-Nehzati’l-Arabiyye, 1988.
17. Gündüz, Mehmet Salih. Abdullah b. Zübeyr ve İslam Tarihindeki Yeri. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitiüsü, Doktora Tezi, 2023.
18. İbn Haldûn, Ebû Zeyd ʿAbdurrahman b. Muḥammed b. Muḥammed. Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men-âs̱arahüm min-ẕevi’s-sulṭâni’l-ekber. thk. Halîl ŞeHâde. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1988.
19. İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb b. Miskeveyh el-Hâzin. Tecâribü’l-ümem ve teʿâkıbü’l-himem. thk. Ebü’l-Kâsım İmâmî. 7 Cilt. Tahran: Surûş, 2. Basım, 2000.
20. İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. thk. İbrâhim Ramazân. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 2. Basım, 1997.
21. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâʾ. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1987.
22. Kazıcı, Ziya. İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınevi, 1999.
23. Kindî, Muhammed b. Yûsuf. Kitâbü Vülât ve Kitâbü’l-Ḳuḍât. thk. Muḥammed Ḥasan Muḥammed Ḥasan İsmâʿîl - ʾAḥmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
24. Kürd Ali, Muhammed. el-İdâre el-İslâmiyye fi ‘izzi’l-Arab. Kahire: Matbaatü Mısır, 1934.
25. Lapidus, Ira M. İslam Toplumları Tarihi. çev. Yasin Aktay. 2 Cilt. İstanbul: İletişim Yayınları, 5. Basım, 2013.
26. Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkādir b. Muhammed. el-Mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi-(fî) zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1997.
27. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed. el-Ahkâmü’s-sultâniyye. thk. Ahmed Mübarek el-Ba’dâdi. Kuveyt: Dâru İbn Kuteybe, 1989.
28. Morimoto, Kosei. “The Dîwâns as Registers of the Arab Stipendiaries in Early Islamic Egypt”. The Articulation of Early Islamic State Structures. ed. Fred M. Donner. New York: Routledge, 2016.
29. Nâtûr, Şehâde Ali. Tecdîdü’d-devleti’l-Ümeviyye fî ahdi’l-halife Abdülmelik b. Mervân. İrbid: Dârü’l-Kindi, 1996.
30. Ömer, Ahmed Muhtâr. Târîhu’l-lugati’l ʿArabiyye fî Mısr. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1970.
31. Reyyis, Muhammed Ziyâeddin. Abdülmelik b. Mervân ve’d-Devletü’l-Ümeviyye. Kahire: Matâbi’u sicilli’l-Arab, 2. Basım, 1969.
32. Sallâbî, Ali Muhammed Muhammed. ed-Devletü’l-Ümeviyye: avâmilü’l-izdihâr ve tedâ’iyatü’l-inhiyâr. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 2. Basım, 2008.
33. Sûlî, Muhammed b. Yahyâ b. Abdillâh. Edebü’l-küttâb. Kahire: Matbaatü’s-Selefiyye, 1922.
34. Şevkî Dayf. Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî. 10 Cilt. Mısır: Dârü’l-Maârif, 1. Basım, 1995.
35. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Târîhu’t-Taberî: Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebû’l Fadl İbrâhim. 11 Cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, 2. Basım, 1967.
36. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1993.