Bir Siyer Müellifliği İddiası: Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî Örneği

Öz

Siyer eserleri ve müelliflerine dair bazı kabullerin ortaya çıkışında modern araştırmaların kayda değer etkileri mevcuttur. Bu durum sonraki araştırmacıların zaman zaman hatalı değerlendirmelerde bulunmalarına yol açmıştır. Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî’nin, kaynaklarda yer alan bilgilerle uyuşmamasına rağmen günümüzdeki birçok çalışmada siyer müellifi olarak zikredilmesi bu açıdan dikkat çekici bir örneklik teşkil etmektedir. Bu çalışmamızda Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî’nin hayatı, ilmî kişiliği, hakkındaki görüşler ve eserlerini ele alarak İslâm telif geleneğindeki konumunu yeniden değerlendirdik. Ardından onun siyer müellifliği iddiasının XIX. asırda yazılmış bir çalışmadaki bilgilere dayandığı ve sonraki literatürde bu iddianın incelemeye tabi tutulmaksızın tekrarlandığı ortaya koyduk. Ayrıca Ebû Zür‘a’nın eserinin bir siyer ve İslâm tarihi kitabı olmadığı, muhaddislerin râviler hakkında kaleme aldıkları tarih türüne ait bir eser olduğu neticesine ulaştık. Bu durum siyer yazıcılığına dair bazı yerleşik kabul ve tasniflerin tekrar gözden geçirilmesi ve kaynak çalışmalarının ihmal edilmemesi gerektiğini açık bir biçimde göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• Siyer Müellifi
• Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî
• Siyer Yazıcılığı
• Tarih

A Claim of Authorship in Sīra Literature: The Case of Abū Zur‘a al-Dimashqī

Öz

Modern scholarly studies have substantially influenced the formation of certain assumptions concerning sīrah writings and their authors. This situation has sometimes led subsequent researchers to make erroneous assessments. A notable example in this respect is the frequent identification of Abū Zur‘a al-Dimashqī as a sīrah author in many contemporary studies, despite the lack of consistency between this claim and the information found in the sources. This study, we re-evaluate the author's position in the Islamic scholarly tradition through an examining of his life, scholarly personality, opinions about him, and his works. We then demonstrate that the claim concerning his authorship of a sīrah work is based on information found in a nineteenth-century study and that this claim was subsequently repeated in the literature without critical scrutiny. Furthermore, we conclude that the book of Abū Zur‘a is neither a sīrah nor a work of Islamic history, but rather belongs to the genre of historical writings produced by ḥadīth scholars concerning transmitters. This clearly demonstrates the need in sīrah writing to re-examine certain assumptions and classifications and highlights the importance of not neglecting source-based research.

Anahtar Kelimeler

• Sīrah
• Sīrah Author
• Abū Zür’ah ad-Dimashqī
• Sīrah Writing
• History

Kaynakça

1. Akyürek, Yakup. Siyer Edebiyatı. İstanbul: Siyer Yayınları, 2023.
2. Altun, Muhammed Latif. Aile Hukuku Özelinde Hanefi ve Evzâî Mezheplerinin Mukayesesi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
3. Bedreddîn Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed el-Aynî el-Hanefî. Meġāni’l-aḫyâr fî şerhi esâmî ricâli Me‘âni’l-âs̱âr. 3 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
4. Bekiroğlu, Harun. “Yazma Eserlerden Kodikoloji’ye: Tahkike Giriş”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/2 (Aralık 2019), 855-889. https://doi.org/10.18505/cuid.604789.
5. Brockelmann, Carl. Târîhu’l-edebi’l-Arabî. çev. Abdülhalîm en-Neccâr vd. 6 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meârif, 5. Basım., ts.
6. Cemmâîlî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Abdülganî b. Abdülvâhid b. Alî el-Makdisî. el-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Şâvî b. Muhammed b. Sâlim. 9 Cilt. Kuveyt: Hey’etü’l-Âmme, 2016.
7. Dûrî, Abdülazîz. Neş’etü ilmi’t-târih inde’l-Arab. el-İmârâtü’l-Arabiyyetü'l-Müttahide: Merkezu Zâyid li’t-Türâs ve’t-Târîh, 2000.
8. Ebû Ya‘lâ el-Halîlî, Halîl b. Abdillâh b. Ahmed el-Kazvînî. el-İrşâd fî ma‘rifeti ‘ulemâi’l-hadîs. thk. Muhammed Saîd b. Ömer İdrîs. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1989.

9. Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî, Abdurrahmân b. Amr b. Abdillâh b. Safvân en-Nasrî. et-Târîh bi-rivâyeti Ebi’l-Meymûn b. Râşid. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 04210, 150.
10. Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî, Abdurrahmân b. Amr b. Abdillâh b. Safvân en-Nasrî. Târîhu Ebî Zür‘a ed-Dımaşkî. thk. Halîl el-Mansûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
11. Erul, Bünyamin. “Sîret ve Tarih Kitaplarının Hadis İlmi ile İlgisi”. Bir Bilim Olarak Siyer ve Kaynakları. ed. Adnan Demircan. 159-172. İstanbul: Siyer Yayınları, 2014.
12. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḫlâḳı’r-râvî ve âdâbi’s-sâmiʿ. thk. Mahmûd et-Tahhân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Meârif, 1989.
13. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit b. Ahmed. el-Müttefik ve’l-müfterik. thk. Muhammed Sâdık Aydın el-Hâmidî. 3 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kâdirî, 1997.
14. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit b. Ahmed. Târîḫu Baġdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
15. Horovitz, Josef. İslâmî Tarihçiliğin Doğuşu -İlk Siyer/Meğâzî Eserleri ve Müellifleri-. çev. Ramazan Altınay, Ramazan Özmen. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2019.
16. Hudeysî, Kahtân Abdulsettâr. “Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî el-Fakîh el-Müerrih”. Mecelletü Külliyyeti’l-Âdâb 58 (2002), 10-23.
17. İbn Abdülber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. el-İstiġnâʾ fî esmâʾi’l-meşhûrîn min ḥameleti’l-ʿilmi bi’l-künâ. thk. Abdullâh Merhûl es-Sevâlime. 3 Cilt. Riyad: Dâru İbn Teymiyye, 1985.
18. İbn Abdülber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdülberr en-Nemerî. el-İstîʿâb fî maʿrifeti’l-aṣḥâb. thk. Alî Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1992.
19. İbn Abdülhâdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Abdilhâdî ed-Dımaşkî es-Sâlihî. Ṭabaḳātü ʿulemâʾi’l-ḥadîs. thk. Ekrem el-Bûşî, İbrâhim ez-Zeybek. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım., 1996.
20. İbn Abdullâh, Hamdî b. Abdillâh b. Saîd Âl-i Mansûr. “Mesâiulu Ebî Zür’a ed-Dımaşkî el-Fıkhıyye li’l-İmâm Ahmed -Cem’an ve Dirâseten-”. Mecelletü Külliyyeti’ş-Şerîa ve’l-Kânûn 22/6 (2020), 5861-5898.
21. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullâh b. Adî el-Cürcânî. el-Kâmil fî ḍuʿafâʾi’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Alî Muhammed Muavviz. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
22. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh. Târîḫu Dımaşk. thk. Amr b. Gumâre el-Amrî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
23. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs et-Temîmî. el-Cerḥ ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1953.
24. İbn Ebû Ya’lâ, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Muhammed b. el-Hüseyn el-Bağdâdî. Ṭabaḳātü’l-Ḥanâbile. thk. Muhammed Hâmid el-Fıkî. 2 Cilt. Kahire: es-Sunnetu’l-Muhammediyye, 1952.
25. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed b. Ahmed b. Hacer el-Askalânî. Tehẕîbü’t-Tehẕîb. 12 Cilt. Hind: Dâiratü’l-Meârifi’l-Nizâmiyye, 1908.
26. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed b. Ahmed b. Hacer el-Askalânî. Taḳrîbü’t-Tehẕîb. thk. Muhammed Avvâme. Halep: Dâru’l-Raşîd, 3. Basım., 1991.
27. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer b. Kesîr el-Kureşî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullâh b. Abdulmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1997.
28. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî. Muḫtaṣaru Târîḫi Dımaşḳ. thk. Rûhiyye en-Nehhâs vd. 31 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984.
29. İbn Mende, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Muhammed el-İsfahânî. Fetḥü’l-bâb fi’l-künâ ve’l-elḳāb. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. Riyad: Mektebetu’l-Kevser, 1996.
30. İbn Müflih, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. Abdillâh er-Râmînî ed-Dımaşkî. el-Maḳṣadü’l-erşed fî ẕikri aṣḥâbi Aḥmed. thk. Abdurrahmân b. Suleyman el-Useymîn. 3 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Ruşd, 1990.
31. İbn Şâhîn, Ebû Hafs Ömer b. Ahmed b. Osmân el-Bağdâdî. Târîḫu esmâʾi’s̱-s̱iḳāt. thk. Subhî es-Sâmerrâî. Kuveyt: Dâru’s-Selefiyye, 1984.
32. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Yûsuf b. Tağrîberdî el-Atâbekî ez-Zâhirî. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mıṣr ve’l-Ḳāhire. 16 Cilt. Mısır: Vizâratü’s-Sekâfe ve’l-İrşâdi’l-Kavmî, ts.
33. İbnü’l-Adîm, Ebü’l-Kâsım Kemâlüddîn Ömer b. Ahmed el-Halebî. Buġyetü’ṭ-ṭaleb fî târîḫi Ḥaleb. thk. Süheyl Zekkâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
34. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed b. Ali b. el-Cevzî el-Bağdâdî. Menâḳıbü’l-İmâm Aḥmed b. Ḥanbel. thk. Abdullâh b. Abdulmuhsin et-Türkî. Kahire: Dâru Hicr, 2. Basım., 1988.
35. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed el-Hanbelî. Şeẕerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. thk. Abdulkâdir el-Arnavûd, Mahmûd el-Arnavûd. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986.
36. Judd, Steven C. “Abū Zurʿa al-Dimashqī”. Encyclopaedia of Islam (3rd edition). ed. Kate Fleet vd. 7(2)/65-66. Leiden: Brill Pub., 2007.
37. Kandemir, M. Yaşar. “Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/272-273. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
38. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullâh Hâcî Halîfe. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Muhammed Şerafeddîn Yaltkaya, Rıfat Bilge el-Kilisî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
39. Kehhâle, Ömer Rıza. Muʿcemü’l-müʾellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ, ts.
40. Kûcânî, Şükrullah b. Ni‘metullah. “Mukaddimetü’t-tahkîk”. Târîhu Ebî Zür’a ed-Dımaşkî. mlf. Ebû Zür‘a ed-Dımaşkî. 10-133. Dımaşk: y.y., 1980.
41. Mizzî, Ebu’l-Haccâc Cemâluddîn Yûsuf b. Abdurrahmân b. Yûsuf. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1983.
42. Nablûsî, Şemseddin Muhammed b. Abdülkâdir el-Ca‘ferî. Muhtasaru Ṭabaḳātü’l-Ḥanâbile. thk. Ahmed Ubeyd. Dımaşk: Matbaatu’l-İ’tidâl, 1931.
43. Öz, Şaban. İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 2008.
44. Rabaî, Ebû Süleymân Muhammed b. Abdullâh b. Ahmed. Târîḫu mevlidi’l-ʿulemâʾ ve vefeyâtihim. thk. Abdullâh b. Ahmed b. Süleyman el-Hamed. 2 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsime, 1989.
45. Safedî, Salâhaddîn Halîl b. Aybeg b. Abdullâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnavûd, Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyaü’t-Türâs, 2000.
46. Sem‘ânî, Ebû Sa’d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr et-Temîmî el-Mervezî. el-Ensâb. thk. Abdurrahmân b. Yahya vd. 13 Cilt. Haydarabad: Meclisü Dâireti’l-Meârifi’l-Osmânî, 1962.
47. Sezgin, Fuat. Arap-İslâm Bilimleri Tarihi. çev. Heyet. İstanbul: İBTAV Yayınları, 2014.
48. Suyûtî, Ebu’l-Fazl Celâluddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. Ṭabaḳātü’l-ḥuffâẓ. thk. Heyet. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
49. Şâkir, Mustafa. et-Târîhu’l-Arabî ve’l-müerrihîn. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1983.
50. Teymî, Ebu’l-Kâsım Kıvâmü’s-Sünne İsmail b. Muhammed b. Fadl. Siyerü’s-selefi’ṣ-ṣâliḥîn. thk. Kerem b. Hılmî b. Ferhât. Riyad: Dâru’l-Râye, 1999.
51. Topal, Ramazan. Siyer-Hadis İlişkisi Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i Özelinde. ed. Mahmut Demir. İstanbul: Siyer Yayınları, 2022.
52. Türkî, Abdullâh b. Abdulmuhsin b. Abdurrahmân. el-Mezhebu’l-Hanbelî -dirâsetu fî târîhihi ve simâtihi ve eşheru e’lâmihi ve muellefâtihi-. 2 Cilt. Riyad: Dâru Alemi’l-Kutub, 2002.
53. Yâkūt el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbuddîn Yâkūt b. Abdullâh. Muʿcemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
54. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman et-Türkmânî ed-Dımaşkî. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavûd vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
55. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman et-Türkmânî ed-Dımaşkî. el-Kâşif fî ma‘rifeti men lehû rivâye fi’l-Kütübi’s-sitte. thk. Muhammed Avvâme, Ahmed Muhammed Nemir Hatîb. 2 Cilt. Cidde: Dâru’l-Kible li’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1992.
56. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman et-Türkmânî ed-Dımaşkî. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
57. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman et-Türkmânî ed-Dımaşki. Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.