Approaches to Verses of Apparent Digression in the Context of Thematic Coherence from the Perspective of Tanāsub: The Case of Sūrat al-Baqara 186 and 238-239

Öz

This article examines approaches to verses that are claimed to appear as digressions within the Qur’an by situating the discussion within contemporary debates on thematic coherence, with particular reference to verses 186 and 238–239 of Sūrat al-Baqara. In this study, thematic coherence refers to the presence of verses addressing different subjects within passages that otherwise revolve around a specific theme. From the classical period to the present, some mufassirs and scholars have sought to establish various contextual relationships by interpreting such verses as compatible with the overall theme of their surrounding passages, whereas others have argued that these verses interrupt the flow of the discourse and weaken thematic coherence. Those who adopt the latter view have attributed the absence of thematic coherence in the Qur’an to factors such as human intervention during the processes of collection and compilation, the distinctive dynamics of oral discourse as opposed to written texts, and even claims that the Qur’an represents interpretations of the Prophet’s dreams. The findings of this study suggest that debates denying thematic coherence in the Qur’an largely stem from the perception that the Qur’an was revealed from the outset as a written and complete text. However, when it is taken into account that the Qur’an was revealed progressively as an oral address and only later compiled into a written form, the necessity of expecting a type of coherence characteristic of written texts no longer holds. Such an approach does not assert the absence of coherence in the Qur’an; rather, it maintains that the coherence shaped by the Qur’an’s distinctive mode of address and style cannot be expected to fully conform to text-centered conceptions of thematic coherence.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Qur’ān
• Context
• Thematic Coherence
• Munāsaba

Tematik Bütünlük Bağlamında Konu Dışı Görünen Ayetlere Tenâsüb Açısından Yaklaşımlar: Bakara 186 ve 238-239. Âyetler Örneğinde

Öz

Bu makale, Kur’an’da tematik bütünlük meselesi etrafında yürütülen tartışmaları merkeze alarak, konu dışı göründüğü iddia edilen âyetlere yönelik yaklaşımları Bakara 186 ile 238–239 âyetleri örnekliğinde ele alıp incelemeyi amaçlamaktadır. Makaleye konu olan tematik bütünlükten kasıt ise belirli bir konuyla ilgili olan âyet grupları arasında, farklı konulardan bahseden âyetlerin yer alması durumudur. Klasik dönemlerden günümüze bazı müfessir ve müellifler, bu âyetleri bulundukları pasajın genel temasıyla uyumlu bularak çeşitli bağlamsal ilişkiler kurarken; bazıları ise söz konusu âyetlerin pasajın akışını kesintiye uğrattığını ve tematik bütünlüğü zayıflattığını ileri sürmüştür. Son görüşü benimseyenler, Kur’an’da tematik bütünlük bulunmamasını; cem ve istinsah sürecindeki beşerî müdahalelere, sözlü hitabın yazılı metinden farklı dinamiklere sahip olmasına ve Kur’an’ın Hz. Peygamber’in rüyalarının yorumu olduğu gibi çeşitli nedenlere dayandırmaktadır. Çalışma neticesinde, Kur’an’da tematik bütünlüğün bulunmadığı yönündeki tartışmaların temelinde, büyük ölçüde Kur’an’ın en başından itibaren yazılı bir metin olarak vahyedildiği şeklinde bir algılamanın yer aldığı anlaşılmaktadır. Oysa Kur’an’ın sözlü hitap olarak süreç içerisinde vahyedildiği ve sürecin sonunda kitaplaştırıldığı dikkate alındığında, yazılı metinlerdeki gibi bir bütünlük telakkisinin onda aranmasının gerekliliği de ortadan kalkmaktadır. Böyle bir yaklaşım, Kur’an’da bütünlüğün bulunmadığı yönündeki bir iddiayı değil, Kur’an’ın kendine has hitap yapısı ve üslubu doğrultusunda şekillenen bütünlüğün, metin merkezli bütünlük anlayışlarıyla tam olarak örtüşmesinin beklenemeyeceği tespitini dile getirmektedir

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• Bağlam
• Tematik Bütünlük
• Münâsebet

Kaynakça

1. Aktaş, Şerif. “Edebî Metin ve Özellikleri”. Journal of Turkish Research Institute 15/39 (2010), 187-200.
2. Albayrak, Halis. Kur’ân’ın Bütünlüğü Üzerine -Kur’ân’ın Kur’ân’la Tefsiri-. İstanbul: Şule Yayınları, 4. Basım, 1998.
3. Albayrak, İsmail. “Kur’an ve Anlatı(m) Bilim”. EKEV Akademi Dergisi 13 (2002), 87-103.
4. Aldemir, Halil. “Mu’tarıza Cümle ve Kur’ân’da Yer Alış Nedenleri”. EKEV Akademi Dergisi 51 (2012), 325-356.
5. Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. thk. Ali Abdulbârî Atıyye. 16 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
6. Ara, Ayşe. Kur’ân’da Sûre Bütünlüğü ve Simetrik Anlatım Yaklaşımının Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
7. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1988.
8. Begavî, Ebû Muhammed el-Ferrâ. Meâlimü’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. B.y.: Daru Tîbe, 4. Basım, 1997.

9. Beydâvî, Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Maraşlı. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418.
10. Bikâî, İbrâhîm b. Ömer. Nazmu’d-dürer fî tenâsübi’l-âyât ve’s-süver. 22 Cilt. Kahire: Dâru’l-kitâbi’l-İslâmî, ts.
11. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 6. Basım, 2005.
12. Dağ, Mehmet - Tetik, İbrahim. Nüzûl Dönemi Kur’ân Tarihi Rivayet Merkezli Bütüncül Bir Okuma. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2023.
13. Demir, Recep. “Bağlamından Kopuk Kur’ân Okumalarının Serencamı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20/2 (2020), 573-604.
14. Endelüsî, Ebû Hayyân. el-Bahru’l-muhît fi’t-Tefsîr. 11 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2010.
15. Farrin, Raymond. Structure and Qur’anic Interpretation: A Study of Symmetry and Coherence in Islam’s Holy Text. Ashland, Oregon: White Cloud Press, 2014.
16. Gezgin, Ali Galip. “Âyetler ve Sûreler Arasındaki Tenâsüb ile Sûrelerin Tertîbinin Tevkîfîliğinin Kur’ân’ın Metin İçi Bağlamı Açısından Önemi”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 30 (2018), 1-47.
17. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 15 Haziran 2025. http://sozluk.gov.tr
18. Güneş, Abdulbaki. Kur’an’da Ayet ve Ayet Bütünlüğü. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
19. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984.
20. İbn Ebû Hâtim, Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. 13 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 3. Basım, 1419.
21. Kabakcı, Ersin. “Âyetler Arası Münasebet Meselesinin Tefsirlere Yansımasının Tarihî Kökenine Yönelik Bir Sorgulama: Tefsîru Mukâtil Örneği”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 4/2 (01 Ekim 2020), 420-442.
22. Kabakcı, Ersin. Çağdaş Batı Literatüründe Kur’an Metnine Yaklaşımlar-Metin Bütünlüğü Arayışları-. Fecr Yayınevi, 2020.
23. Kabakcı, Ersin. “Erken Dönem Ulûmu’l-Kur’ân Literatüründe Münâsebâtü’l-Kur’ân’ın İzlerine Dair Bir İnceleme: Te’vîlu Müşkili’l-Kur’ân ve el-Akl ve Fehmü’l-Kur’ân Örneği”. Rize İlahiyat Dergisi 23 (01 Nisan 2023), 19-29.
24. Kabakcı, Ersin. “Bütüncül Yaklaşım”. Kur’an’a Yeni Yaklaşımlar: Postmodern Zamanda Tefsir Yapmak, ed. Ali Karataş vd. 145-160. İstanbul: Kitabi Yayınları, 2023.
25. Kâdî Abdülcebbâr, Ebu’l-Hasen el-Hemedânî. Tenzîhu’l-Kur’ân ani’l-metâin. thk. Ahmed Abdurrahîm es-Sâyih. Kahire: Mektebetü’n-Nâfize, 2006.
26. Kattân, Mennâ‘ Halîl. Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’ân. Riyad: Mektebetü’l-Me‘ârif, 3. Basım, 2000.
27. Keleş, Ahmet. “Ayetlerdeki Takdim ve Tehirlerin Kur’an Tercümelerinde Neden Olduğu Problemler -Sûre-i Bakara Örneği-”. Kur’an Mealleri Sempozyumu. 232-250. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
28. Keleş, Ahmet. “Kur’an’ın Cem‘i ve Tertibi: Kur’an Ayetlerinin Tevkîfîliği Konusundaki Buhârî Hadislerine ve Kur’an İlimlerindeki Rivayetlere Eleştirel Bir Yaklaşım”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 14/1 (2001), 103-127.
29. Kesler, Muhammed Fatih. “Kur’ân-ı Kerim’in Bütünselliği Üzerine Bir Yöntem Denemesi”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 15/4 (2002), 559-572.
30. Kubbealtı Lugati. Erişim 15 Haziran 2025. http://lugatim.com
31. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmet el-Berdûnî-İbrahim Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
32. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Mecdî Basellûm. 10 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
33. Mevdûdî, Ebu’l-A‘lâ. Tefhîmuʼl-Kurʼân. çev. Heyet. 7 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, ts.
34. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâs, 1423.
35. Nesefî, Ebü’l-Berekât. Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yûsuf Ali Bedîvî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyîb, 1998.
36. Özsoy, Ömer. “‘Çeviri Kuramı’ Açısından Kur’an Çevirisi Sorunu”. 253-270. Ankara: Bilgi Vakfı Yayınları, 1996.
37. Öztürk, Mustafa - Ünsal, Hadiye. Kur’an Tarihi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 3. Basım, 2018.
38. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420.
39. Robinson, Neal. Kur’an’ı Keşfetmek -Örtülü Bir Metne Çağdaş Bir Yaklaşım-. çev. Süleyman Kalkan. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2018.
40. Sa‘lebî, Ebû İshâk. el-Keşf ve’l-beyân an tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Ebû Muhammed b.‘Aşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2002.
41. Seber, Abdulkerim. “Konulu Tefsir Metodunun Teorik ve Pratik Problemlerine Dair Bazı Çözüm Önerileri”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2009), 139-172.
42. Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: el-Heyetül-Mısriyye, 1974.
43. Sürûş, Abdülkerim. Nebevi Rüyaların Ravisi Hz. Muhammed. çev. Asiye Tığlı. İstanbul: Mana Yayınları, 2018.
44. Sürûş, Abdülkerim. Nebevi Rüyaların Ravisi Hz. Muhammed Kitabına Eleştiriler. çev. Asiye Tığlı. İstanbul: Mana Yayınları, 2018.
45. Şevkânî, Muhammed b. Ali. Fethu’l-kadîr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1414.
46. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed İbn Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 24 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
47. Tiyek, Fatih. Kur’an’ı Anlamada Bağlamın Rolü ve Meallerdeki Bağlamsal Sorunlar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2017.
48. Tiyek, Fatih - Reyhanlıoğlu, Hilal. “Kur’an-ı Kerîm’de Ara Cümle Olgusu Ve Tefsire Etkisi”. Artuklu Akademi 9/1 (2022), 161-177.
49. Uzun, Nihat. “‘Bağlam’ı Göz Ardı Etmek: Siyâsî Mücadelelerde Âyetlerin Kullanımı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (2012), 1-28.
50. Watt, W. Montgomery. Kur’an’a Giriş. çev. Süleyman Kalkan. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2000.
51. Yılmaz, Mehmet Faik. “Münâsebâtü’l-âyât ve’s-süver”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/569-571. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
52. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an hakâ‘ik-ı ğavâmizı’t-tenzîl ve uyûni’l-akâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrût: Daru’l-Kitabi’l-Arabî, 3. Basım, 1407.
53. Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1957.
54. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfan fî ulûmil-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrût: Daru’l-Fikr, 1996.