Cevâbü İbni’l-Cezerî ʿan hükmi mütâlaʿati kütübi’bni’l-ʿArabî Adlı Risalenin Tercüme ve Tahlîli/Değerlendirmesi

Öz

Bu makale, çevresindekiler tarafından İmâm-ı Âzam olarak nitelendirilen kıraat âlimi İbnü’l-Cezerî’nin (öl. 833/1429) İbnü’l-Arabî (öl. 638/1240) ve kitapları hakkında kendisine yöneltilen sorulara verdiği cevapları değerlendirmeyi konu edinmektedir. İbnü’l-Cezerî, ticaret maksadıyla Yemen’e gittiğinde oradaki halk tarafından kendisine İbnü’l-Arabî’nin “vahdet-i vücûd, firavun’un îmân mese’lesi, ilâh-ı mu‘tekad” gibi tartışılan görüşleri hakkında birtakım sorular sorulmuştur. Onun haklarında çokça görüşler serdedilen kapsamlı konulara dair kendisine yöneltilen sorulara verdiği kısa cevaplardan müteşekkil bir risâle oluşturulmuştur. Yazma hâlinde bulunan bu risâle iki varak olmasına rağmen içerik açısından yani sorulan soru ve nakledilen görüşler cihetiyle geniş kapsamlı konuları içeren bir muhtevaya sahiptir. İbnü’l-Cezerî hakkında birçok sempozyum, makale ve lisansüstü çalışmalar yapılmasına rağmen elimizde mevcut olan bu yazma nüshaya bazı araştırmalarda ismen atıfta bulunulduğu, bunun dışında hakkında herhangi bir çalışma yapılmadığı görülmüştür. Bu sebeple makalenin, bir kıraât âliminin perspektifinden İbnü’l-Arabî’nin görüşle-rinin nasıl değerlendirildiğini, görüş bildirirken siyasî ve sosyo-kültürel durumu dikkate alıp almadığını ortaya koyması açısından önem arz ettiği düşünülmektedir. Makalemiz, dönemin İmâm-ı Âzam’ı olarak nitelendirilen İbnü’l-Cezerî’nin İbnü’l-Arabî hakkındaki görüşlerini değerlendirme süzgecinden geçirerek bilim insanlarının istifadesine sunmayı amaçlamaktadır. Makalede, hakkında birçok araştırma yapılan İbnü’l-Arabî’nin Osmanlı dönemindeki algısına dikkat çekildikten sonra, yazma nüshanın tercümesi yapılmıştır. Akabinde kendisine sorulan bir sorunun cevabı mâhiyetindeki risâlede zikredilen görüşlerin değerlendirilmesi yapılarak ulaşılan bulgular aktarılmaya çalışılmıştır. Nihaî olarak İbnü’l-Cezerî’nin konjonktürel durumu dikkate alarak İbnü’l-Arabî hakkında görüş bildirdiği, hulûl, tekfir gibi ağır ithamlarda bulunmaktan kaçındığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• İbnü’l-‘Arabî
• İbnü’l-Cezerî
• Vahdet-i vücûd
• Teşbih-Tenzih

Translation, and Evaluation of Jawāb Ibn al-Jazarī ʿan hukm mutālaʿat kutub Ibn al-ʿArabī

Öz

This article focuses on evaluating the responses given by the qirāʽah scholar Ibn al-Jazarī (d. 833/1429), who was described as Imām al-Āzam by those around him, to questions directed to him about Ibn al-Arabī (d. 638/1240) and his books. When Ibn al-Jazarī went to Yemen for trade purposes, the people there asked him some questions about topics such as “wahda al-wujūd, the issue of Pharaoh’s faith, and the believed deity. (al-muʿtakad al-ilāhiya)” which were among the debated views of Ibn al-Arabī. It is a treatise composed of short answers he gave to questions about extensive topics on which many opinions have been expressed. Although this handwritten treatise consists of only two folios, it contains a comprehensive content in terms of the questions asked and the views transmitted. Many symposiums, articles, and postgraduate studies have been conducted about Ibn al-Jazarī. However, it has been observed that this manuscript in our possession has only been mentioned by name in some stu-dies, and no further research has been done on it. Therefore, it is thought that the article is important in terms of revealing how Ibn al-Arabī's views are evaluated from the perspective of a recitation scholar and whether she takes the political and socio-cultural situation into consideration when expressing her opinions. Our article aims to evaluate the views of Ibn al-Jazarī, who is considered the Imām al-Āzam of the period, on Ibn al-Arabī and present them to the benefit of scientists. In the article, after drawing attention to the perception of Ibn al-Arabī, about whom many studies have been conducted, the manuscript was and translated. Afterwards, the opinions mentioned in the treatise, which was an answer to a question asked to him, were evaluated and the findings were tried to be conveyed. Ultimately, it is seen that Ibn al-Jazari expressed his opinion about Ibn al-Arabī by taking into account the conjunctural situation and avoided making serious accusations such as indwelling (ḥulūl) and takfīr.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Ibn al-ʿArabī
• Ibn al-Jazarī
• Unity of Existence
• God’s Similarity-Dissimilarity

Kaynakça

1. Abdülkadir b. Habîb. Kitâbu ibn Arabi’s-Sûfiyyi fî mîzâni’l-bahsi ve’t-tahkîki. Medine: Dârü’l-Buhârî, 1991.
2. Açıkgöz, Burak Fatih. “Bir Kişi İki Şahsiyet: İbnü’l-Arabî”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1/17 (2013), 143-169.
3. Akkaya, Veysel. “Muhyiddin İbnü’l-Arabî’de Arş Tasavvuru ve İstivâ Meselesi”. The Journal of Academic Social Science Studies 33 (2015), 379-392.
4. Akkaya, Veysel. Şeyh-i Ekber İbn Arabi’de İdris Peygamber. İstanbul: Erkam Yayınları, 2010.
5. Ali el-Kâri, Ebu’l-Hasen Nûruddîn Ali b. Sultan Muhammed. Minehu’r-ravdi’l-ezher fî şerḥi’l-Fıkhi’l-ekber. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1998.
6. Alkan, Ercan. “Osmanlı Dönemi Fusûsü’l-hikem Şerh Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 15/30 (2017), 211-240.
7. Altıkulaç, Tayyar. “İbnü’l-Cezerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/551-557. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
8. Arîb b. Sa‘d el-Kurtûbî. Ṣılatü Târîhi’ṭ-Taberî (Târîḫu’t-Taberî içinde). 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Türâs, 1387.

9. Aydın, İbrahim Hakkı. “Molla Fenârî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/245-247. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
10. Bakkal, Ali. İslâm Hukukunda Hikmet, İllet ve İctimâi Vâkıa Münasebetlerinin Hukuki Neticeleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1986.
11. Bayraktutar, Muammer. İmam Şâfiî’nin Hadîsleri Anlama ve Yorumlama Yöntemi. ed. M. Mahfuz Söylemez. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014.
12. Chittick, William C. Âşığın Aynası (Kayıp Kalbin Peşinde). çev. Ömer Saruhanlıoğlu. İstanbul: Okuyanus Yayınları, 2018.
13. Demir, Abdullah. “İbni Kemal ve Ebussuud Efendi’nin Muhyiddin İbn Arabi Hakk ındak i Fetvaları”. Journal of Criminology Sociology and Law 2/4 (2021), 19-27.
14. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Sedd-i Zerâi‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/277-282. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
15. Ebû ‘Abdullah Ahmed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. ed. Şu‘ayb el-Arna’ût vd. Beyrut: Mü’essesetü’r-Risâle, 1996.
16. Ebû Yahya Zekeriya el‐Ensârî. Esna’l‐meṭâlib şerhu ravdi’t‐tâlib. ed. M. Muhammed Taha. Beyrut: Dârü’l‐Kütübi’l‐ilmiyye, 1422.
17. Ertuğrul, İsmail Fenni. Vahdet-i Vücûd ve İbn Arabî. ed. Mustafa Kara. İstanbul: İnsan Yayınları, 1991.
18. Fahreddin Ali b. Hüseyin Vâiz-i Kâşifî. Reşehât-ı ʿAynü’l-hayât. ed. Ali Asgar Moîniyân. 2 Cilt. Tahran: İntişârât-ı Bünyâd Nîkûkâri-yi Nûryâni, 1397.
19. Ferîdüddîn-i Attâr. Tezkiretü’l-evliyâ. haz. Mehmet Zahit Kotku. Ankara: Seha Neşriyât, 1983.
20. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Faysalü’t-tefrika beyne’l-İslâm ve’z-zendeḳa. Dımeşk: Dâru’l-Hikme, 1993.
21. Gündüz, İrfan. Osmanlılarda Devlet-Tekke Münâsebetleri. İstanbul: Sehâ Neşriyat, 1984.
22. Şimşek, Halil İbrahim. “İsmail Fenni Ertuğrul’un İbnü’l-Arabî ve Vahdet-i Vücud Savunması”, Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 9/21 (2008), 199-212.
23. Hatib el-Bağdâdî, Ebûbekir Ahmed b. Ali b. Sâbit. Târîḫu Baġdâd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
24. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi. ed. Mustafa Tahralı. çev. Ahmed Avni Konuk. 2 Cilt. İstanbul: T. C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
25. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsü’l-hikem ve husûsü’l-kilem. ed. Ebu’l-Alâ Afîf. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabi, 1980.
26. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fütûhâtü’l-Mekkiyye. ed. Ahmed Şemsü’d-dîn. 9 Cilt. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
27. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fütûhâtü’l-Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
28. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Tedbîrât-ı İlâhiyye Tercüme ve Şerhi. ed. Mustafa Tahralı. çev. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
29. İbnü’l-Cezerî. Cevâbü İbni’l-Cezerî ʿan hükmi mütâlaʿati kütübi’bni’l-ʿArabî. İstanbul: Hüsrev Paşa, 423, 38-40.
30. Karaağaç, Hilmi. “Ehl-i Sünnet’e Göre Tekfir Problematiği”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (Erzurum 2013), 168-186.
31. Kara, Ömer. “İbnü’l-Cezerî: Hayatı ve Eserleri”, Uluslararası İbnü’l-Cezeri Sempozyumu (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021), 29-42.
32. Kâşânî, Abdürrezzâk el-. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2005.
33. Kılıç, Mahmud Erol. “İbnü’l-Arabî, Muhyiddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/493-516. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
34. Kılıç, Mahmud Erol. İbnü’l-Arabî Düşüncesine Giriş (Şeyh-i Ekber). İstanbul: Sûfî Yayınları, 2015.
35. Kılıç, Meryem. İbn Teymiyye’nin Fıkıh Anlayışında Toplumsal Gerçeklik. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
36. Koca, Ferhat. “İbn Teymiyye, Takıyyüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/391-405. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
37. Massignon, M. Louis. İslam’ın Mistik Şehidi Hallâc-ı Mansur’un Çilesi. çev. İsmet Birkan. Ankara: Ardıç Yayınları, 2006.
38. Mâturîdî, Ebu Mansur Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Kitâbu’t-tevhid. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 2010.
39. Ocak, Ahmet Yaşar. “Osmanlı Devleti ve İbn ‘Arabîcilik”. Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 1-29.
40. Orhan, Kübra Zümrüt. “Ehl-i Tasavvufun İbnü’l-Arabî’ye Yönelik Tenkitleri: Alâüddevle Simnânî Örneği”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/2 (15 Aralık 2019), 631-649.
41. Özköse, Kadir. “Osmanlı Devleti’nde Tekke-Medrese Münasebetlerindeki Menfî Gelişmeler” 26/224 (2019), 36-41.
42. Öztürk, Yaşar Nuri. Enel Hak İsyanı Hallâc-ı Mansur. 2 Cilt. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 6. Basım, 2010.
43. Sinanoğlu, Mustafa. “Muattıla”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/330-331. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
44. Suad el-Hakîm. el-Mu’cemu’s-sûfî: el-hikmetü fi-hudûdi’l-kelime. Beyrut: Dendera li’t-Tıbâati ve’n-Neşr, 1981.
45. Suad el-Hakîm. İbnü’l-Arabi Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
46. Sürûr, Tâhâ Abdülbâkî. el-Hallâc (Şehîdü’t-tasavvufi’l-İslâmî). Kahire: Dâru’n-Nehdâ, ts.
47. Şeyh Mekkî – Ahmed Neylî. İbn Arabi Müdafaası Yavuz Sultan Selim’in Emriyle Hazırlanan İbn Arabî Müdafaası. Haz. Halil Baltacı. İstanbul: İlkharf yayınları, 2011.
48. Tabakoğlu, Mehmet. “Vücûd ve Adem: Vahdet-i Vücûdu Anlamada İki Anahtar Kavram ve Konuyla İlgili Ayetler”. Bartın Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/6 (30 Aralık 2015), 57-78.
49. Tek, Abdurrezzak. “İbnü’l‐Arabî’yi Müdâfaa Amacıyla Kaleme Alınan Fetvâlar”. Tasavvuf | İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi (İbnü’l-Arabî Özel Sayısı-2) 22 (2009), 281-301.
50. Tunçbilek, Hüseyin. “Muhyiddin İbn Arabî’de Vahdet-i Vücûd Telâkkisi”. Harran Ü. İlahiyat Fak. Dergisi 19 (2008), 1-23.
51. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2012.
52. Yavuz, Yusuf Şevki. “Müşebbihe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/156-158. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
53. Yılmaz, Fetullah. “Fıkıh İlminin Teşekkülünde Vâkıanın (Sosyal Gerçeklik) Yeri”. İslamî İlimlerin Teşekkülü ve İslamî İlimler Arası İlişkiler. 191, 2014.
54. Fetâvâ-yı Ebû’s-Su‘ûd. Süleymaniye Kütüphanesi, İsmihan Sultan Koleksiyonu, 233.
55. Mektûbu İbnü’l-Arabî ilâ Fahreddin er-Râzî. Süleymaniye Kütüphanesi, Nafiz Paşa, 685.