İmâleye Dair İlk Müstakil Çalışma: Ebü’t-Tayyib İbn Galbûn’un Kitâbü’l-İstikmâl Adlı Eseri

Öz

Kıraat ilminin usûle ilişkin ihtilaflı meseleleri arasında imâle önemli bir yer tutmaktadır. Bu önemi sebebiyle tarihî süreç içerisinde pek çok âlim, imâle konusuna kimi zaman çeşitli meseleleri ele aldıkları eserlerinin ilgili bölümlerinde yer vermiş, kimi zaman ise imâleye dair müstakil eserler kaleme almıştır. Mevcut literatürle sınırlı olmak kaydıyla imâleye dair müstakil ilk eser Ebü’t-Tayyib İbn Galbûn (öl. 389/999) tarafından Kitâbü’l-istikmâl ismiyle telif edilmiştir. Mezkûr önem sebebiyle çalışma, “İmâleye Dair İlk Müstakil Çalışma: Ebü’t-Tayyib İbn Galbûn’un Kitâbü’l-İstikmâl Adlı Eseri” başlığı altında kaleme alınmıştır. Bu doğrultuda çalışmanın başlıca amacı Kitâbü’l-İstikmâl’i tanıtmak sûretiyle alana kazandırmak ve müellifin imâleye dair yaklaşımını ortaya çıkarmaktır. Bu çalışmada yöntem olarak nitel araştırma yaklaşımlarından doküman incelemesi kullanılmış; elde edilen veriler metin analizi yoluyla değerlendirilmiştir. Çalışmamızda İbn Galbûn’un Kitâbü’l-istikmâl adlı eserinin imâle konusunda önde gelen bir kaynak olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân-ı Kerîm ve Kıraat
• Ebü’t-Tayyib İbn Galbûn
• Kitâbü’l-İstikmâl
• Usûl
• İmâle

The First Independent Work on Imāla: Ibn Galbun’s Kitab al-Istikmal

Öz

Among the controversial issues related to the methodology of Qur’anic recitation, imāla holds a significant place. Because of its importance, many scholars throughout history have addressed the topic of imāla, sometimes in relevant sections of their works dealing with various issues and sometimes writing independent works on the subject. Limited to the existing literature, the first independent work on imāla was authored by Abu al-Tayyib ibn Galbun (d. 389/999) under the title Kitab al-istikmal. Due to its aforementioned importance, this study is titled “The First Independent Work on Imāla: Abu al-Tayyib ibn Galbun’s Kitab al-istikmal.” The main objective of this study is to introduce Kitab al-istikmal to the field and to reveal the author’s approach to imāla. This study employs document analysis, a qualitative research approach, as its methodology; the data obtained were evaluated through textual analysis. Our study concludes that Ibn Galbun’s Kitab al-istikmal is a leading source on the subject of imāla.Keywords: Qur’an and Qirāʾāt, Abu’t-Tayyib Ibn Galbun, Kitab al-Istikmal, al-Usl, Imāla.

Anahtar Kelimeler

• Qur’an and Qirāʾāt
• Abu’t-Tayyib Ibn Galbun
• Kitab al-Istikmal
• al-Usl
• Imāla

Kaynakça

1. Ânî, Muhammed Avvâd Hamûdî. Ḫulāṣatu ʿilmi’t-tecvīd ve seferu qırāʾāti’l-qurrāʾi’l-emācid ve fevāʾid-i uḫar. Bağdad: Mektebetu’n-Nûr, 1356/1938.
2. Atmaca, Şeyda. Kırâat-i ‘Aşera Bağlamında İmâle ve Dil Bilimsel Analizi. Samsun: Üniversite Yayınları, 2025.
3. Atmaca, Şeyda. “Kırâat-i ‘Aşereye Göre Basra ve Şam Kırâatlerinde İmâle ve Dil Bilimsel Analizi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2025), 650-673.
4. Aydınlı, Abdullah. “Semâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/457-458. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
5. Aydınlı, Abdullah. “Arz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/438. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
6. Bakırcı, Fetullah. Kur’ân Kıraatinde Fem-i Muhsin Kavramı. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
7. Çiftçi, Hasan. Kıraat İlminde Feth, Beyne, İmâle Olgusu ve Ebû Amr ed-Dânî’nin el-Mûḍıḥ li-meẕâhibi’l-ḳurrâʾ ve’ḫtilâfihim fi’l-fetḥi ve’l-imâle adlı Eserinin Tahlili (Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019).
8. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Mûḍıḥ li-meẕâhibi’l-ḳurrâʾ ve’ḫtilâfihim fi’l-fetḥi ve’l-imâle. Thk. Fargali Sayyid Arabâvî. Lübnan: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1431/2010.

9. Ebû Şâme, Ebü’l-Kâsım (Ebû Muhammed) Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm. İbrâzü’l-meʿânî min Ḥırzi’l-emânî fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿa. Thk. İbrâhîm Atve Avvad. Kahire: Mektebetu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1401/1981.
10. Enîs, İbrâhîm. Fī lehecāti’l-ʿArabiyye. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabi, ts.
11. Feyizli, Hasan Tahsin. Kıraat-i Aşere. Ankara: DİB Yayınları, 2018.
12. Fırıncı, Doğan. “İmâle Kurallarının İnşâsında Müberred’in Kullandığı Bazı Kavramlar”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2016), 147-166.
13. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-ayn. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1423/2003.
14. Hamevî, Ahmed bin Amr bin Muhammed. el-Kavâîd ve’l-işârât fî usûli’l-kırâat. Thk. Abdulkerîm Muhammed Bekkâr. Şam: Dâru’l-Kalem, 1406/1986.
15. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. Sirru sınâ‘ati’l-i‘râb. Thk. Huseyin Hendâvî. Şam: Dâru’l-Kalem, 1405/1985.
16. İbn Galbûn. Ebü’t-Tayyib. Risâle fî me’nferade bihi’l-ḳurrâʾü’s̱-s̱emâniye. Nşr. Muhammed Abdülkerîm Kâzım er-Râzî. Bağdad: y.y., 1407/1987.
17. İbn Galbûn. Ebü’t-Tayyib Abdülmün‘im b. Ubeydillâh b. Galbûn el-Halebî. Kitâbü’l-istikmâl. Thk. Abdülfettâh Bahîrî İbrâhîm. Kahire: y.y., 1991.
18. İbn Galbûn, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Abdilmün‘im b. Ubeydillâh b. Galbûn el-Halebî el-Mısrî. et-Tezkire. Thk. Abdülfettâh Bahîrî İbrâhîm. b.y.: ez-Zehrâu li’l-Alâmu’l-Arabî, 2. Basım, 1411/1991.
19. İbn Hallikân, Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr. Vefâyâtu’l-ayân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân mimmâ s̱ebete bi’n-naḳl evi’s-semâʿ ev es̱betehü’l-ʿayân. Thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. Kahire: Matbaatu’s-Saade, 1367/1948.
20. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânu’l-‘Arab. Beyrût: Dâru Sâdır, ts.
21. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed. Kitâbü’s-seb‘a. Nşr. Şevkî Dayf. Kahire: y.y., 1972.
22. İbn Yaîş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn Yaîş b. Alî b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî el-Halebî. Şerḥu’l-mufaṣṣal. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1421/2001.
23. İbnü Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya’kûb. el-Fihrist. “İbn Hayr”. Nşr. G. Flügel. Leipzig: y.y., 1871-1872; Beyrut: y.y., 1398/1978.
24. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. Thk. Eymen Rüşdî Süveyd. Dımeşk: Mektebetü İbnü’l-Cezerî, ts.
25. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Ġāyetü’n-Nihâye fî esmâʾi ricâli’l-ḳırâʾât üli’r-rivâye ve’d-dirâye. Nşr. G. Bergstraesser. Beyrut: y.y., 1402/1982.
26. İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım b. Muhammed. Esrāru’l-ʿArabiyye. Thk. Yusuf Habûd Kuveyt: Dâru’l-Erkam, 1420/1999.
27. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed es-Sâlihî el-Hanbelî. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. Beyrut: y.y., 1388/1969.
28. İbnü’l-Kâsıh, Ebü’l-Bekâ Nûrüddîn Alî b. Osmân b. Muhammed el-Uzrî. el-Bağdâdî. Qurratu’l-ʿayn. Thk. İbrâhîm bin Muhammed el-Cermî. Ummân: Dâru İmâd, 1425/2005.
29. Karaaslan, Nasuhi Ünal. “İbn Galbûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
30. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-müʾellifîn: Terâcimü musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. Şam: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1957-61.
31. Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr el-Ezdi es-Sümâlî. el-Kâmil. Nşr. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabi, 1417/1997.
32. Özer, Halil Murat. “Kûfe Kıraatleri Bağlamında İmâle Uygulamaları Tâhâ Sûresi Örneği”. Düzce İlahiyat Dergisi 8/1 (Düzce 2024).
33. Paşa, Bağdatlı İsmail. Hediyyetu’l-ârifîn ve esmâu’l-muellifîn ve âsâru’l-musannifîn. Nşr. Kilisli Muallim Rifat ve İbnülemin Mahmud Kemal. İstanbul: .y.y., 1951.
34. Salih, Hawre Salam. Ebü’t-Tayyib İbn Ğalbun’un “el-İrşâd” Adlı Eserindeki Tercihleri (Dilsel bir çalışma). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
35. Sübkî, Tâceddin Abdülvehhâb b. Ali. Ṭabaḳātü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kübrâ. Kahire: Dâru’l-Ma‘rife. 1324/1906.
36. Şeriat, Muhammed Sadık. “İbn Galbun”. Dâ’iretü’l-ma’ârif-i Büzürg-i İslâmî. Tahran: 1367. 4/364.
37. Temel, Nihat. Kıraat ve Tecvîd Istılahları. İstanbul: İFAV Yayınları, 4. Basım, 2009.
38. Tetik, İbrahim. “Kur’ân Kıraatinde İmâle ve Feth’in Kitâbî Referansları”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 1:53 (Haziran 2020), 41-65.
39. Türkmen, Ömer. “Ebü’t-Tayyib İbn Galbûn’un Kıraat Tercihlerini Derleme ve Değerlendirme (el-İrşâd Adlı Eseri Bağlamında). Rize İlahiyat Dergisi 20/258-280 (2021).
40. Uçar, Durmuş Ali- Bulgurcu, Kahraman. “et-Teysîr fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ ile Ḥırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî Özelinde Feth ve İmâle Konusuna Dair Bir Değerlendirme”, AKİF 1/55 (2025).
41. Uzun, Yakup. “Feth ve İmâle (Ebû Amr ed-Dânî’nin el-Feth ve’l-İmâle Eseri Bağlamında)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (Nisan 2022).
42. Yüksel, Ali Osman. İbn Cezerî ve Tayyibetu’n-Neşr. İstanbul: İFAV Yayıncılık, 3. Basım, 2016.
43. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-ʿİber fî ḫaberi men ġaber, thk. Ebû Hâcer Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kitâbü’l-İlmiyyeh, ts.
44. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ. Haydarâbâd: y.y., 3. Basım, 1955.
45. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Maʿrifetü’l-ḳurrâʾi’l-kibâr ʿale’ṭ-ṭabaḳāt ve’l-aʿṣâr. Thk. Beşşâr Avvâd Marûf. Mısır: Muessetu’r-Risâle, 1404/1984.
46. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. Esâsü’l-belâġa, Nşr. Muhammad Efendî Mustafâ. Kahire: y.y., 1327/1909.