Rhetorical Nuances in Muhyiddin Dervîsh’s Iʿrāb al-Qurʾān: The Case of Sūrat al-Anfāl

Öz

This study aims to examine the rhetorical approaches of Muhyiddin Derviş a 19th-century scholar from Damascus in his most important work, Iʿrāb al-Qurʾān with a particular focus on Sūrat al-Anfāl. Adopting a qualitative research method, the study employs textual analysis and selects the section of the work related to Sūrat al-Anfāl as its sample. Revealed in Medina and consisting of 75 verses, the sūrah takes its name from the word “anfāl” mentioned in the first verse and presents a rich linguistic and literary structure with its legal and ethical content. The analysis shows that Derviş sometimes addresses rhetorical terms in conjunction with syntactic analysis and sometimes as independent discussions. It is also found that he points to literary devices in the verses through iʿrāb and grammatical analyses. In conclusion, the work is of great value not only for Arabic language and grammar but also for Qur’anic exegesis and rhetoric, demonstrating how the iʿrāb tradition is deepened through rhetorical interpretation.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Sūrat al-Anfāl
• Muhyiddin Darwish
• Irāb al-Qur’ān
• Rhetoric

Muhyiddin Dervîş’in İ’râbü’l-Kur’ân’ında Belâgat İncelikleri: Enfâl Sûresi Örneği

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl Şam âlimlerinden Muhyiddin Derviş’in hayatı, ilmî şahsiyeti ve en önemli eseri kabul edilen İʿrâbü’l-Kur’ân’da Enfâl sûresine yönelik belâgat yaklaşımlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, metin çözümlemesi tekniği kullanılarak eserin Enfâl sûresine dair bölümü örneklem olarak seçilmiştir. Medine döneminde nazil olan ve 75 âyetten oluşan sûre, adını ilk âyette geçen “enfâl” kelimesinden almakta; içerdiği hukukî ve ahlâkî ilkelerle dilsel ve edebî açıdan zengin bir yapı sunmaktadır. Analizler, Derviş’in eserinde belâgat terimlerine kimi zaman nahiv tahlilleriyle iç içe, kimi zaman ise müstakil biçimde yer verdiğini göstermektedir. Ayrıca Derviş iʿrâb ve nahiv çözümlemeleri aracılığıyla âyetlerdeki edebî sanatlara işaret ettiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak eser, yalnızca Arap dili ve grameri açısından değil, tefsir ve belâgat araştırmaları bakımından da büyük değer taşımakta, iʿrâb geleneğinin belâgî yorumlarla nasıl derinleştirildiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Enfâl Sûresi
• Muhyiddin Derviş
• İ’râbü’l-Kur’ân
• Belâgat

Kaynakça

1. Abbas, Fadl Hasan. el-Belâğa fünûnuhâ ve efnânuhâ, ‘ilmü’l-meânî. Amman: y.y., 2004.
2. Ahmed el-Hâşimî. Cevâhirü’l-belâġa. Beyrut: Mektebetü’l-‘Asriyye, 1999.
3. Ahmed Hüseyin, Nasruddîn İbrahîm. “İlmu’l-bedî‘ fî devi’l-Kur’ân’il-Kerîm”. Meceletu’d-Dirâsâti’l-Lugaviyye ve’l-Edebiyye 4/2 (2013), 119-135.
4. Ahmed Mustafa el-Merâgī. Târîḫu ʿulûmi’l-belâġa ve’t-taʿrîf bi-ricâlihâ. Kahire: Matbaatu Mustafa el-Bâbi'l-Halebî, 1950, 85.
5. ‘Akkâvî, İn’âm Fevvâl. el-Mu’cemü’l-mufassal fî ‘ulûmi’l-belâğa. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1996.
6. Algburi, Salman Jasım Mohammed. Kur'an-ı Kerim'de Askeri Terbiye: Enfal Suresi Örneği. Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
7. ‘Atîk, Abdulazîz. ‘İlmu'l-meânî. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-’Arabiyye, 1985.
8. ‘Ayd b. Berkî es-Sâ’îdî. el-Mesâilü’l-belâğıyye fî i’râbi’l-Kur’âni’l-Kerîm ve beyânuhu li Muhyiddin ed-Dervîş. thk. Ali b. Duhayl el-‘Afvî,. y.y.: el-Cami’a el-İslamiyye, 2010.

9. Bekrî, Şeyh Emîn, el-Belâğatü’l-‘arabiyye ‘İlmü’l-meânî. Beyrut: y.y., 2025.
10. Besyûnî, Abdülfettâh Feyûd. ‘İlmu’l-beyân. Kahire: y.y., 2004.
11. Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri. Ankara: Sevinç Matbaası, 1980.
12. Bulut, Ali. Belâgat Meânî Beyân Bedî. İstanbul: İFAV Yayınları, 4. Basım. 2015.
13. Câhiz, Ebû Osmân. el-Beyân ve’t-tebyîn. 3 Cilt. Beyrut: y.y.,1968.
14. Cârim, Ali - Emin, Mustafâ. el-Belâġatü'l-vâdıḥa. Mısır: y.y., 1959.
15. Cürcânî, Abdülkâhir. Esrârü’l-belâğa. thk. Mahmud Muhammed Şakir. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 3. Basım. 1991.
16. Çapcıoğlu, İhsan- Akın, Mehmet. “Kur’an Âyetlerinin Dini Motifli Şiddetin Meşruiyet Kaynağı Olarak Kullanılması: Enfal Suresi 8/39 Örneği”. Turkish Studies Türkoloji Araştırmaları: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8/9 (201), 1-16
17. Çetinovalı Bay, Neşe- Akşit, Eyup, “Arap Dilinde Müsned İleyhin Nekra Olması: Dilbilimsel Bir Analiz”. Mîzanü’l-Hak: İslami İlimler dergisi 20 (Haziran 2025), 595-622.
18. Dağ, Mehmet. Kur’ân’da Üslûp Diyalektiği İltifât. Ankara: Salkımsöğüt Yayınları, 2008.
19. Dervîş, Muhyiddin. İʿrâbü’l-Kurʾân’l-Kerîm ve Beyânuh. Suriye: Dâru’l-İrşâd li-Şuuni’l-Câmiʿiyye, 7. Basım, 1999.
20. Durmuş, İsmail. “İstidrâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/329-330. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
21. Durmuş, İsmail. “Müşâkele”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/154-155. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
22. Fahreddin er-Râzî, Ebû Abdillâh. Nihâyetü’l-îcâz fî dirâyeti’l-iʿcâz. Beyrut: Dâru’l-’İlm li’l-Melâyîn, 1985.
23. Fîrûzâbâdî, Ebû Tâhir. el-Kâmûsu’l-muhît. Beyrut: Mektebetü Tahkiki’t-Türâs fî Müesseseti er-Risâle, 1987.
24. Gökgöz, Feyza. Enfal Suresinin Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
25. Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Bedî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5/320-322. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
26. Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 6/22-23. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
27. Işık, Emin. “Enfâl Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/236. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
28. İbn Fâris, Ebû’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris ez-Zekeriyyâ. Mu’cemü’l-mekâyis fi’l-lüğa. thk. Şihâbuddin Ebû ‘Amr. Beyrut: Dâru’l-Fikr. 2. Basım. 1998.
29. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Edebü’l-kâtib. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle. 2. Basım. 1985.
30. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükrîm. Lisânü’l-‘arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.
31. İbn Râşik, Ebû Ali el-Hasan el-Kayrevânî el-Ezdî. ‘Umde fî mehâsini’ş-şi’r ve âdâbih ve nakdih. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife. 1. Basım. 1988.
32. Kaçar, Halil İbrahim. “Tenkît”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/465. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
33. Kazvînî, Hatîb. el-Îżâḥ fî ʿulûmi’l-belâġa. thk. M. Abdülmün‘im Hâfâcî. 2 Cilt. Beyrut: y.y., 5. Basım. 1980.
34. Kocakaplan, İsa. Açıklamalı Edebî Sanatlar. İstanbul: Damla Yayınevi. 2. Basım. 1999.
35. Maruf, Nâyif. el-Mu’cezü’l-kâfî fî ‘ulumi’l-belâğa. Beyrut: y.y., 1997.
36. Matlûb, Ahmed. Muʿcemü’l-muṣṭalahâti’l-belâğıyye ve teṭavvürühâ. Beyrut: Mektebetü lübnân en-Nâşirûn, 1998.
37. Mayû, Kadrî. el-Mu’în fî’l-belâğa. thk. Emil Bedî Yâkub. Beyrut: Medinetü’l-Bes, 2000.
38. Menemenlizâde Mehmet Tâhir. Osmanlı Edebiyatı Belâgat. haz. M. Fatih Köksal-Vedat Ali Tok. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları, t.y.
39. Merâgî, Ahmed Mustafa. ‘Ulûmu’l-belâğa. Beyrut: y.y., 1984.
40. Meydânî Abdurrahman Hasan Habenneke. el-Belâğatü’l-’arabiyye usûsuhâ ve ‘ulûmuhâ ve funûnühâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kalem. 2. Basım. 1996.
41. Mitracî, İrfan. el-Câmi’ li fünûni lügati’l-‘arabiyye ve’l-’arûz. Beyrut: y.y., 1987.
42. Mutçalı, Serdar. Arapça-Türkçe Sözlük. “şvr”, İstanbul: Dağarcık yayınları, 1995.
43. Müberred, Ebu’l-Abbâs. el-Kâmil fîl-lüğati ve’l-edeb. Beyrut: y.y.,1987.
44. Rıfat, Mehmet. Mecâmi’ûl-edeb ‘ilmu’l-bedî. İstanbul: Dersaadet, 1890.
45. Sâ’îdî, ‘Ayd b. Berkî. el-Mesâilü’l-belâğıyye fî i’râbi’l-Kur’âni’l-Kerîm ve beyânuhu li Muhyiddin ed-Dervîş, thk. Ali b. Duhayl el-‘Af. y.y: el-Cami’a el-İslamiyye, 2010.
46. Saraç, M. A. Yekta. “Îcâz”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/392-393. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
47. Sekkâkî, Ebû Ya‘kûb Yusuf b. Ebî Bekr Muhammed b. Ali. Miftâḥu’l-ʿulûm. thk. Naim Zerzûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1987.
48. Sübkî, Tâceddin Ebu Nasr Abdülvehhâb b. Ali b. Abdülkâfi. Arûsu’l-efrâh fî şerhi telhîsi’l-miftâh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
49. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. Mu’teraku’l-akrân. 3 Cilt. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1988.
50. Şentürk, Recep. “İsnad”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/135-154. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
51. Tâhirü’l-Mevlevî, Edebiyat Lügatı. İstanbul: Enderun, 1994.
52. Teftâzânî, Sa‘düddîn. el-Muṭavvel ‘ale’t-telhîs. y.y:, Dâru’l-Kûh, 1967.
53. Tîbî, Şerefüddîn Hüseyin b. Muhammed. et-Tibyân fî ‘ilmi’l-meʿânî ve’l-Bedî’ ve’l-Beyân. Beyrut: Mektebetü’n-Nehdeti’l-‘Arabiyye, 1987.
54. ‘Useymin, Muhammed b. Sâlih. Şerhu durusi’l-belâğa. thk. Eşref b. Yûsuf. Kuveyt: y.y., 2005. Yerinde, Âdem, “Belâgat İlminde Müşâkele Sanatı”. Usûl Araştırmaları Dergisi 30(2018), 7-30.
55. Yüksel, Mücahit. “Siyer Kaynağı Olarak Kur’an: Enfâl Sûresi Örneği”, Uluslararası Kur’ân ve Tarih Sempozyumu. 314-326. Bingöl: Bingöl Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Yayınları, 2023. kuranvetarilisempozyumu.bingol.edu.tr.
56. Zuneybāt, Fayz Medellah Selmân. “et-Teğâyur fī’l-belâğati’l-ʿarabiyye: dirâse fī envâʿi’l-belâğiyye min zâviyeti’l-mütelekkî.” Journal of Applied Research in Turkish Languages (2008), 352–394.