Bir Kurumsallaşma Unsuru Olarak Minber: Arşivlerde Camiye Tahvil Edilen İstanbul Mescitleri

Öz

İslam şehirleşmesinde ibadet mekânları zamanla mescit ve cami olarak işlevsel bir ayrım kazanmıştır. Mahalle ölçeğinde inşa edilen, minbersiz ve hutbesiz mescitler; toplumsal hafızada daha kurumsal bir yere sahip, minberli ve Cuma-bayram namazlarının kılındığı camilerden ayrılır. Osmanlı döneminde bu ayrım sabit kalmamış; toplumsal ihtiyaçlar, vakıf imkânları ve fizikî koşullar doğrultusunda birçok mescit camiye tahvil edilmiştir. Yapıların kapasite ve işlev açısından yetersizliği, coğrafî erişim ve iklim koşulları gibi unsurlar dönüşümde belirleyici olmuştur. Minber konulmasıyla hatîb, müezzin, salâ müezzini, devirhân ve kayyım gibi dinî hizmet kadrolarının yanı sıra vakıf gelirlerinin yönetimi için câbi ve nâzır gibi görevlilerin atanması zorunlu hâle gelir. Bu süreç evkāf nezareti ve şeyhülislâmın denetimiyle yürütülür, padişahın beratıyla tamamlanır. Çalışma, mescit-cami dönüşümünü fiziksel değişimin ötesinde kurumsal ve toplumsal bir süreklilik olarak ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Sanatları Tarihi
• İstanbul Mescitleri
• Minber Vaz‘I
• Camiye Tahvil
• Tevcihat

The Minbar as a Means of Institutionalization: Istanbul Masjids Converted into Mosques According to Archival Source

Öz

In Islamic urban development, places of worship gradually acquired a functional distinction between mescit (small neighborhood prayer spaces) and cami (mosques). Mescits, built on a local scale without a minbar or Friday sermon, differ from mosques, which possess a minbar and serve as institutionalized spaces where Friday and holiday prayers are performed. In the Ottoman period, this distinction was not fixed; many mescits were converted into mosques in accordance with social demands, vakıf resources, and physical conditions. Factors such as inadequate capacity, functional limitations, geographical accessibility, and climatic challenges played a determining role in this transformation. With the addition of a minbar, the appointment of religious officials—such as the hatib, müezzin, salâ müezzini, devirhân, and kayyım—became obligatory, along with vakıf-related officers like the câbi and nâzır responsible for managing revenues. This process operated under the supervision of the Evkaf Administration and the Sheikh al-Islam and was finalized with the sultan’s berat. This study approaches the mescit-to-mosque conversion not merely as a physical alteration but as an institutional and social continuum

Anahtar Kelimeler

• History Of Turkish Islamic Art
• Masjids Of Istanbul
• İnstallation Of Minbar
• Conversion Of Masjids İnto Mosques
• Appointment Decrees (Tevcih)

Kaynakça

1. Abdîzâde, Hüseyin Hüsameddin. Amasya Tarihi. çev. Ali Yılmaz-Mehmet Akkuş. Ankara: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 1986.
2. Ağırman, Mustafa. Hz. Muhammed Devrinde Mescid ve Fonksiyonları. İstanbul: Ravza Yayınları, 1997.
3. Akgündüz, Ahmed. İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1996.
4. Akgündüz, Ahmed. İslâm ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, (Özel Hukuk –I). İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, 2012.
5. Ayvansarâyî, Hüseyin vd. Hadîkatü’l-Cevâmi (İstanbul Camileri ve Diğer Dinî-Sivil-Mimarî Yapılar). hz. Ahmed Nezih Galitekin. İstanbul: İşaret Yayınları, 2001.
6. Baş, Yaşar. “İstanbul Esir Hanı”. 7. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi Bildiriler IV. Konya: 2012.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. Sahîh-i Buhârî. çev. Mehmet Sofuoğlu. 17 Cilt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1987.
8. Can, Yılmaz. “Minberin Cami Mimarisine Katılımı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi. 8/2 (Nisan: 2008), 9-30.

9. Cebeci, İsmail. Ceride-i İlmiyye Fetvâları. İstanbul: Klasik Yayınları, 2009.
10. Çam, Nusret. “İslam’da Bazı Fıkhî Meselelerin ve Mezheplerin Türk Cami Mîmarisine Tesiri”. Vakıflar Dergisi 21 (1990), 375-394.
11. Düzdağ, M. Ertuğrul. Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları Işığında XVI. Asır Türk Hayatı. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1983.
12. Hamîdullah, Muhammed. İslâm Müesseselerine Giriş. çev. İ. Süreyya Sırma. İstanbul: Beyan Yayınları, 1992.
13. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-Muhtar Ale’d-Dürrü’l-Muhtar. çev. Ahmed Davudoğlu. 3 Cilt. İstanbul: Şamil Yayınları, 1983.
14. İbn Haldun. Mukaddime. çev. Zakir Kadirî Ugan. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1997.
15. İbn Havkal. 10. Asırda İslam Coğrafyası. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2014.
16. İpşirli, Mehmet. “Osmanlı Devlet Teşkilâtı”. Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu. 1. Cilt. İstanbul: İslam, Tarih, Kültür ve Sanat Araştırmaları Merkezi, 1994.
17. Kaya, Maşide Betül. İstanbul’da Sonradan Minber Konularak Camiye Çevrilen Mescitler. İstanbul: Marmara Üniversitesi , Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
18. Kazıcı, Ziya. Ana Hatları ile İslâm Eğitim Tarihi. İstanbul: Bir Yayınları, 1983.
19. Külekçi, Cahit. “İlk Dönem İslâm Siyasî Tarihinde Hutbe Uygulaması”. Turkish Studies: International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8/7 (2013), 307-321.
20. Mâverdi, Ebû’l-Hasan el-. Ahkâmu’s-Sultâniyye. çev. Ali Şafak. İstanbul: Bedir Yayınları, 1976. Nasır-ı Husrev. Sefername. çev. Abdülvehap Tarzi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 2., 1967.
21. Necipoğlu, Gülru. Sinan Çağı-Osmanlı İmparatorluğunda Mimari Kültür. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
22. Önkal, Ahmet-Bozkurt, Nebi. “Cami”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/46-56. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
23. Taberî, Ebû Cafer Muhammed bin Cerir’üt. Tarih-i Taberî. çev. M. Faruk Gürtunca. 4 Cilt. İstanbul: Sağlam Yayınları, ts.
24. Tanman, M. Baha. “Cemâlizâde Tekkesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/318-319. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
25. Bâb Mahkemesi 54 Numaralı Sicil (1102/1691). haz. Hüseyin Kılıç vd. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İSAM Yayınları, 2011.
26. Eyüb Mahkemesi (Havâss-ı Refîa) 37 Numaralı Sicil (1047/1637-1638). haz. Salih Kahriman, Sabri Atay vd. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İSAM Yayınları, 2011.
27. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 292, Gömlek No. 14893.
28. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 145, Gömlek No. 7225.
29. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyûn [HAT], No. 1628.
30. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 11, Gömlek No. 515.
31. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyûn [HAT], No. 1449.
32. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 98, Gömlek No. 4864.
33. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 639, Gömlek No. 32234.
34. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 299, Gömlek No. 15202.
35. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 566, Gömlek No. 28586.
36. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 595, Gömlek No. 30025.
37. BOA, Osmanlı Arşivi. Askerî Evrak, Sadâret Mektûbî Kalemi [AE.SAMD.], No. 221, Gömlek No. 21382.
38. BOA, Osmanlı Arşivi. Askerî Evrak, Sadâret Mektûbî Kalemi [AE.SAMD.], No. 228, Gömlek No. 21952.
39. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 553, Gömlek No. 27905.
40. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyûn [HAT], No. 1447, Gömlek No. 18.
41. BOA, Osmanlı Arşivi. Askerî Evrak, Sadâret Mektûbî Hariciye Dairesi [AE.SMHD.I.], No. 260, Gömlek No. 21128.
42. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 90, Gömlek No. 4466.
43. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 501, Gömlek No. 25345.
44. BOA, Osmanlı Arşivi. Askerî Evrak, Sadâret Mektûbî Şubesi Tasnifi [AE.SMST.III.], No. 191, Gömlek No. 15083.
45. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 30, Gömlek No. 1455.
46. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 357, Gömlek No. 18113.
47. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 111, Gömlek No. 5511.
48. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 410, Gömlek No. 20776.
49. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 316, Gömlek No. 16070.
50. BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyûn [HAT], No. 1618, Gömlek No. 10.
51. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkaf [C.EV.], No. 427, Gömlek No. 21645.
52. BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Maliye [C.MF.], No. 27, Gömlek No. 1301.
53. BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti Evrakı [D], No. 7630, Gömlek No. 1.