İki Kitap Bir Konu: Hadis Temalı Çocuk Edebiyatı Eserleri Üzerine Bir İnceleme

Öz

Türkiye’de din eğitimi alanında yayın faaliyetleri yürüten Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB), çocuklara yönelik hazırladığı eserlerle dinî ve ahlakî değerlerin aktarılmasında önemli bir rol üstlenmektedir. Bu çalışma, DİB tarafından yayımlanan “Hadislerle Öğreniyorum Serisi” (4-6 yaş) ile “Hikayelerle Çocuklara 40 Dua” (7 yaş ve üzeri) adlı kitapları, hadis ilmi ve pedagojik açıdan değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Doküman analizi yönteminin kullanıldığı araştırmada, eserlerde yer alan hadislerin kaynakları, sıhhat durumları, metin bütünlüğü ve çocukların gelişimsel özelliklerine uygunluğu incelenmiştir. Elde edilen bulgulara göre, “Hadislerle Öğreniyorum Serisi”ndeki altı hadisin büyük bölümü, sahih kaynaklara dayanmakta ve somutlaştırılmış anlatım ile hikâyeler aracılığıyla 4-6 yaş grubu için pedagojik açıdan uygun bir sunumla aktarılmaktadır. Ancak serideki bir kitapta, farklı hadis kaynaklardan derlenen rivayetlerin tek bir hadismiş gibi birleştirilmesi ve soyut bir metafor kullanılması, hem hadis bütünlüğü hem de yaş grubunun anlam kapasitesi açısından sorunlu bulunmuştur. “Hikayelerle Çocuklara 40 Dua” kitabındaki yirmi üç hadisin genel olarak 7 yaş ve üzeri için uygun olduğu; ancak Allah’ın sıfatları, ahiret azabı, hainlik ve ikiyüzlülük gibi soyut ya da olumsuz içerikli kavramların yer aldığı bazı hadislerin, dikkatli bir sunumla ve pedagojik açıklamalarla desteklenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Çalışma, çocuklara yönelik hadis temelli içeriklerin hazırlanmasında, hadis ilminin temel prensipleri (kaynak gösterimi, hadislerin sıhhati, metin bütünlüğü, bağlam gözetme) ile pedagojik ilkelerin (yaşa uygunluk, somutlaştırma, olumlu dil kullanımı) birlikte ele alınmasının önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Diyanet İşleri Başkanlığı
• Çocuk Edebiyatı
• Din Eğitimi
• Dini Değerler

Two Books One Subject: A Review on Ḥadīth Themed Children's Literature Works

Öz

The Presidency of Religious Affairs (DİB), which carries out publishing activities in the field of religious education in Turkey, plays an important role in conveying religious and moral values through the works it prepares for children. This study aims to evaluate the books published by the DIB, “Learning with Ḥadīth Series” (ages 4-6) and “40 Prayers for Children with Stories” (ages 7 and up), from the perspectives of ḥadīth science and pedagogy. Using document analysis, the study examined the sources of the ḥadīths in the works, their authenticity, textual integrity, and suitability for children's developmental characteristics. According to the findings, most of the six ḥadīths in the “Learning with Ḥadīths Series” are based on authentic sources and are presented in a pedagogically appropriate manner for the 4-6 age group through concrete narratives and stories. However, in one book in the series, the combination of narrations compiled from different sources as if they were a single ḥadīth and the use of an abstract metaphor were found to be problematic in terms of both the integrity of the ḥadīth and the comprehension capacity of the age group. The twenty-three ḥadīths in the book Stories with 40 Prayers for Children are generally suitable for ages 7 and up; however, it has been concluded that some ḥadīths containing abstract or negative concepts such as the attributes of Allah, punishment in the afterlife, treachery, and hypocrisy require careful presentation and pedagogical explanations. The study highlights the importance of considering the fundamental principles of ḥadīth science (citation of sources, textual integrity, consideration of context) together with pedagogical principles (age appropriateness, concretization, use of positive language) when preparing ḥadīth-based content for children.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadīth
• Presidency of Religious Affairs
• Children's Literature
• Religious Education
• Religious Values

Kaynakça

1. Abdurrezzâḳ es-Sanʿânî, Ebû Bekr Abdurrezzâḳ b. Hemmâm es-Sanʿânî. el-Musannef. 9 Cilt. Kahire: Dâru’t-Teʿṡîl, 2015.
2. Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1999.
3. Arvas, Selcen Yüksel. Hikayelerle Çocuklara 40 Dua. Ankara: Gökçe Ofset Matbaacılık, 2. Basım, 2015.
4. Baltacı, Cahit. “Türk Eğitim Sistemi İçinde Kur’an Kursları”. Kur’an Kurslarında Eğitim, Öğretim ve Verimlilik Sempozyumu. 15-18. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2000.
5. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-Buhârî. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. Beyrut: Dâru Tavkı’n-Necât, 2001.
6. Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Edebiyatı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1989.
7. Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1990.
8. Çakan, İsmail Lütfi. “Kırk Hadis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/466-469. Ankara: TDV Yayınları, 2022.

9. Çalışkan, Adem. “İslâmî Çocuk Edebiyatı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/12-13 (Nisan2001), 409-436. https://doi.org/10.17120/omuifd.82595
10. Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB), “Diyanet Yayınları”. Erişim 7 Nisan 2025. https://yayinsatis.diyanet.gov.tr/cocuk-yayinlari-6-yas; https://yayinsatis.diyanet.gov.tr/cocuk-yayinlari-7-15-yas
11. Doğan, Recai – Tosun, Cemal. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretimi. Ankara: Pegem Akademi, 2012.
12. Doğanay, Süleyman. Hadis Rivayetinde Ravi Tasarrufları ve Doğurduğu Problemler. İstanbul: İSAM - İslam Araştırmaları Merkezi, 2009.
13. Hâkim en-Nîsâbûrî. Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn (Zehebî’nin Telhîsü’l-Müstedrek notlarıyla birlikte). thk. Mustafa Abdülkadir Atâ‘. Beyrut : Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
14. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistani. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
15. Ebû Dâvûd. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnavut. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
16. Erken Güney, Esra. Anne Arı Neredeymiş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2024.
17. Erken Güney, Esra. Çekirge Ne Görmüş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2024.
18. Erken Güney, Esra. Horoz Neden Ötüyormuş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2024.
19. Erken Güney, Esra. Kaya Kuşu Kimmiş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2024.
20. Erken Güney, Esra. Köpek Suyu Nasıl İçmiş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2024.
21. Erul, Bünyamin. “Tasarrufâtu'r-Ruvât fî Mutûni'l-Merviyyât”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XLII (2001), 184-194.
22. Gelici, Zehra. “4-6 Yaş Kur’an Kursları Öğretici Kitaplarının Müziksel Öğeler Bakımından Değerlendirilmesi”. Marifetname 10/2 (2023), 651-686. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1070414
23. Gelici, Zehra. “4-6 Yaş Kur’an Kursu Etkinlik Kitaplarının Hikâye İçeriği ve Resimleme Özellikleri Açısından İncelenmesi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/45 (Haziran 2022), 85-115. https://doi.org/10.47425/marifetname.vi.1346578
24. Gül, Mutlu. “Hadislerin Ma'nen Rivayeti Bağlamında Çocuk ve İlk Gençlik Edebiyatında Siyerin Kurgusal Anlatımı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/2 (2016), 59-80.
25. Gül, Recep Emin- Yağcı, Samet. “Çocukları Hadislerle Buluşturmak: 40 Hadis Düşler Adası Kitabı Üzerine Bir Değerlendirme”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 7/2 (2021), 271-304. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2021.7.2.01
26. Heysemî, Nûrüddin Ali b. Ebî Bekr. Mecmaü'z-zevâid ve menbau'l-fevâid. 10 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Fikr, 1992.
27. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
28. Karacabey, Salih. “Hadîste İhtisar ve Muhtasar Rivayetten Kaynaklanan Problemler”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2002), 53-70.
29. Konuk Mehmedoğlu, Yurdagül. “Değerler Eğitimi ve Çocuk (Değerler Eğitimi ve Görsel Yayınlarda Ahlakî-Manevî Değerler)”. Türkiye III. Dinî Yayınlar Kongresi: Türkiye’de Çocuk Yayıncılığı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık, 2007.
30. Köylü, Mustafa. “Çocukluk Dönemi Dini İnanç Gelişimi ve Din Eğitimi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46/2 (2004), 137-154. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000190
31. Kurt, İbrahim. Velilerin 4-6 Yaş Grubu Kur’an Kurslarından Memnuniyet Düzeyleri ve Beklentileri Üzerine Bir Araştırma (Ankara Örneği). Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
32. Leknevî, Abdülhay. Temel Hadis Meseleleri. Çev. Harun Reşit Demirel. Konya: Hüner Yayınevi, 2014.
33. Münâvî, Muhammed Abdürraûf el-Münâvî. Feyżü’l-ḳadîr şerḥu’l-Câmiʿi’ṣ-ṣaġīr. 6 Cilt. Mısır: Mektebetü-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, 1937.
34. Müslim, Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Camiu’s-Sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. Dâru Târîhi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
35. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-Nevevî. el-Ezkâr. thk. Abdülkâdir el-Arnaût. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1994.
36. Pakdemirli, M. Nur. “İlköğretim Çağı Çocuklarının Din Eğitiminde Kullanılabilecek Hikâyelerin Özellikleri ve Kaynakları”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 20 (2009), 197-224.
37. Sağlam, İbrahim. “Arap Şiirinde Hadis ile İktibâs”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/21 (01 Haziran 2022): 111-141.
38. Şimşek, Eyüp. “Çocukluk Dönemi Dini Gelişim Özellikleri ve Din Eğitimi”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 4/1 (2004), 207-220.
39. Şimşek, Rumeysa. 5-6 Yaş Çocukların Dini Kavramları Algılama Düzeyleri (Arifiye Örneği). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
40. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Mu‘cemu’l-kebîr. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 2010.
41. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Mu‘cemu’l-evsât. Kahire: Dâru’l-Harameyn, 1993.
42. Tirmizî, Ebu İsa Muhammed b. İsa. es-Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şakir-Muhammed Fuâd Abdulbaki-İbrahim Atve. Mısır: Matbaâtu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
43. Tirmizî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿAlî el-Ḥakîm. Nevâdiru’l-Uṡûl fî Eḥâdîŝi’r-Rasûl. Suriye: Dâru’n-Nevâdir, 2007.
44. Tosun, Cemal- Çapçıoğlu, Fatma. “4-6 Yaş Kur’an Kursları Öğretim Programının Dini Gelişim Kuramları Çerçevesinde İncelenmesi”. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi 5/5 (2015), 705-720.
45. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd el-Vâkıdî. Kitâbü’l-Meğâzî. Londra: Oxford Üniversitesi, 1965.
46. Yıldırım, Enbiya. “Hadis Kültüründe Kırk Hadis Geleneği ve Eğitim Açısından Değeri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (1998), 171-185.
47. Yılmaz, Selim. Sünen-i Tirmizî’de Hadis Istılahları ve Tirmizî’nin Hadisleri Değerlendirme Usûlü. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
48. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî. Siyeru A’lâmi’n-nübelâ. 28 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.