The Epistemological Transformation of Islamic Philosophy Historiography in Turkey: From Orientalist Legacy to Holistic Paradigm

Öz

This study examines the methodological transformation that the historiography of Islamic philosophy in Turkey has undergone from the Republican period to the present. The research substantiates how the quantitative increase in the literature corresponds to a qualitative paradigm shift through the method of comparative analysis of selected works. As a result of the analyses, it has been determined that historiography has passed through four successive phases: (1) the translation phase dominated by Orientalist templates; (2) the national and didactic phase characterized by apologetic reflexes; (3) the phase of problem-centred systematic compilations; and (4) the holistic/post-Orientalist phase centred on context and intellectual basins. The study demonstrates that the Turkish academic approach to Islamic philosophy has evolved from a passive position that reproduces Orientalist theses to a constructive position that produces its own conceptual framework, periodization, and historiographical thesis. This transformation has made it possible to rediscover the philosophical value of the Seljuk and Ottoman periods, which had previously been labelled as a “dark age.”

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Historiography
• Turkish Academia
• Methodology
• Periodization

Türkiye’de İslam Felsefesi Tarihyazımının Epistemolojik Dönüşümü: Oryantalist Mirastan Bütüncül Paradigmaya

Öz

Bu çalışma, Cumhuriyet döneminden günümüze Türkiye’deki İslam felsefesi tarihyazıcılığının geçirdiği metodolojik dönüşümü incelemektedir. Araştırma, literatürdeki nicel artışın nitel bir paradigma değişimine nasıl tekabül ettiğini karşılaştırmalı eser incelemesi yöntemiyle temellendirir. Analizler sonucunda tarihyazımının birbirini takip eden dört evreden geçtiği saptanmıştır: (1) oryantalist şablonların hâkim olduğu tercüme evresi, (2) savunmacı reflekslerin görüldüğü millî ve didaktik evre, (3) problem merkezli sistematik derlemeler evresi ve (4) bağlam ve havza merkezli bütüncül/post-oryantalist evre. Çalışma, Türk akademisinin İslam felsefesini ele alış biçiminin, oryantalist tezleri yeniden üreten pasif bir konumdan; kendi kavramsal çerçevesini, dönemlendirmesini ve tarih tezini üreten inşa edici bir konuma evrildiğini ortaya koymaktadır. Bu dönüşüm, özellikle “karanlık çağ” olarak etiketlenen Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinin felsefi değerinin yeniden keşfedilmesini sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Tarihyazımı
• Türk Akademisi
• Metodoloji
• Dönemlendirme

Kaynakça

1. Adamson, Peter - Richard C. Taylor (ed.). İslâm Felsefesine Giriş. çev. M. Cüneyt Kaya. İstanbul: Küre Yayınları, 2007.
2. Ali Birinci, Yusuf Turan Günaydın (ed.). İsmail Hakkı İzmirli: Şahitlikler, Polemikler, Tenkitler. İzmir: İzmir Kalkınma Ajansı Kültür, Birinci baskı., 2021.
3. Alper, Ömer Mahir. “Hilmi Ziya Ülken’in İslâm Felsefesini Yorumu: İslâm Felsefesi Tarihyazımına Bir Örnek”. Darulfunun İlahiyat 14 (2006), 123-146. https://iupress.istanbul.edu.tr/journal/ilahiyatjournal/article/hilmi-ziya-ulkenin-islam-felsefesini-yorumu-islam-felsefesi-tarihyazimina-bir-ornek?id=556355
4. Altaş, Eşref. Fahreddin er-Râzî’nin İbn Sînâ Yorumu ve Eleştirisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2009.
5. Bayrakdar, Mehmet. İslam Felsefesine Giriş. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1985.
6. Bircan, Hasan Hüseyin. İslam Felsefesi Tarihine Giriş. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2008.
7. Boer, Tjitze Jacobs De. İslâm’da Felsefe Tarihi. çev. Yaşar Kutluay. İstanbul: Pınar Yayınları, 2022.
8. Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi. çev. Hüseyin Hatemi. 2 Cilt. İstanbul: İletişim Yayınları, 1., 1986.

9. Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi. çev. Ahmet Arslan. 2 Cilt. İstanbul: İletişim Yayınları, 1., 2000.
10. Corbin, Henry. İslâm Felsefesi Tarihi. çev. Ahmet Arslan. 2 Cilt. İstanbul: İletişim Yayınları, 9., 2017.
11. Çetinkaya, Bayram Ali (ed.). Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
12. Fahri, Macit. İslam Felsefesi Tarihi. çev. Kasım Turhan. İstanbul: İklim Yayınları, 1992.
13. Fazlıoğlu, İhsan. “Muhasebe Dönemi”. Ansiklopedi. İslam Düşünce Atlası. Erişim 07 Aralık 2025. https://islamdusunceatlasi.org/muhasebe-donemi
14. Fazlurrahman. İslam Felsefesi ve Problemleri. çev. Mehmet Ata Az - Ömer Ali Yıldırım. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
15. Gutas, Dimitri. “Avicenna and After: The Development of Paraphilosophy. A History of Science Approach”. Islamic Philosophy from the 12th to the 14th Century. ed. Abdelkader Al Ghouz. 19-72. Göttingen: V&R unipress, 1. Basım, 2018. https://doi.org/10.14220/9783737009003.19
16. Gutas, Dimitri. “Yirminci Yüzyılda Arapça Felsefe Çalışmaları: Arapça Felsefenin Tarih Yazımı Üzerine Bir Deneme”. çev. M. Cüneyt Kaya. İbn Sînâ’nın Mirası. 267-297. İstanbul: Klasik Yayınları, 3. Baskı., 2010.
17. Hans, Daiber. “İslam Felsefesi Tarihi Çalışmamızın Anlamı ve Amacı Nedir? İhmal Edilmiş Bir Disiplinin Tarihi”. çev. M. Cüneyt Kaya. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/2 (2004), 1. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000200
18. İzmirli, İsmail Hakkı. İslam Felsefesi Tarihi. ed. Refik Ergin. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2008.
19. Jackson, Roy. Doğuşundan Günümüze İslam Felsefesi. çev. Atilla Alan. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
20. Kaukua, Jari. “Post-Classical Islamic Philosophy – a Contradiction in Terms?” Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi (Journal for the History of Islamic Philosophy and Sciences) 6/2 (15 Kasım 2020), 1-21. https://doi.org/10.12658/Nazariyat.6.2.M0110en
21. Kaya, M. Cüneyt (ed.). İslâm Felsefesi: Tarih ve Problemler. İstanbul: İSAM Yayınları, Birinici basım., 2013.
22. Kılıç, Cevdet. İslam Felsefesi. İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri, 2016. Kolektif. İslam Felsefesi Tarihi 1. ed. Bayram Ali Çetinkaya. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
23. Nasr, Seyyid Hüseyin - Leaman, Oliver. İslâm Felsefesi Tarihi. çev. Şamil Öçal - Hasan Tuncay Başoğlu. İstanbul: Açılım Kitap, 2. baskı., 2007.
24. Özden, H. Ömer. İslam Felsefesi Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2023.
25. Şahin, Nur Muhammed. “Doğuşundan Günümüze İslam Felsefesi, Roy Jackson”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/1 (30 Temmuz 2019), 291-300. https://dergipark.org.tr/tr/pub/uluifd/issue/47433/420480
26. Şerif, Mian Muhammed. İslam Düşüncesi Tarihi. çev. Mustafa Armağan. İstanbul: İnsan Yayınları, 1990.
27. Tahsin, Görgün. “Arayışlar Dönemi”. Ansiklopedi. İslam Düşünce Atlası. Erişim 07 Aralık 2025. https://islamdusunceatlasi.org/arayislar-donemi
28. Taylan, Necip. Anahatlarıyla İslam Felsefesi Kaynakları - Temsilcileri Tesirleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1983.
29. Türker, Ömer. İbn Sînâ’da Metafizik Bilginin İmkâni. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
30. Türker, Ömer. “Yenilenme Dönemi”. Ansiklopedi. İslam Düşünce Atlası. Erişim 07 Aralık 2025. https://islamdusunceatlasi.org/yenilenme-donemi
31. Üçer, İbrahim Halil (ed.). İslam Düşünce Atlası. 3 Cilt Cilt. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi, 2017.
32. Üçer, İbrahim Halil. “İslam Düşünce Tarihi İçin Bir Dönemlendirme Önerisi”. İslam Düşünce Atlası (Genişletilmiş 4. Baskı). 1/42-70. İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2022.
33. Üçer, İbrahim Halil. “Klasik Dönem”. Ansiklopedi. İslam Düşünce Atlası. Erişim 07 Aralık 2025. https://islamdusunceatlasi.org/klasik-donem
34. Ülken, Hilmi Ziya. Eski Yunan’dan Çağdaş Düşünceye Doğru İslâm Felsefesi. İstanbul: Ülken Yayınları, 1983.
35. Vural, Mehmet. İslam Felsefesi Tarihi İslam Düşüncesinin Tarihsel Seyri. Ankara: Elis Yayınları, 2016.
36. Yılmaz, Faruk. İslam Felsefesi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2011.